Kollaj: Birǵanym Áliqyzy
Qazirgi jastardyń ómirinde áleýmettik jeliniń orny erekshe. Ásirese Instagram men Tik-Tok-taǵy «storis mádenieti» olardyń kúndelikti ómirin aiqyndaityn jańa ortaǵa ainaldy. Alaida virtýaldy álem men shynaiy ómir arasyndaǵy aiyrmashylyq keide psihologiialyq daǵdarysqa, tipti sýitsidtik oilarǵa ákelip soǵady. Sarapshylar bul qubylysty «qos álem sindromy» dep atap júr.
Storis áleýmettik jeli qoldanýshylarynyń ózin kórsetý quraly. Bir jaǵynan, bul shyǵarmashylyq, emotsiiany bólisý, áleýmettik bailanys ornatý. Ekinshi jaǵynan, jasandy filtrler men sahnalyq kórinister shynaiy ómirdi ekinshi orynǵa ysyrady.
Osy taqyrypqa bailanysty MNU Newsroom redaktsiiasy saýalnama júrgizdi. Onyń nátijesi kórsetkendei, jastardyń basym bóligi áleýmettik jelilerdi kúndelikti ómiriniń bir bólshegine ainaldyrǵan. Respondentterdiń jaýabyna súiensek:
• 68% kún saiyn storis salady;
• 54% óz ómirin ózgelermen salystyratynyn jasyrmady;
• 32% storisti kórgennen keiin ózine degen senimsizdigi arta túsetinin moiyndady.
Bul kórsetkishter áleýmettik jelidegi belsendiliktiń jastardyń kóńil kúiine, ózin-ózi baǵalaýyna jáne psihologiialyq turaqtylyǵyna aitarlyqtai yqpal etip otyrǵanyn aiqyndaidy.
«Ózimdi inkýbatorda júrgendei sezinemin»
"Uiyqtar aldynda adam óz-ózimen qalyp, ómirin oi eleginen ótkizedi. Instagram-ǵa sirek kirsem de, báribir qatarlastarymnyń jetistikterin kóremin: biri kólik alyp jatyr, biri mansap quryp jatyr. Barlyǵynyń armany uqsas siiaqty – úi, mashina, karera. Keide ózimdi bir inkýbatorda júrgendei sezinemin, – dep bólisti Ásem Dúisenbek.
"Jaqynda týǵan kúnimde 20 jasqa 20 maqsat jazyp kórdim. Biraq sonyń ishinde keibir armandarymnyń shyn máninde meniki emes ekenin túsindim. Mysaly, "mashina alý" degende ishimde eshqandai emotsiia bolǵan joq. Eger arman seni oiata almasa, ol shynaiy arman emes", – dedi Ásem óz sózinde.
Qazaqstanda áleýmettik jelilerdiń psihikalyq densaýlyqqa áserine qatysty resmi taldaý jasalmaǵan
Qazaqstandyq jastar arasynda áleýmettik jelilerge táýeldilik máselesi barǵan saiyn ózekti bolyp otyr. Densaýlyq saqtaý ministrliginiń ókilderi de munan habardar.
Meditsinalyq kómekti uiymdastyrý departamentiniń direktory G. Sársenbaeva alaida resmi derekterdiń áli jan-jaqty saraptalmaǵanyn atap ótti:
"Sońǵy jyldary jastar arasyndaǵy sýitsidke qatysty kórsetkishter Ulttyq statistika biýrosy men Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statistika jáne arnaiy esepter komitetiniń málimetteri negizinde júrgizilip keledi. Alaida áleýmettik jelilerdiń psihikalyq densaýlyqqa yqpalyna bailanysty resmi taldaýlar áli jasalǵan joq. Bul baǵytta salaaralyq yntymaqtastyq pen ǵylymi zertteýlerdiń qajettiligi aiqyn sezilýde", – dedi ol.
Psihologtardyń aitýynsha, storisterdi shamadan tys kórý úsh negizgi qaterge ákeledi:
1. Ózin-ózi tómen baǵalý;
2. Áleýmettik táýeldilik;
3. Emotsiialyq kúizelis pen depressiia, tipti sýitsid.
Áleýmettik jelilerdegi «salystyrý» úrdisi búgingi qoǵamda asa ótkir taqyryp.
Mediapsihologiia mamany, M. Nárikbaev ýniversitetiniń aǵa oqytýshysy Gúlnur Kúderova atap ótkendei, áleýmettik jelidegi aqparat kóbine óńdelgen, «ádemilengen» túrde usynylady. Adam sanasy soǵan senip qalyp, shynaiy ómirin baǵalamai, ózine qanaǵattanbaýshylyq sezimimen júredi.
"Bizdiń basty qateligimiz - ózimizdi ózimizben emes, ózgelermen salystyrýymyz. Al shyn máninde eń durys ólshem - keshe men búgingi, búgin men erteńgi ózińdi salystyrý. "Men aldyńǵy jyly qansha kitap oqydym jáne biyl qansha kitap oqydym" dep salystyryp bastasaq, bálkim kóptegen qaterdiń aldyn alar ma edik?" – deidi maman.
Sonymen birge ol jastarǵa mynadai keńes berdi:
"Biz jetistikke tez jetkimiz keledi, biraq kez kelgen tabys ýaqytty, eńbekti talap etedi. Basqanyń jetistigin kórip ózińdi kem sanama. Óz múmkindigińdi durys baǵalap, kishigirim qadamdarmen damýǵa tyrysqan jón", – deidi G. Kúderova.
Áleýmettik jelidegi «ekinshi ómir»: jastardyń táýeldiligi kúsheiip barady
Eń ókinishtisi, saýalnamaǵa qatysqan jastardyń 73 paiyzy áleýmettik jelisiz ómir súrýge daiyn emes ekenin aitty. Olardyń sózinshe, basty sebep - jumystarynyń tikelei onlain formatpen bailanysty bolýy. Kópshilik áleýmettik jelini tabys kózine ainaldyrǵandyqtan, onsyz ómirdi elestetý múmkin emestigin aitady.
Mamandar muny táýeldiliktiń jańa túri dep baǵalaidy. Eger bul úrdis baqylaýsyz jalǵasa berse, virtýaldy ómir shynaiy ómirdi yǵystyryp, jastardyń emotsionaldy ál-aýqatyna teris áser etý qaýpi joǵary.
AQSh Densaýlyq saqtaý ministrliginiń deregine súiensek, jasóspirimder kúnine 3 saǵattan artyq áleýmettik jeli qoldanǵanda, olardyń depressiia men mazasyzdyqqa beiimdiligi artady eken. Al Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy «Teens, screens and mental health» baiandamasynda áleýmettik jeliniń eki qyry baryn kórsetken: bir jaǵynan, dostarmen bailanys pen ózin-ózi bildirý alańy bolsa, ekinshi jaǵynan, kiberbýlling pen jalǵan beineler psihologiialyq qysym týdyrady.
Qazaqstandyq taǵy bir zertteýde jastardyń Instagram-ǵa táýeldiligi joǵarylaǵan saiyn jalǵyzdyq sezimi kúsheietini anyqtalǵan.
Jastardyń «qos álem sindromyna» urynýy men virtýaldy keńistikte artyq ýaqyt ótkizýine bailanysty suraqtarymyzǵa jaýap bergen densaýlyq saqtaý ministrliginiń ókili G. Sársenbaeva aldyn alý sharalary tek meditsinamen shektelmeitinin aitty.
"Bul máseleni sheshýde ata-analardyń, bilim berý mekemeleriniń, áleýmettik qyzmetterdiń jáne jastardyń ózderiniń belsendi qatysýy asa mańyzdy. Psihologiialyq turaqtylyqty arttyrý, oqý oryndarynda júieli qoldaý kórsetý jáne onlain-keńistikte aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý – negizgi baǵyttardyń biri", – deidi.
