Jarnama mátinderindegi qaishylyqtar

«I» men «Ý» diftongoid dybystar – yi, ii, uý, úý dybys tirkesterinen turady. Osy tusta Z.Bazarbaeva jazýda ol dybystar bir árippen belgilenip, fonologizatsiia qubylysyna baǵynatyndyǵyn ashyp aitady: «Til ieleri bul dybystardy diftongoid fonema retinde qabyldaidy, al jazýda olar bir árippen belgilenip, adamnyń sanasyna enip, fonologizatsiia qubylysyna baǵynǵan. Osyǵan bailanysty birneshe qaǵidalardy eskerý kerek. Birinshiden, alfavit óziniń quramyndaǵy áripterdiń moldyǵymen emes, yqshamdyǵymen baǵalanady. Sondyqtan dybys tirkesterin keide bir ǵana árippen tańbalaýǵa bolady. Jalpy grafika sóileý tiliniń dybystyq jaǵyn, onyń erekshelikteriniń barlyǵyn túgeldei qamtyp bere almaidy. Ony fonetikalyq transkriptsiia atqara alady. Sózderdiń jazylýy men aitylýynyń bir-birine árqashan saima-sai kele berýi shart emes. Tilderdiń árqaisysynyń jazylýy men aitylýynyń arasynda aiyrmashylyqtar bola beredi. Orfografiia sózderdiń dybystalýyn dálme-dál kórsete bermeidi, al orfoepiianyń eń negizgi qyzmeti – sózdiń dybystyq quramyn dálme-dál kórsetý. Orfografiia men orfoepiianyń aiyrmashylyǵy osynda».

Sózderdiń quramynda i men ý diftongoid dybystar bolǵanda biz oilanbai-aq barý, kelý, jýý, qýý, týǵan, kino aspirantýra fakýltet dep jazamyz, olardyń dybystalýyn: baruý, keluý, juýuý, quýuý, tuýǵan, kiino, aspiirantuýra, fakúýltet túrinde transkriptsiialaýǵa bolady. Jańa latyn jazýymen: barý, kelý, jýý, qýý, týgan, kɪno, aspɪrantýra, fakýltet bolsa, transkriptsiiasy: baruý, keluý, juýuý, quýuý, tuýgan, kiɪno, aspiɪrantýra, fakuýltet.

(Z.Bazarbaeva Latyn álipbiine kóshý: Ǵylymi-qoǵamdyq negizder, damý protsesi jáne basty máseleler)

Burynǵy emlede de i men ý-dyń dybys tirkesi retindegi emlesi berilgen bolatyn. Bul joly da olardyń daýyssyzdan keiin i men ý qosar dybysty qurap tańbalaityny ashyq kórsetilgen. Degenmen, solai tarqatyp jazýdy usynatyn ǵalymdardyń pikirine professor N.Ýáli mynadai qarsy dálelin usynady: «Ý quramynda uý, úý men i quramyndaǵy yi, ii zańdylyǵy jazý júiesine de enýi qajet degen ustanymdar da boldy. Bundai jaǵdaida súienetimiz: Taǵylym, Dálel, Ýáj. Osylarǵa súienip, bir toqtamǵa keldik. Taǵylymǵa, dálelge, ýájge toqtalmasaq, jazý reformasy bitispes aitys alańyna ainalar edi. Áýeli sózdi taǵylymnan, ómir tájiribesinen bastaiyq. A.Baitursynuly kezindegi tóte jazýda qiyn, tiyn, it, kiim dep te, qyiyn, tyiyn, iit, kiiim dep te jazǵan.   1930-jyldardaǵy latynda da solai: tuý dep te, tý dep te jazyldy. Kirilshe jazýda, 1957-jylǵy erejege deiin tuý dep te, tý dep te jazylǵan bolatyn. Osy qiyndyqtan taǵylym alýymyzǵa bolady.   1957 jylǵy Erejeden keiin bundai ala-qula, ári-sári jazý birizge tústi. Eger erejede kemshilik bolsa, osy kúnge deiin ala-qulalyqtan aryla almai júrgen bolar edik. Qai gazetti alyp qarasaq ta, ý, i áripteriniń jazylýynan ketken qateni kórgen joqpyz. Eger ómir synynan ótken tájiribeden taǵylym almasaq, kúni erteń-aq baiaǵy ala-qulalyq qaitalanbai qoimas. Taǵylymǵa toqtamasaq, taǵy da taiǵaq keshýde júremiz. Taǵylym deitinimiz osy.   

Dálel. Dálel mynaý: ý da, i de A.Baitursynuly aitqandai, jarty daýysty. [tuý] degende ý jarty daýysty, u qysqa daýysty, ekeýi de erindik. Osy qasietteri jaǵynan biregeilenip, bir bútinge ainalǵan dybystyq birlik. Opponentterimizge aitatyn dálelimiz osy. Tuý dep jazsańyz da, tý dep jazsańyz da aitylymynda aiyrma joq.  Ýáj. Ýáj mynaý: Áńgime tek bý, sý, tý siiaqty, bir býyndy sózder ǵana emes. Ádette orfografiiamen shuǵyldanýshylar birer sózben ǵana shektelmei, faktologiialyq materialdardy keńinen jinap, soǵan súienedi. Ony saralaidy, ár nusqasyn jazyp, salystyrady. Siz de salystyryńyz, oqyrmandarymyz da salystyryp kórsin: igerý (5 árip) – iigerúý (7 árip) , igerisý (7 árip)  – iigerisúý (9 árip); qýý (3 árip) – quýuý (5 árip); aýrý (4 árip) – aýyruý (6 árip); sýyný (5 árip)  – suýynuý (7 árip)» (N.Ýáli Egemen Qazaqstan). Ǵalymnyń taldaýyndaǵy I men Ý-dy taratyp jazǵanda sóz turqy uzaryp, kózshalymǵa aýyrlyǵy, oqylymdaǵy kedergileri baiqalady.

Balalardy oqytýdaǵy tájiribemizge súienip aitar bolsaq, áripterdi taratyp jazýda jáne oqýda qiyndyq týyndaidy. Osyndai qiyndyqtar 20-ǵasyrdyń basynda da oryn alǵanyn  1924-jyl uienniń 12-kúni bolǵan Qazaq bilimpazdarynyń tuńǵysh siiezindegi Mirjaqyp Dýlatulynyń myna sózi dáleldeidi. ««Uý», «yý»-lar dybysqa usap estiledi; Ony eki árippen jazý balalarǵa túsindirgende de, jazǵanda da aýyr bolady; sondyqtan «uý», «yý»-lardy bir árippen jazatun ereje shyǵarý kerek». (Qazaq bilimpazdarynyń tuńǵysh siiezi, Almaty, 2005. – 144bet.)

Máselen, kóshedegi jarnama mátinderindegi «I» men «Ý» áripteriniń jazylýyn eki nusqada iaǵni birinde jalǵyz tańbamen, ekinshisinde taratyp qos tańbamen jazyp, salystyryp kóreiik.

Kórip turǵanymyzdai «I» men «Ý» áripterin  eki tańbamen  berip taratyp jazar bolsaq,  oqylym men jazylymda sóz turqynyń uzarýy aitarlyqtai qiyndyq týǵyzýy sózsiz. Sebebi, [uý], [úý], [yi] [ii] dybys tirkesteri bir ǵana tańbamen tańbalaý sanamyzda burynnan qalyptasqan, ári synama-saýalnama jumystarynyń nátijesi kórsetkendei, basym kópshiligi yqshamdap jazýdy qoldaidy. Jarnama mátinderindegi «I» men «Ý» -dy taratyp jáne taratpai jazyp, salystyrǵanda aiyrmashylyǵy 341 men 355 áripti qurady. Jarnama pishini, ideiasy, kórkemdigi, adamǵa erekshe psihologiialyq jáne emotsiialyq áser etetindikten, ondaǵy sózderdiń yqshamdylyǵy basty orynda bolýy shart. Sondyqtan jarnama mátininde «I» men «Ý» -dy eki tańbamen tańbalaý jaǵymsyz áser berýi yqtimal.

Jumahanova Nazym Nurǵazyqyzy

Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna»

ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń

ǵylymi qyzmetkeri

Arnaiy Ult portaly úshin