جارناما مەتٸندەرٸندەگٸ قايشىلىقتار

«ي» مەن «ۋ» ديفتونگويد دىبىستار – ىي, ٸي, ۇۋ, ٷۋ دىبىس تٸركەستەرٸنەن تۇرادى. وسى تۇستا ز.بازارباەۆا جازۋدا ول دىبىستار بٸر ەرٸپپەن بەلگٸلەنٸپ, فونولوگيزاتسييا قۇبىلىسىنا باعىناتىندىعىن اشىپ ايتادى: «تٸل يەلەرٸ بۇل دىبىستاردى ديفتونگويد فونەما رەتٸندە قابىلدايدى, ال جازۋدا ولار بٸر ەرٸپپەن بەلگٸلەنٸپ, ادامنىڭ ساناسىنا ەنٸپ, فونولوگيزاتسييا قۇبىلىسىنا باعىنعان. وسىعان بايلانىستى بٸرنەشە قاعيدالاردى ەسكەرۋ كەرەك. بٸرٸنشٸدەن, الفاۆيت ٶزٸنٸڭ قۇرامىنداعى ەرٸپتەردٸڭ مولدىعىمەن ەمەس, ىقشامدىعىمەن باعالانادى. سوندىقتان دىبىس تٸركەستەرٸن كەيدە بٸر عانا ەرٸپپەن تاڭبالاۋعا بولادى. جالپى گرافيكا سٶيلەۋ تٸلٸنٸڭ دىبىستىق جاعىن, ونىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ بارلىعىن تٷگەلدەي قامتىپ بەرە المايدى. ونى فونەتيكالىق ترانسكريپتسييا اتقارا الادى. سٶزدەردٸڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋىنىڭ بٸر-بٸرٸنە ەرقاشان سايما-ساي كەلە بەرۋٸ شارت ەمەس. تٸلدەردٸڭ ەرقايسىسىنىڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋىنىڭ اراسىندا ايىرماشىلىقتار بولا بەرەدٸ. ورفوگرافييا سٶزدەردٸڭ دىبىستالۋىن دەلمە-دەل كٶرسەتە بەرمەيدٸ, ال ورفوەپييانىڭ ەڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸ – سٶزدٸڭ دىبىستىق قۇرامىن دەلمە-دەل كٶرسەتۋ. ورفوگرافييا مەن ورفوەپييانىڭ ايىرماشىلىعى وسىندا».

سٶزدەردٸڭ قۇرامىندا ي مەن ۋ ديفتونگويد دىبىستار بولعاندا بٸز ويلانباي-اق بارۋ, كەلۋ, جۋۋ, قۋۋ, تۋعان, كينو اسپيرانتۋرا فاكۋلتەت دەپ جازامىز, ولاردىڭ دىبىستالۋىن: بارۇۋ, كەلۇۋ, جۇۋۇۋ, قۇۋۇۋ, تۇۋعان, كٸينو, اسپٸيرانتۇۋرا, فاكٷۋلتەت تٷرٸندە ترانسكريپتسييالاۋعا بولادى. جاڭا لاتىن جازۋىمەن: barý, kelý, jýý, qýý, týgan, kɪno, aspɪrantýrا, fakýltet بولسا, ترانسكريپتسيياسى: baruý, keluý, juýuý, quýuý, tuýgan, kiɪno, aspiɪrantýrا, fakuýltet.

(ز.بازارباەۆا لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ: عىلىمي-قوعامدىق نەگٸزدەر, دامۋ پروتسەسٸ جەنە باستى مەسەلەلەر)

بۇرىنعى ەملەدە دە ي مەن ۋ-دىڭ دىبىس تٸركەسٸ رەتٸندەگٸ ەملەسٸ بەرٸلگەن بولاتىن. بۇل جولى دا ولاردىڭ داۋىسسىزدان كەيٸن ي مەن ۋ قوسار دىبىستى قۇراپ تاڭبالايتىنى اشىق كٶرسەتٸلگەن. دەگەنمەن, سولاي تارقاتىپ جازۋدى ۇسىناتىن عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنە پروفەسسور ن.ۋەلي مىناداي قارسى دەلەلٸن ۇسىنادى: «ۋ قۇرامىندا ۇۋ, ٷۋ مەن ي قۇرامىنداعى ىي, ٸي زاڭدىلىعى جازۋ جٷيەسٸنە دە ەنۋٸ قاجەت دەگەن ۇستانىمدار دا بولدى. بۇنداي جاعدايدا سٷيەنەتٸمٸز: تاعىلىم, دەلەل, ۋەج. وسىلارعا سٷيەنٸپ, بٸر توقتامعا كەلدٸك. تاعىلىمعا, دەلەلگە, ۋەجگە توقتالماساق, جازۋ رەفورماسى بٸتٸسپەس ايتىس الاڭىنا اينالار ەدٸ. ەۋەلٸ سٶزدٸ تاعىلىمنان, ٶمٸر تەجٸريبەسٸنەن باستايىق. ا.بايتۇرسىنۇلى كەزٸندەگٸ تٶتە جازۋدا قيىن, تيىن, يت, كيٸم دەپ تە, قىيىن, تىيىن, ٸيت, كٸيٸم دەپ تە جازعان.   1930-جىلدارداعى لاتىندا دا سولاي: تۇۋ دەپ تە, تۋ دەپ تە جازىلدى. كيريلشە جازۋدا, 1957-جىلعى ەرەجەگە دەيٸن تۇۋ دەپ تە, تۋ دەپ تە جازىلعان بولاتىن. وسى قيىندىقتان تاعىلىم الۋىمىزعا بولادى.   1957 جىلعى ەرەجەدەن كەيٸن بۇنداي الا-قۇلا, ەرٸ-سەرٸ جازۋ بٸرٸزگە تٷستٸ. ەگەر ەرەجەدە كەمشٸلٸك بولسا, وسى كٷنگە دەيٸن الا-قۇلالىقتان ارىلا الماي جٷرگەن بولار ەدٸك. قاي گازەتتٸ الىپ قاراساق تا, ۋ, ي ەرٸپتەرٸنٸڭ جازىلۋىنان كەتكەن قاتەنٸ كٶرگەن جوقپىز. ەگەر ٶمٸر سىنىنان ٶتكەن تەجٸريبەدەن تاعىلىم الماساق, كٷنٸ ەرتەڭ-اق باياعى الا-قۇلالىق قايتالانباي قويماس. تاعىلىمعا توقتاماساق, تاعى دا تايعاق كەشۋدە جٷرەمٸز. تاعىلىم دەيتٸنٸمٸز وسى.   

دەلەل. دەلەل مىناۋ: ۋ دا, ي دە ا.بايتۇرسىنۇلى ايتقانداي, جارتى داۋىستى. [تۇۋ] دەگەندە ۋ جارتى داۋىستى, ۇ قىسقا داۋىستى, ەكەۋٸ دە ەرٸندٸك. وسى قاسيەتتەرٸ جاعىنان بٸرەگەيلەنٸپ, بٸر بٷتٸنگە اينالعان دىبىستىق بٸرلٸك. وپپونەنتتەرٸمٸزگە ايتاتىن دەلەلٸمٸز وسى. تۇۋ دەپ جازساڭىز دا, تۋ دەپ جازساڭىز دا ايتىلىمىندا ايىرما جوق.  ۋەج. ۋەج مىناۋ: ەڭگٸمە تەك بۋ, سۋ, تۋ سيياقتى, بٸر بۋىندى سٶزدەر عانا ەمەس. ەدەتتە ورفوگرافييامەن شۇعىلدانۋشىلار بٸرەر سٶزبەن عانا شەكتەلمەي, فاكتولوگييالىق ماتەريالداردى كەڭٸنەن جيناپ, سوعان سٷيەنەدٸ. ونى سارالايدى, ەر نۇسقاسىن جازىپ, سالىستىرادى. سٸز دە سالىستىرىڭىز, وقىرماندارىمىز دا سالىستىرىپ كٶرسٸن: يگەرۋ (5 ەرٸپ) – ٸيگەرٷۋ (7 ەرٸپ) , يگەرٸسۋ (7 ەرٸپ)  – ٸيگەرٸسٷۋ (9 ەرٸپ); قۋۋ (3 ەرٸپ) – قۇۋۇۋ (5 ەرٸپ); اۋرۋ (4 ەرٸپ) – اۋىرۇۋ (6 ەرٸپ); سۋىنۋ (5 ەرٸپ)  – سۇۋىنۇۋ (7 ەرٸپ)» (ن.ۋەلي ەگەمەن قازاقستان). عالىمنىڭ تالداۋىنداعى ي مەن ۋ-دى تاراتىپ جازعاندا سٶز تۇرقى ۇزارىپ, كٶزشالىمعا اۋىرلىعى, وقىلىمداعى كەدەرگٸلەرٸ بايقالادى.

بالالاردى وقىتۋداعى تەجٸريبەمٸزگە سٷيەنٸپ ايتار بولساق, ەرٸپتەردٸ تاراتىپ جازۋدا جەنە وقۋدا قيىندىق تۋىندايدى. وسىنداي قيىندىقتار 20-عاسىردىڭ باسىندا دا ورىن العانىن  1924-جىل ۇيەننٸڭ 12-كٷنٸ بولعان قازاق بٸلٸمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سٸيەزٸندەگٸ مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ مىنا سٶزٸ دەلەلدەيدٸ. ««ۇۋ», «ىۋ»-لار دىبىسقا ۇساپ ەستٸلەدٸ; ونى ەكٸ ەرٸپپەن جازۋ بالالارعا تٷسٸندٸرگەندە دە, جازعاندا دا اۋىر بولادى; سوندىقتان «ۇۋ», «ىۋ»-لاردى بٸر ەرٸپپەن جازاتۇن ەرەجە شىعارۋ كەرەك». (قازاق بٸلٸمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سٸيەزٸ, الماتى, 2005. – 144بەت.)

مەسەلەن, كٶشەدەگٸ جارناما مەتٸندەرٸندەگٸ «ي» مەن «ۋ» ەرٸپتەرٸنٸڭ جازىلۋىن ەكٸ نۇسقادا ياعني بٸرٸندە جالعىز تاڭبامەن, ەكٸنشٸسٸندە تاراتىپ قوس تاڭبامەن جازىپ, سالىستىرىپ كٶرەيٸك.

كٶرٸپ تۇرعانىمىزداي «ي» مەن «ۋ» ەرٸپتەرٸن  ەكٸ تاڭبامەن  بەرٸپ تاراتىپ جازار بولساق,  وقىلىم مەن جازىلىمدا سٶز تۇرقىنىڭ ۇزارۋى ايتارلىقتاي قيىندىق تۋعىزۋى سٶزسٸز. سەبەبٸ, [ۇۋ], [ٷۋ], [ىي] [ٸي] دىبىس تٸركەستەرٸ بٸر عانا تاڭبامەن تاڭبالاۋ سانامىزدا بۇرىننان قالىپتاسقان, ەرٸ سىناما-ساۋالناما جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸ كٶرسەتكەندەي, باسىم كٶپشٸلٸگٸ ىقشامداپ جازۋدى قولدايدى. جارناما مەتٸندەرٸندەگٸ «ي» مەن «ۋ» -دى تاراتىپ جەنە تاراتپاي جازىپ, سالىستىرعاندا ايىرماشىلىعى 341 مەن 355 ەرٸپتٸ قۇرادى. جارناما پٸشٸنٸ, يدەياسى, كٶركەمدٸگٸ, ادامعا ەرەكشە پسيحولوگييالىق جەنە ەموتسييالىق ەسەر ەتەتٸندٸكتەن, ونداعى سٶزدەردٸڭ ىقشامدىلىعى باستى ورىندا بولۋى شارت. سوندىقتان جارناما مەتٸنٸندە «ي» مەن «ۋ» -دى ەكٸ تاڭبامەن تاڭبالاۋ جاعىمسىز ەسەر بەرۋٸ ىقتيمال.

جۇماحانوۆا نازىم نۇرعازىقىزى

ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا»

ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ

عىلىمي قىزمەتكەرٸ

ارنايى ۇلت پورتالى ٷشٸن