قازاق باسپاسٶزٸنٸڭ تاريحىندا الاشتىڭ سان عاسىرلىق دانالىعىن بويىنا جيناعان, قارىمدى قالامگەرلەردٸڭ العاشقى قادامى مەن تالاي شىعارمالارىنىڭ كۋەسٸ بولىپ, بٸر عاسىردى ارتقا تاستاعان ەدەبي باسىلىم – «جۇلدىز» جۋرنالى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ كلاسسيكتەرٸنەن باستاپ, جاس تالانتتارىمىزدىڭ ٷزدٸك شىعارمالارى جۋرنال بەتٸندە توقتاۋسىز جارييالانىپ تۇردى. سٶيتٸپ, بارلىق جانردى قامتىعان باسىلىم تالاي وقىرماننىڭ جٷرەگٸنە جول تاپتى دەپ ايتا الامىز. ال وسى جۋرنالدىڭ بٷگٸنگە دەيٸنگٸ تاريحى قانداي سىر ساندىققا تولى ەكەن? بٸرگە زەرتتەيٸك.
العاش ەدەبي سالادا «شولپان» اتاۋىمەن 1922 جىلى 15 قازاندا بٸلٸم, شارۋاشىلىق, ەدەبيەت سالالارىن قامتىعان باسىلىم تٷرٸندە جارىققا شىققان. العاشقى بەتٸندە: «بٷكٸل جەر جٷزٸنٸڭ ەڭبەكشٸلەرٸ, بٸرٸگٸڭدەر!» دەگەن ۇران جازىلعان. جۋرنالدىڭ «وقۋ بٶلٸمٸ» جەنە «تٷركٸستانداعى حالىق اعارتۋ ٸسٸ» دەگەن بٶلٸمدەرٸندە وقۋ-بٸلٸم, اعارتۋ, بالا تەربيەسٸ, العاشقى كەڭەستٸك ەڭبەك مەكتەبٸنٸڭ مازمۇنى مەن وقۋ باعدارلاماسى, ساباق بەرۋ ەدٸستەرٸ مەن ورىس مەكتەپتەرٸنٸڭ وقىتۋ تەجٸريبەلەرٸ جايلى اقپاراتتار جازىلعان. سونىمەن قاتار, ەرتٷرلٸ تاقىرىپتاعى عىلىمي ماقالالار دا وسى باسىلىم بەتٸندە جارىق كٶرگەن. جۋرنالدىڭ العاشقى سانى جەكە باسىلىپ, كەيٸنگٸ ساندارى 2-3, 4-5 دەگەن رەتپەن بٸرٸكتٸرٸلٸپ باسىلدى. ال «جۇلدىزدىڭ» 8-سانىنداعى «وقۋشىلارىمىزعا!» دەگەن حابارلاندىرۋدا بٸرنەشە سانىنىڭ بٸرٸگٸپ شىعۋى, بٸر اي بۇرىن جارىق كٶرۋٸ كەرەك بولعان بەتتەر ەكەندٸگٸن جازىپ بٸلدٸرگەن. ۋاقىتىندا شىقپاۋىنا باسپاحانانىڭ قۇرال-جابدىقتارىنىڭ ٸستەن شىعۋى ەسەر ەتكەندٸگٸن ايتادى.
بۇل جۋرنال حالىق ٸشٸندە كەڭ تارالۋى ٷشٸن بٸرنەشە ٸزدەنٸستەر جاسالىپ, جۇمىستار اتقارىلدى. سونىڭ بٸرٸ, «تەمٸرقازىق» جۋرنالىنىڭ 1-سانىندا «شولپان جۋرنالى» اتتى ماقالا جارييالانعان. وندا: «1922 جىلى 15 وكتيابردەن باستاپ تٷركٸستان پارتييا كوميتەتٸ اتىنان قازاق-قىرعىز تٸلٸندە «شولپان» اتتى ساياسات, شارۋا جۋرنالى شىعا باستادى»,- دەپ جۋرنالدىڭ باعىتىنا شولۋ جاسالعان. جۋرنالدىڭ باعاسى: 3 ايعا 800 سوم, 2 ايعا 400 سوم جەنە 1 ايعا 150 سوم بولعان. سوڭعى سانىنا دەيٸن باعا تۇراقتى بولعان.
جۋرنالدىڭ ساياسي بٶلٸمٸندە دە ماقالالار جارييالانىپ تۇردى. سونىڭ بٸرٸ – «ابىر-سابىر زاماندا ساقتانۋ كەرەك»,- دەگەن ماقالا «ت» دەگەن بٷركەنشٸك اتپەن بەرٸلگەن. ماقالادا: «تٶڭكەرٸستەن بۇرىن قازاق-قىرعىز كەدەيلەرٸ ىلعي ٶگەيلٸك كٶرٸپ كەلدٸ. باسىنان توقپاق كەتپەدٸ»,- دەپ تٶڭكەرٸسكە دەيٸنگٸ قازاق-قىرعىزدارىنىڭ جاعدايى تٶمەن بولعاندىعىن جەنە رەۆوليۋتسييادان كەيٸن جاقساراتىنىن بٸلدٸرگەن. الايدا بۇل ەلدٸڭ ساياساتىنا سەنٸمسٸزدٸگٸن تانىتىپ, قازاق-قىرعىز باياعى قالپىندا قالىپ كەتۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن دە ايتقان. جۋرنالدا ۇلتشىلدىق اياسىندا ماقالا كەتپەۋٸ تەكسەرٸلسە دە, بۇل ماقالا العاشقى سانداردا جارىق كٶرگەن ەكەن. وسىنداي جۋرنال ساندارىنىڭ لەگٸ ٶتٸپ جاتقاندا, ماقالالاردا بۋرجۋازييالىق-ۇلتشىلدىق قاتە پٸكٸرلەر بولدى دەگەن ەسەپپەن, جۋرنالدىڭ 8 سانى شىققان سوڭ, 1923 جىلدىڭ مامىر ايىندا جابىلعان.
«شولپان» اتاۋىمەن جارىق كٶرگەن «جۇلدىز» جۋرنالى اراعا جىلدار سالىپ «تاڭ» اتاۋىمەن جارىققا شىقتى. 1925 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ «تاڭ» جۋرنالى سەمەيدە ايلىق جۋرنال ەسەبٸندە جارىق كٶردٸ. الايدا بۇل جۋرنالدىڭ عۇمىرى قىسقا بولىپ, تەك 4 سانى جارىققا شىعىپ ٷلگەردٸ. العاشقى سانى 700 تيراجبەن باسىلىپ شىققان.
جۋرنال بٸرنەشە تاقىرىپتاردى قامتي وتىرىپ, مىنانداي بٶلٸمدەردەن تۇرعان: جالپى ساياسي; شارۋاشىلىق; بٸلٸم-تەربيە; ەدەبيەت; وتانتانۋ; رەسمي. «تاڭ» جۋرنالى – ەدەبي باسىلىم بولدى دەگەن پٸكٸر, بەرٸلگەن بٶلٸمدەرگە نازار اۋدارعاندا قاتە سيياقتى كٶرٸنەدٸ. بٸراق ساياسي, اعارتۋشىلىق تاقىرىپتار قوزعالعانىمەن, ەدەبيەتكە اسا كٶڭٸل بٶلٸنگەن. ٶزگە بٶلٸمدەردەن كەم باسىلدى دەپ ايتا المايمىز.
باسىلىمنىڭ العاشقى سانىنداعى «قىمباتتى جولداستار!» دەگەن ماقالادا: «قازاق اراسىندا باسپاسٶزگە شٶلدەگەندٸك كٷشتٸلٸگٸن ايتپاساق تاجۇرت تٷسٸنگەندەي. جيىلىس پەن توپتىڭ وسى كٷنگە دەيٸن تاپسىرعانىن اتقارىپ كەلە جاتقان پارتييا مەن كەڭەس ورىندارى ٶزٸنٸڭ تٸلٸ ساناپ وسى الدارىڭىزداعى جۋرنالدى ۇسىنىپ وتىر»,- دەلٸنگەن. شىندىعىندا سول كەزدە وسىنداي ساياسي-ەدەبي جۋرنالداردى حالىقتىڭ جانىنىڭ اڭساعانى جوققا شىعاراتىن دٷنيە ەمەس.
جۋرنال باعاسى «شولپان» جۋرنالىنان ەلدەقايدا ٶزگەشە. مەسەلەن, جازىلۋ باعاسى: 1 ايعا – 1 سوم, 3 ايعا – 3 سوم جەنە 6 ايعا – 5 سوم, 1 جىلعا – 8 سوم بولىپ بەلگٸلەنگەن. بۇل باعالار تاقتاسىنا قاراپ, «شولپان» جۋرنالىنداعىداي 2-3 ايعا ەمەس, 1 جىلعا دەيٸن كٶرسەتٸلۋٸ, بولاشاققا الىپ ماقساتتىڭ بولعاندىعىن بٸلدٸرٸپ تۇرعانداي.
«تاڭ» جۋرنالى الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ شوعىرلانعان جەرٸندە, ۇلى اقىننىڭ تۋعان جەرٸندە, ياعني سەمەيدە باسىلعاندىقتان ەدەبيەت پەن مەدەنيەتكە كەم بولعان جوق. وعان دەلەل, باسىلىمنىڭ العاشقى ساندارىندا-اق «ابايدىڭ باسىلماعان سٶزدەرٸ», «ابايدىڭ كەيبٸر ٶسيەت سٶزدەرٸ», «قارا سٶزدەرٸ» مەن م.ەۋەزوۆتٸڭ «قايعىلى جەتٸم», «قازاق قىزى» ەڭگٸمەلەرٸ, شەكەرٸم ٶلەڭدەرٸ, س.دٶنەنتاەۆتىڭ «دەۋٸتبەك»ٶلەڭٸ جارىق كٶرگەن.
سونىمەن قاتار, جۋرنال قوعامنىڭ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرٸن تىس قالدىرعان جوق. ٷكٸمەت حابارلارىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى اقمەشٸت بولۋى تۋرالى ٷكٸمدەر مەن قارارلاردى باسىپ وتىردى. قۇن, بارىمتا, قالىڭ مال, ەيەلدٸ ەرٸكسٸز كٷيەۋگە بەرۋ تۋرالى زاڭدارعا ەنگٸزٸلگەن قوسىمشالار دا جۋرنالدىڭ رەسمي بٶلٸمٸندە جارييالانىپ تۇردى.
وسىنداي قارقىندا جارىق كٶرگەن بۇل جۋرنالدىڭ دا دەۋرەنٸ توقتاتادى. ونىڭ سەبەبٸن ت.قوجاكەەۆ: «بٸر گۋبەرنييادا ەرٸ گازەت, ەرٸ جۋرنال شىعارۋ اۋىر بولعاندىقتان 1925 جىلى ماۋسىمدا «تاڭ» جۋرنالى جابىلدى»,- دەگەن پٸكٸردٸ بٸلدٸرگەن. بٸراق باسىلىمنىڭ 4 ماۋسىمدا جارىق كٶرگەن م.ەۋەزوۆتٸڭ «ەسكٸلٸك كٶلەڭكەسٸندە», يسا ەسٸمدٸ اۆتوردىڭ «التاي ەرتەگٸسٸ» پوەماسىنىڭ جالعاسى كەلەسٸ سانىندا جارىق كٶرەدٸ دەگەن ويمەن, اياقتالماي قالعان. دەمەك, جۋرنالدىڭ جابىلۋى جوسپارسىز, اياق استىنان بولعان جاعداي دەپ تٷسٸنۋگە بولادى.
كەيٸننەن «جۇلدىز» جۋرنالى 1928 جىلدىڭ اقپانىندا «جاڭا ەدەبيەت» اتاۋىمەن ٶز جۇمىسىن جالعاستىردى. ونىڭ العاشقى رەداكتورى س.سەيفۋللين بولدى. بۇل اتاۋى ايتىپ تۇرعانداي, ەدەبيەتكە تىڭ ٶزگەرٸس پەن ٸزدەنٸس ەكەلدٸ. باسىلىم جۇمىسىنا ب.مايلين, م.ەۋەزوۆ, ٸ.جانسٷگٸروۆ, س.مۇقانوۆتار بٸلەك سىبانا كٸرٸستٸ. جۋرنال بەتتەرٸنەن شىعارمالارى ٷزٸلمەستەن جارييالانىپ تۇردى. وسىنداي ٸرگەلٸ جۇمىستار ەدەبيەتتٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸن ايقىنداپ بەرگەندٸكتەن, 1932 جىلدان باستاپ جۋرنال اتاۋىن «ەدەبيەت مايدانى» اتاۋىمەن بەرۋ ماقۇلدانعان. وتىزىنشى جىلدار ۇلتتىق مەدەنيەتٸمٸز قاناتىن كەڭگە جايىپ, ٶنەردٸڭ جاڭا سالالارى پايدا بولا باستاعان كەز ەدٸ. وسىنداي ۇلتتىق ٶنەر دامۋى ەدەبي جۋرنال بەتتەرٸنەن تىس قالماي جارييالانىپ تۇرعاندىقتان, 1939 جىلدان باستاپ «ەدەبيەت مايدانى» اتاۋىنان «ەدەبيەت جەنە يسسكۋستۆو» دەپ ٶزگەرتٸلدٸ.
وسىنداي لەپپەن جۋرنال ساندارى جارىق كٶرٸپ وتىردى. كەيٸننەن ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى مايدان, ەرلٸك, رۋح بەرۋ تاقىرىپتارىندا ەرتٷرلٸ وچەرك, پوۆەستەر مەن ەڭگٸمەلەر جۋرنالدىڭ باستى تاقىرىپتارى بولدى. سٶيتٸپ, قانشا جىلدى ارتقا تاستاپ, بٸرنەشە كەزەڭدەردەن ٶتكەن جۋرنال اتاۋى «جۇلدىز» دەپ اتالدى. بٷگٸندە ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنە تارالاتىن ەدەبي باسىلىم تٷرلٸ جاعدايدى باسىنان ٶتكەرٸپ, سان تٷرلٸ اتاۋعا يە بولىپ, ٶزٸنٸڭ تاعىلىمى مول تاريحىن ساقتاپ, كٷنٸ بٷگٸنگە جەتٸپ وتىر.
وقىرماننىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعىپ, قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرعان جۋرنال جاس قالامگەرلەردٸڭ قالامىن قاتايتۋعا, عاسىر شىعارمالارىن دەرٸپتەۋگە, تاريحى تەرەڭ سىرلاردى ۇعىندىرۋعا كٶپ ەڭبەك ەتٸپ كەلەدٸ. قازٸرگٸ ەدەبيەت الىپتارىن: «ەر دەۋٸردٸڭ ٶز پەرزەنتتەرٸنە ارقالاتار اۋىر دا ابىرويلى جٷگٸ بار. ەر قالامگەر – ەل مٷددەسٸنٸڭ جوقشىسى, جاڭا سانانىڭ جارشىسى. ۇرپاقتان ۇرپاقتىڭ ايىرىمى ولار جاساعان زامانا كەيپٸنەن تۋىنداماق. ارتىقشىلىق كەمشٸلٸك ەمەس, ٶزگەشەلٸك. ايدىڭ وڭى, جۇلدىزدىڭ سەتٸ بولعاي.جولىڭ جارىق بولسىن, جاڭا بۋىن جاس تولقىن!»,- دەپ م.ماعاۋين جولىن اشىپ, قاناتتارىن قاتايتقانىنداي, «مەنٸڭ دە شىعارماشىلىعىما سونى سەرپٸن بەرٸپ, ەلەۋلٸ بەتبۇرىس ەكەلگەن وسى عاجايىپ جۋرنالدا «شىقپايتىن ەسٸك» اتالاتىن ٶتكٸر ەڭگٸمەم باسىلدى. مٸنە مۇنىڭ بەرٸ مۇحتار اعانىڭ كٶرەگەندٸگٸ, جاناشىرلىعى, جاستار بويىنداعى قابٸلەت-دارىندى دەر كەزٸندە تانىعانى بولسا كەرەك»,- دەپ ر.مۇقانوۆانىڭ سانادا جاڭعىرعان ەستەلٸكتٸ ەسٸنە الىپ, ەدەبيەتكە كەلۋٸنە م.ماعاۋين مەن «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ ەسەرٸ مول بولعانىن بٸلدٸرەدٸ. مٸنە, وسىنداي قارىمدى قالامگەرلەردٸڭ جولىن اشىپ, وقىرماننىڭ ەدەبي شىعارمالارمەن سۋسىنداپ, رۋحاني بايۋۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزٸپ جٷرگەن «جۇلدىز» جۋرنالى ەرقاشان بيٸكتە بولا بەرمەك.
جۋرنالدىڭ قانشاما تاريحتى ارتقا تاستاپ, «شولپان», «تاڭ», «جاڭا ەدەبيەت», «ەدەبيەت مايدانى», «ەدەبيەت جەنە يسسكۋستۆو», «جۇلدىز» اتاۋلارىندا جارىققا شىعۋى, قازاق حالقىنىڭ تاريحىمەن ۇشتاسىپ جاتقانداي. جۋرنال تاريحىن زەرتتەپ, زەردەلەي وتىرىپ, حالقىمىزدىڭ سول كەزدەردەگٸ حەل-جاعدايىن, ەدەبيەت مايدانگەرلەرٸنٸڭ ەرەن ەڭبەكتەرٸن, ەدەبيەتتٸڭ سونىڭ ٸشٸندە قازاق باسپاسٶزٸنٸڭ دامۋىن دا تولىق قاراستىرا الامىز. اتاۋلاردىڭ تاپقىرلىقپەن قويىلعانى دا بٸردەن بايقالادى. حالىق پەن ەدەبيەتتٸڭ سول تۇستاعى جاعدايىن جۋرنال اتاۋلارى ايقىنداپ تۇرعانداي.
وسىنداي سان تٷرلٸ جاعدايدى باستان ٶتكەرٸپ, ەدەبيەت پەن جاس قالامگەرلەردٸڭ دامىپ-ٶسۋٸنە جاعداي جاساپ, وقىرماندى رۋحاني بايىتقان «جۇلدىز» جۋرنالى ٶز دەرەجەسٸن بيٸكتە ۇستايتىنى مەلٸم. قازاق باسپاسٶزٸنٸڭ اسپانىندا جۇلدىزداي جارقىراعان «جۇلدىزدىڭ» بيىل 100 جىلدىق مەرەيتويى. وسىنداي تاعىلىمى مول جۋرنالدىڭ رەداكتسييا القاسىنا تٸلەرٸم: وقىرمانعا ۇسىنىپ جٷرگەن التىن-جاقۇتتارىڭىز تاۋسىلماسىن, جۇمىستارىڭىزعا بەرەكە, باستامالارىڭىزعا سەتتٸلٸك تٸلەيمٸن! «جۇلدىز» قازاقتىڭ ماڭدايىنا بٸتكەن جۇلدىزداي مەڭگٸلٸك جارقىراي بەرسٸن!
جٸبەك قۇدايبەرگەنوۆا
