Qazaq baspasóziniń tarihynda Alashtyń san ǵasyrlyq danalyǵyn boiyna jinaǵan, qarymdy qalamgerlerdiń alǵashqy qadamy men talai shyǵarmalarynyń kýási bolyp, bir ǵasyrdy artqa tastaǵan ádebi basylym – «Juldyz» jýrnaly. Osy ýaqyt aralyǵynda ádebietimizdiń klassikterinen bastap, jas talanttarymyzdyń úzdik shyǵarmalary jýrnal betinde toqtaýsyz jariialanyp turdy. Sóitip, barlyq janrdy qamtyǵan basylym talai oqyrmannyń júregine jol tapty dep aita alamyz. Al osy jýrnaldyń búginge deiingi tarihy qandai syr sandyqqa toly eken? Birge zertteiik.
Alǵash ádebi salada «Sholpan» ataýymen 1922 jyly 15 qazanda bilim, sharýashylyq, ádebiet salalaryn qamtyǵan basylym túrinde jaryqqa shyqqan. Alǵashqy betinde: «Búkil jer júziniń eńbekshileri, birigińder!» degen uran jazylǵan. Jýrnaldyń «Oqý bólimi» jáne «Túrkistandaǵy halyq aǵartý isi» degen bólimderinde oqý-bilim, aǵartý, bala tárbiesi, alǵashqy keńestik eńbek mektebiniń mazmuny men oqý baǵdarlamasy, sabaq berý ádisteri men orys mektepteriniń oqytý tájiribeleri jaily aqparattar jazylǵan. Sonymen qatar, ártúrli taqyryptaǵy ǵylymi maqalalar da osy basylym betinde jaryq kórgen. Jýrnaldyń alǵashqy sany jeke basylyp, keiingi sandary 2-3, 4-5 degen retpen biriktirilip basyldy. Al «Juldyzdyń» 8-sanyndaǵy «Oqýshylarymyzǵa!» degen habarlandyrýda birneshe sanynyń birigip shyǵýy, bir ai buryn jaryq kórýi kerek bolǵan better ekendigin jazyp bildirgen. Ýaqytynda shyqpaýyna baspahananyń qural-jabdyqtarynyń isten shyǵýy áser etkendigin aitady.
Bul jýrnal halyq ishinde keń taralýy úshin birneshe izdenister jasalyp, jumystar atqaryldy. Sonyń biri, «Temirqazyq» jýrnalynyń 1-sanynda «Sholpan jýrnaly» atty maqala jariialanǵan. Onda: «1922 jyly 15 oktiabrden bastap Túrkistan partiia komiteti atynan qazaq-qyrǵyz tilinde «Sholpan» atty saiasat, sharýa jýrnaly shyǵa bastady»,- dep jýrnaldyń baǵytyna sholý jasalǵan. Jýrnaldyń baǵasy: 3 aiǵa 800 som, 2 aiǵa 400 som jáne 1 aiǵa 150 som bolǵan. Sońǵy sanyna deiin baǵa turaqty bolǵan.
Jýrnaldyń saiasi bóliminde de maqalalar jariialanyp turdy. Sonyń biri – «Abyr-sabyr zamanda saqtaný kerek»,- degen maqala «T» degen búrkenshik atpen berilgen. Maqalada: «Tóńkeristen buryn qazaq-qyrǵyz kedeileri ylǵi ógeilik kórip keldi. Basynan toqpaq ketpedi»,- dep tóńkeriske deiingi qazaq-qyrǵyzdarynyń jaǵdaiy tómen bolǵandyǵyn jáne revoliýtsiiadan keiin jaqsaratynyn bildirgen. Alaida bul eldiń saiasatyna senimsizdigin tanytyp, qazaq-qyrǵyz baiaǵy qalpynda qalyp ketýi múmkin ekenin de aitqan. Jýrnalda ultshyldyq aiasynda maqala ketpeýi tekserilse de, bul maqala alǵashqy sandarda jaryq kórgen eken. Osyndai jýrnal sandarynyń legi ótip jatqanda, maqalalarda býrjýaziialyq-ultshyldyq qate pikirler boldy degen eseppen, jýrnaldyń 8 sany shyqqan soń, 1923 jyldyń mamyr aiynda jabylǵan.
«Sholpan» ataýymen jaryq kórgen «Juldyz» jýrnaly araǵa jyldar salyp «Tań» ataýymen jaryqqa shyqty. 1925 jyldyń naýryz aiynan bastap «Tań» jýrnaly Semeide ailyq jýrnal esebinde jaryq kórdi. Alaida bul jýrnaldyń ǵumyry qysqa bolyp, tek 4 sany jaryqqa shyǵyp úlgerdi. Alǵashqy sany 700 tirajben basylyp shyqqan.
Jýrnal birneshe taqyryptardy qamti otyryp, mynandai bólimderden turǵan: jalpy saiasi; sharýashylyq; bilim-tárbie; ádebiet; otantaný; resmi. «Tań» jýrnaly – ádebi basylym boldy degen pikir, berilgen bólimderge nazar aýdarǵanda qate siiaqty kórinedi. Biraq saiasi, aǵartýshylyq taqyryptar qozǵalǵanymen, ádebietke asa kóńil bólingen. Ózge bólimderden kem basyldy dep aita almaimyz.
Basylymnyń alǵashqy sanyndaǵy «Qymbatty joldastar!» degen maqalada: «Qazaq arasynda baspasózge shóldegendik kúshtiligin aitpasaq tajurt túsingendei. Jiylys pen toptyń osy kúnge deiin tapsyrǵanyn atqaryp kele jatqan partiia men keńes oryndary óziniń tili sanap osy aldaryńyzdaǵy jýrnaldy usynyp otyr»,- delingen. Shyndyǵynda sol kezde osyndai saiasi-ádebi jýrnaldardy halyqtyń janynyń ańsaǵany joqqa shyǵaratyn dúnie emes.
Jýrnal baǵasy «Sholpan» jýrnalynan áldeqaida ózgeshe. Máselen, jazylý baǵasy: 1 aiǵa – 1 som, 3 aiǵa – 3 som jáne 6 aiǵa – 5 som, 1 jylǵa – 8 som bolyp belgilengen. Bul baǵalar taqtasyna qarap, «Sholpan» jýrnalyndaǵydai 2-3 aiǵa emes, 1 jylǵa deiin kórsetilýi, bolashaqqa alyp maqsattyń bolǵandyǵyn bildirip turǵandai.
«Tań» jýrnaly Alash qairatkerleriniń shoǵyrlanǵan jerinde, Uly aqynnyń týǵan jerinde, iaǵni Semeide basylǵandyqtan ádebiet pen mádenietke kem bolǵan joq. Oǵan dálel, basylymnyń alǵashqy sandarynda-aq «Abaidyń basylmaǵan sózderi», «Abaidyń keibir ósiet sózderi», «Qara sózderi» men M.Áýezovtiń «Qaiǵyly jetim», «Qazaq qyzy» áńgimeleri, Shákárim óleńderi, S.Dónentaevtyń «Dáýitbek»óleńi jaryq kórgen.
Sonymen qatar, jýrnal qoǵamnyń áleýmettik máselelerin tys qaldyrǵan joq. Úkimet habarlarynan Qazaqstan Respýblikasynyń astanasy Aqmeshit bolýy týraly úkimder men qararlardy basyp otyrdy. Qun, barymta, qalyń mal, áieldi eriksiz kúieýge berý týraly zańdarǵa engizilgen qosymshalar da jýrnaldyń resmi bóliminde jariialanyp turdy.
Osyndai qarqynda jaryq kórgen bul jýrnaldyń da dáýreni toqtatady. Onyń sebebin T.Qojakeev: «Bir gýberniiada ári gazet, ári jýrnal shyǵarý aýyr bolǵandyqtan 1925 jyly maýsymda «Tań» jýrnaly jabyldy»,- degen pikirdi bildirgen. Biraq basylymnyń 4 maýsymda jaryq kórgen M.Áýezovtiń «Eskilik kóleńkesinde», Isa esimdi avtordyń «Altai ertegisi» poemasynyń jalǵasy kelesi sanynda jaryq kóredi degen oimen, aiaqtalmai qalǵan. Demek, jýrnaldyń jabylýy josparsyz, aiaq astynan bolǵan jaǵdai dep túsinýge bolady.
Keiinnen «Juldyz» jýrnaly 1928 jyldyń aqpanynda «Jańa ádebiet» ataýymen óz jumysyn jalǵastyrdy. Onyń alǵashqy redaktory S.Seifýllin boldy. Bul ataýy aityp turǵandai, ádebietke tyń ózgeris pen izdenis ákeldi. Basylym jumysyna B.Mailin, M.Áýezov, I.Jansúgirov, S.Muqanovtar bilek sybana kiristi. Jýrnal betterinen shyǵarmalary úzilmesten jariialanyp turdy. Osyndai irgeli jumystar ádebiettiń ózekti máselesin aiqyndap bergendikten, 1932 jyldan bastap jýrnal ataýyn «Ádebiet maidany» ataýymen berý maquldanǵan. Otyzynshy jyldar ulttyq mádenietimiz qanatyn keńge jaiyp, ónerdiń jańa salalary paida bola bastaǵan kez edi. Osyndai ulttyq óner damýy ádebi jýrnal betterinen tys qalmai jariialanyp turǵandyqtan, 1939 jyldan bastap «Ádebiet maidany» ataýynan «Ádebiet jáne isskýstvo» dep ózgertildi.
Osyndai leppen jýrnal sandary jaryq kórip otyrdy. Keiinnen Uly Otan soǵysy jyldary maidan, erlik, rýh berý taqyryptarynda ártúrli ocherk, povester men áńgimeler jýrnaldyń basty taqyryptary boldy. Sóitip, qansha jyldy artqa tastap, birneshe kezeńderden ótken jýrnal ataýy «Juldyz» dep ataldy. Búginde elimizdiń túkpir-túkpirine taralatyn ádebi basylym túrli jaǵdaidy basynan ótkerip, san túrli ataýǵa ie bolyp, óziniń taǵylymy mol tarihyn saqtap, kúni búginge jetip otyr.
Oqyrmannyń kóńilinen shyǵyp, qyzyǵýshylyǵyn arttyrǵan jýrnal jas qalamgerlerdiń qalamyn qataitýǵa, ǵasyr shyǵarmalaryn dáripteýge, tarihy tereń syrlardy uǵyndyrýǵa kóp eńbek etip keledi. Qazirgi ádebiet alyptaryn: «Ár dáýirdiń óz perzentterine arqalatar aýyr da abyroily júgi bar. Ár qalamger – el múddesiniń joqshysy, jańa sananyń jarshysy. Urpaqtan urpaqtyń aiyrymy olar jasaǵan zamana keipinen týyndamaq. Artyqshylyq kemshilik emes, ózgeshelik. Aidyń ońy, juldyzdyń sáti bolǵai.Jolyń jaryq bolsyn, jańa býyn jas tolqyn!»,- dep M.Maǵaýin jolyn ashyp, qanattaryn qataitqanyndai, «Meniń de shyǵarmashylyǵyma sony serpin berip, eleýli betburys ákelgen osy ǵajaiyp jýrnalda «Shyqpaityn esik» atalatyn ótkir áńgimem basyldy. Mine munyń bári Muhtar aǵanyń kóregendigi, janashyrlyǵy, jastar boiyndaǵy qabilet-daryndy der kezinde tanyǵany bolsa kerek»,- dep R.Muqanovanyń sanada jańǵyrǵan estelikti esine alyp, ádebietke kelýine M.Maǵaýin men «Juldyz» jýrnalynyń áseri mol bolǵanyn bildiredi. Mine, osyndai qarymdy qalamgerlerdiń jolyn ashyp, oqyrmannyń ádebi shyǵarmalarmen sýsyndap, rýhani baiýýyna septigin tigizip júrgen «Juldyz» jýrnaly árqashan biikte bola bermek.
Jýrnaldyń qanshama tarihty artqa tastap, «Sholpan», «Tań», «Jańa ádebiet», «Ádebiet maidany», «Ádebiet jáne isskýstvo», «Juldyz» ataýlarynda jaryqqa shyǵýy, qazaq halqynyń tarihymen ushtasyp jatqandai. Jýrnal tarihyn zerttep, zerdelei otyryp, halqymyzdyń sol kezderdegi hál-jaǵdaiyn, ádebiet maidangerleriniń eren eńbekterin, ádebiettiń sonyń ishinde qazaq baspasóziniń damýyn da tolyq qarastyra alamyz. Ataýlardyń tapqyrlyqpen qoiylǵany da birden baiqalady. Halyq pen ádebiettiń sol tustaǵy jaǵdaiyn jýrnal ataýlary aiqyndap turǵandai.
Osyndai san túrli jaǵdaidy bastan ótkerip, ádebiet pen jas qalamgerlerdiń damyp-ósýine jaǵdai jasap, oqyrmandy rýhani baiytqan «Juldyz» jýrnaly óz dárejesin biikte ustaityny málim. Qazaq baspasóziniń aspanynda juldyzdai jarqyraǵan «Juldyzdyń» biyl 100 jyldyq mereitoiy. Osyndai taǵylymy mol jýrnaldyń redaktsiia alqasyna tilerim: oqyrmanǵa usynyp júrgen altyn-jaquttaryńyz taýsylmasyn, jumystaryńyzǵa bereke, bastamalaryńyzǵa sáttilik tileimin! «Juldyz» qazaqtyń mańdaiyna bitken juldyzdai máńgilik jarqyrai bersin!
Jibek QUDAIBERGENOVA
