QAZAQSTANǴA ORALYP, «ÁLEÝMETTIK LIFT» TAPPAǴAN JASTAR ÚKIMET «BOLAShAQPEN» NE ÚShIN OQÝǴA JIBERGENDERIN TÚSINBEIDI.
Shymkentte týǵan Ińkár (aty-jónin gazet betinde tolyq kórsetkisi kelmedi – red.) qazir Ispaniiada turady. Mektepten soń Astanadaǵy joǵary oqý ornyna túsken ol sol jyly AQSh memlekettik departamentiniń SUSI Women Leadership baǵdarlamasy boiynsha Amerikada is-tájiribeden ótken. Odan keiin ýniversitettiń akademiialyq utqyrlyq baǵdarlamasymen Litvadaǵy Vilniýs ýniversitetinde dáris alǵan. Astanaǵa qaityp kelgen soń, bir jyl akademiialyq úzilis alyp, Erasmus Mundus baǵdarlamasymen Ispaniiaǵa ketken. Ol shetelde júrgen qazaqstandyq jastardyń armany Eýropada qalý ekenin aitady. Onyń sózinshe, qazaqstandyq jastar eldegi eskilikten sharshaǵan. Erkin ómir súrip, eńbegine sai qarjy tapqysy keledi. Sol úshin shetelge ańsarlary aýady.
– Jastardy «tyń, kreativti bastama alyp kelińder» dep «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelge jiberip jatyr. Biraq elge oralǵan jastar ikemsiz eski «mashinanyń» bolmaityn bir tetigine ainalýda. Úirengenin qoldanatyn, meńgergenin iske asyratyn múmkindik joq. Qazaqstannan kóship ketkim keledi. Keibireýler «Bolashaqty» bitirgender kóp, solar ne istep júr, ne jańalyq ashty?» deidi. Shetelde bir-eki jyl turǵan adamnyń kózqarasy túbegeili ózgerip, Qazaqstandaǵy jaǵdailarǵa basqasha kózqaraspen qaraidy. Tipti elim nege osyndai dep kúizeliske túsedi. Mánsiz, qaǵazbasty, qarbalasy kóp jumystardy isteýge yntasy joǵalady. Keide «Bolashaqqa» jastardy ne úshin jibergenin túsinbeimin, – deidi Ińkár.
«Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelde bilim alǵan 12 myńnan astam stýdenttiń biri Dármen (aty-jónin gazet betinde tolyq kórsetkisi kelmedi –red.) Ulybritaniiada eki jyl oqyǵan. Ol baǵdarlamadaǵy birneshe sanattyń ishindegi «Joǵary oqý oryndary túlegi» (JOO) kategoriiasymen oqyp kelgenderdiń «jumysta jipsiz bailaýly ekenderin» aitady.
– «Bolashaqtyń» oń tustary barshylyq. Biraq meniń kategoriiam boiynsha oqý bitirip kelgenderge jaǵdai jasalmaǵan. Iaǵni JOO túlegi retinde shetelge barǵandar bes jyl sol ýniversitette jumys isteýi mindet. Bir kemshin tusy – «Bolashaqtan» kelgen mamanǵa qandai jumys beretinin JOO-nyń ózi sheshedi. Al olar jalaqysy eń tómen – ǵylymi-pedagogikalyq jumysty usynady, – deidi Dármen.
Onyń aitýynsha, ýniversitet shetelde oqyp kelgen mamandy jumystan shyǵaryp jiberse, «Bolashaqtyń» túlegi kináli bolyp shyǵady. Sondyqtan jas mamandar basshylyqtyń talaptaryna eriksiz kelisip, qajetsiz jumystardy isteýge májbúr.
Qazir Dármenniń saǵaty az bolǵandyqtan, ailyǵy 70 myńǵa jetpeidi. Basqa jumysty qatar isteýge ruqsat bolǵanymen, oǵan «keńsedegi qaǵazbasty qyzmet» ýaqyt jetkizbeidi. Onyń aitýynsha, osy sanatpen bitirip kelgen basqa da stýdentter jinalyp, bir ǵana ýniversitette emes, Qazaqstan aýmaǵynda jumys isteýdi mindetteý týraly petitsiiaǵa qol jinaǵan. Biraq olardyń bul talaptaryn ýniversitet arasynda ǵana aýysýǵa bolatyndai etip ózgertip, jartylai qanaǵattandyrǵan.
Bizben sóileskenderdiń kóbi Qazaqstanda damý men órleý múmkindikteri jol ashatyn áleýmettik liftiniń joqtyǵynan jastardyń shetelge ketkisi keletinin aitady. Bul pikirdi áleýmettik zertteýler de rastap otyrǵandai. Máselen, 2014 jyly «Jastar» zertteý ortalyǵy 14-29 jas aralyǵyndaǵy 4,7 million jastyń arasynda saýalnama júrgizgen. Onyń qorytyndysy boiynsha, jaýap bergenderdiń 30 paiyzy Qazaqstannan «ketkisi keletinin» aitqan. Saýalnamaǵa qatysqan jastar olardy elden ketýge itermeleitin máseleler retinde tabystyń azdyǵyn (17,7 paiyzy), jumysqa turý qiyndyǵy (15,8 paiyzy) jáne baspana máselesin (12,6 paiyzy) aitqan. Halyqaralyq migratsiia boiynsha sarapshy Elena Sadovskaia 2016 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵy men oǵan deiingi statistikaǵa súienip, elden ketetin árbir tórtinshi azamattyń 30 jasqa tolmaǵanyn aitqan.
Al AQSh-ta bilim alǵan, EQYU-da «Halyqaralyq qaýipsizdik jáne saiasat» mamandyǵynyń magistri atanǵan, keiinnen Qazaqstandaǵy Konrad Adenaýer atyndaǵy nemis qorynda jumys istegen sarapshy Álkei Marǵulan shetelge ketkisi keletin jastardyń kóbeiýin zańdy qubylysqa balaidy. Onyń oiynsha, kez kelgen jastyń ǵylym-bilim, sport ne mádeniet bolsyn óz múmkindigi men óresin, qabilet-qarymyn ashatyn ortaǵa umtylýy tabiǵi zańdylyq.
– Qazaqstanda áleýmettik lift bar. Biraq kemshilikteri de jetkilikti. Buǵan memlekettik jáne jekemenshik institýttardyń jańa-jańa qalyptasyp jatqany sebep. Al tamyr-tanysty súireý men kótermeleý basty kemshiliktiń biri, – deidi ol.
Statistika komitetiniń sońǵy deregi boiynsha, 2016 jyly Qazaqstannan shetelge kóshken azamattardyń sany 34 965-ke jetken. Bul 2015 jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 16,4 paiyzǵa kóp. Mamandardyń esepteýinshe, elden ketken árbir tórtinshi azamat 30 jasqa tolmaǵan.
Aian QALMURAT,
"Jas Alash" gazeti
