Memlekettik tildi damytý úshin atqarylyp jatqan is-sharalar az emes. Qajet qarjy da bólindi, tiisti jumystar da júrip jatyr. Biraq, áli de sheshilýi tiis máseleler jetkilikti. Memleket basshysy «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariialanǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» degen maqalasynda bul taqyrypqa keńinen toqtalǵany barshaǵa málim. Qoǵam qairatkeri Jarasbai Súleimenovpen áńgimelesip, memlekettik til tóńiregindegi oiyn bilgen edik.
– Jarasbai Qabdollauly, Memleket basshysynyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariialanǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» degen maqalasynda ulttyq múdde, memleketshildik máselesi keńinen aitylǵan. Jalpy, osy maqalaǵa qatysty pikirińizdi bildirseńiz.
– Osy ýaqytqa deiin Prezidentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń « Táýelsizdik bárinen qymbat» degen maqalasyna qyzyǵýshylyq tanytyp, pikir bildirgender az bolǵan joq. Jazýshynyń balasynyń oiy men qalamynan týǵan eńbekti men de yqylas qoia oqyp shyqtym. Óz basym maqala deýge qimai, baǵdarlamalyq sipaty basym kesek dúnie dep baǵalap otyrmyn. Memleket basshysy halqyna usynǵan jańa eńbeginde elimizdiń tarih turǵysynan alǵanda, kózdi ashyp-jumǵandai qas-qaǵym sát – otyz jylda aýyz toltyryp aitarlyqtai birtalai igilikterge olja salǵanyn, qaita jańǵyrǵan qazaq memlekettiginiń, ata-babalarymyz ańsaǵan azattyqtyń tuǵyry nyǵaia túskenin áigileitin derekter men dáiekterdi molynan keltirgen.
Iá, ótken kezeńniń aýyrtpalyqtary az bolǵan joq. Sol syndardyń bárinen súrinbei óttik, muratymyzǵa jettik. Shyqqan biigimizdi baǵalar, qol jetkizgen tabystarymyzdy saralar bolsaq, kóshten qalǵan joqpyz dep maqtanyshpen aita alady ekenbiz. Az ǵana ýaqyttyń ishinde uly dalanyń tósinde jańa memleket qurylyp, onyń tiimdi basqarý qurylymdary qalyptasty. Al munyń ózi ómirimizdiń barlyq salalaryn jedeldete jańǵyrtý, eldigimizdi nyǵaityp, bolashaqqa nyq qadam jasaý baǵytyndaǵy is-qimylymyzǵa tyń serpin berdi. El de, adam da ózgerdi, ómirdiń qai salasy bolmasyn, ózgeshe sipat alyp, jańa arnaǵa tústi. Biraq oǵan basymyz ainalmaýy kerek. Óitkeni, bizdiń táýelsizdigimizdiń áli beli bekip, buǵanasy qataia qoiǵan joq. Otyz jylda biraz belesterdi baǵyndyrdyq desek te, alda kezegin kútip turǵan ister, tarqatylmaǵan túiinder az emes. Demek, aldaǵy kezeńde táýelsizdigimizdi baiandy etý jaǵyn kóbirek oilaýymyz kerek, Qasym-Jomart Kemeluly atap kórsetkendei, qýatty eldiń iesi jáne kemel halyq bolý úshin saiasi-ekonomikalyq reformalardy jáne sanany jańǵyrtý úderisin jalǵastyryp, zaman talabyna beiimdelgen ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýymyz qajet. Sonda ǵana tarihta esesi ketken qazaqtyń baǵy janady.
– «Biz táýelsizdik dáýirinde ana tilimizdi damytý úshin barlyq jaǵdaidy jasadyq»,–dedi Prezident maqalasynda. Biraq, áli kúnge deiin ana tilimizdi tórge shyǵara almai kelemiz. Osyǵan qarap otyryp, otarlyq sanadan áli arylmadyq pa, degen suraq týyndaidy. Buǵan basqa ne kedergi, siz ne oilaisyz?
– Prezidenttiń «Biz táýelsizdik dáýirinde ana tilimizdi damytý úshin barlyq jaǵdaidy jasadyq»,–degen sózderine men de qosylamyn. Táýelsizdik jyldary bizdiń elimizde memlekettik tildi damytýdyń alǵysharttary jasaldy, ony kezeń-kezeńmen damytýdyń belgili bir júiesi qalyptasty, qulashty keń sermep qyrýar is tyndyrýǵa, týǵan tilimizdi damytýǵa qatysty máselelerdi shyǵarmashylyq turǵydan sheshýge múmkindik beretin quqyqtyq keńistik paida boldy. Qazaq tiliniń memlekettik mártebesi týraly konstitýtsiialyq qaǵidamyz bar. «Til týraly» Zańymyz da bar. Sonyń nátijesinde, qazaq tiline degen qoǵamnyń kózqarasy aitarlyqtai ózgerip, ony damytý, qoldanys aiasyn keńeitý baǵytynda qyrýar ister atqaryldy, sóitip, memlekettik til óz damýynda jańa satyǵa kóterildi. Onyń bárin bappen, baiyppen, qasietti qazaq topyraǵyn ejelden ózimizben birge mekendep kele jatqan basqa etnostardyń aldyndaǵy jaýapkershiligimizdi sezine, «Kelisip pishken ton kelte bolmas» degen qaǵidany ustana, ara-tura «sher tarqata», eki adym ilgeri bir adym keiin shegine júrip atqardyq. Jalpaq elge jai da málim sol isterdi tizbelemei-aq qoiaiyn, olardyń bárin kózi barlar kórip otyr, sanasy barlar sezip otyr.
Qazir til máselesinde qolymyzdy bailap-matap otyrǵan zań, qazaqsha sóilemeńder, sol siiaqty qazaq mektebin ashpańdar, sapaly qazaq tili oqýlyqtary men ádistemelik quraldaryn shyǵarmańdar dep otyrǵan eshkim joq. Qasym-Jomart Kemeluly ananyń aq sútimen boiymyzǵa daryǵan qasterli tilimiz egemendigimizdiń máńgilik úshtaǵanynyń biri ekenin atap kórsetti. Sol úshin de ony kózdiń qarashyǵyndai saqtaýymyz kerek.
Osy arada sál sheginis jasap, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti-Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń týǵan tilimiz týraly aitqan oi-tujyrymdarynyń bir parasyn eske sala keteiin.Nursultan Ábishuly Táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda«Tarih tolqynynda» dep atalatyn kitabynda: «Daýǵa salsa almastai qiǵan, ómirdiń kez kelgen oraiynda ári qarýy, ári qalqany bolǵan, ári baiyrǵy, ári máńgi jas, otty da oinaqy ana tilinen artyq qazaq úshin bul dúniede qymbat ne bar eken? Árine, odan qymbat eshteńe joq dep aitýǵa bolady. Ǵasyrlar boiy qazaqtyń ult retindegi mádeni tutastyǵyna eń negizgi uiytqy bolǵan – onyń ǵajaiyp tili» dep jazsa, keiin de «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóilessin», «Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde», «Biz barsha qazaqstandyqtardy biriktirýdiń basty faktorlarynyń biri – elimizdiń memlekettik tilin, qazaqtardyń ana tilin odan ári damytýǵa kúsh-jiger jumsaýymyz kerek», «Ózimiz ana tilimizde sóilemeiinshe, ózge eshkim de bul tildi shyndap qurmettei qoimaitynyn túsinýge tiispiz. Bul rette, eń aldymen qazaq azamattarynyń namysyna salmaq salmai bolmaidy. Ana tilin bilmeý qazaq azamaty úshin uiat sanalýǵa tiis», «Búkil qoǵamymyzdy toptastyryp otyrǵan memlekettik til retinde qazaq tilin oqytý sapasyn arttyrý qajettigine erekshe nazar aýdarǵym keledi. Halyqaralyq tájiribelerge súiene otyryp qazaq tilin oqytýdyń qazirgi zamanǵy ozyq baǵdarlamalary men ádisterin ázirlep, engizý qajet. Memlekettik tildi tiimdi meńgerýdiń eń úzdik, innovatsiialyq ádistemelik, praktikalyq oqý-quraldaryn, aýdio – beinematerialdardy ázirleý kerek», «...memlekettik tildi meńgerý – Qazaqstan Respýblikasynyń árbir azamatynyń paryzy. Úkimet, ózge de memlekettik, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar Qazaqstan Respýblikasynda memlekettik tildi barynsha damytýǵa, onyń halyqaralyq bedelin nyǵaitýǵa mindetti» degen talap-tilekterin únemi aityp otyrdy.
Súiinishtisi sol, Qasym-Jomart Toqaev ta el tizginin qolyna alǵannan beri bul máseleni udaiy nazarynda ustap, namysty qamshylaýmen keledi. «Memlekettik tildi bilý – Qazaqstannyń árbir azamatynyń paryzy. Mindeti dep te aitýǵa bolady. Osy oraida men barsha qazaqstandyqtarǵa, onyń ishinde qazaq tilin áli jete meńgermegen otandastaryma úndeý tastaǵym keledi. Jastar aǵylshyn tilin nemese basqa da tilderdi az ǵana ýaqytta meńgere alatynyn kórip otyrmyz. Tutas býyn almasqan osy jyldarda qazaq tilin úirengisi kelgen adam ony áldeqashan bilip shyǵar edi. Halqymyzda «Eshten kesh jaqsy« degen sóz bar. Eń bastysy, ynta bolýy kerek» dep jazdy joǵaryda ózimiz áńgime etken maqalasynda Prezident.
Baiqap otyrǵan shyǵarsyz, aitýda kemdik joq. Olai bolsa, týǵan tilimizdiń aiaǵyn tusap, baǵyn bailap otyrǵan ne? Qazaq – ǵasyrlar boiy bodandyqtyń qamytynan qutyla almai, teperishti kóp kórgen halyq. Onyń sarqynshaqtaryn joiý úshin kóp ýaqyt kerek dep oilaimyn. Osy rette sanada ózgerister týǵyzatyn tetikterdi iske qosa almai otyrǵanymyz shyndyq. Bir ǵana másele – otyz jylda otarsyzdanýdyń tońy sógilgen joq. Sodan da jasqanshaqpyz, ulttyq múdde utatyn jerde sheginshektep turamyz. Bir sózben aitqanda, áli ult retinde uiysa almai jatyrmyz. Sol siiaqty, Alash arystarynyń murasyn tiisinshe baǵalap, búgingi jas urpaqty solardyń úlgisinde tárbielesek, upaiymyz túgel bolar edi.
– Qazaqy aýyldarda til máselesi buryn da bolǵan joq. Biraq, qala qazaqtarynyń ana tilimizge qurmet kórsetpeitini, orys tilinde ǵana qarym-qatynas jasaityny jasyryn emes. Tipti, balalaryn orys mektepterine bergenin maqtan tutatyndar da bar. Osylai kete berse, memlekettik til damýdyń ornyna keri ketpei me?
– Alashtyń ardaqty uldarynyń biri Júsipbek Aimaýytuly: «...Qara halyqtyń mádenietti bolýynan mádenietti kisiniń qazaq bolýy qiyn»– degen eken. Jańa aittym ǵoi, bizdiń týǵan tilimizdiń damýyna syrttan eshkim qysym jasap jatqan joq. Bárine «Tildi satý týǵan anańdy satýmen birdei» ekenin túsinbei, ǵulama ǵalym Ahmet Baitursynulynyń osyndai jaǵdaidan saqtandyryp: «Alashqa aty shyqqan azamattar! Kósemdikterińdi adaspai, túzý isteńder! Sender adassańdar, arttaryńnan Alash adasady» degen eskertýine qulaq aspai kele jatqan, anasynyń áldii qulaǵynda qalmaǵan, besiginde ana tiliniń ýyzyna qanbaǵan óz baýyrlarymyz kináli.
– Sonda ne isteýimiz kerek?
– Tarihtyń ózindei, babalardyń kózindei el bastaǵan kósemderdiń tili, sóz bastaǵan sheshenderdiń tili – qazaq tilin tórge shyǵaramyz desek, qazaq bolýymyz, úide de, túzde de qazaqsha sóileýimiz, balalarymyz ben nemerelerimizdi osyǵan tárbieleýimz kerek. Prezidentimiz aityp otyrǵandai, týǵan tilimizge degen nietimiz túzý bolý kerek. «Niettiń durys bolýy qazaq tilin meńgergisi keletin adamdarǵa da, osy maqsatqa jetýge jaǵdai jasaityn Úkimetke de bailanysty». Men ózim Prezidenttiń osy sózderin Úkimetke bergen naqty tapsyrmasy dep túsindim. Osydan keiin Úkimet Memlekettik tilge qatysty jedel-ǵabyl naqty sharalar belgilep, biliktiń barlyq býyndaryn qozǵalysqa keltirýi kerek.
Biz sózge kelgende kósilip, iske kelgende kibirtiktei beretin jaman ádetimizden de aryla almai kelemiz. Kóbik sózben týǵan tilimizdiń kósegesin kógerte almaitynymyzdy túsinetin mezgil jetti. Bizge naqty ister qajet. Taǵy da aitamyn, oǵan Úkimet, qolynda biligi bar azamattar uiytqy bolýlary kerek. Saiyp kelgende, munyń ózi ulttyń rýhyn kóterý degen sóz.
– Jańa «Alashqa aty shyqqan azamattar! Kósemdikterińdi adaspai, túzý isteńder! Sender adassańdar, artaryńnan Alash adasady» degen Ahmet Baitursynovtyń sózin eske saldyńyz. Halyqtyń kóshin bastaýshy kósemderi – ziialy qaýym ókilderi ekeni belgili. Bizdiń ziialy qaýym qanshalyqty túzý jolmen kósh bastap keledi degen oidasyz?
– Til máselesine kelgende ziialy qaýym ókilderine kiná taǵýǵa bolmaidy. Tek bizde solardyń janaiqaiyna qulaq asý jaǵy kemshin. Desek te, qazir kimniń ziialy ekenin, kimniń ziiandy ekenin ajyratý qiyn. Bir ǵana mysal keltireiin, bizdiń elimizde júzge, rýǵa bóliný órship barady. Sonyń otyn kósep júrgender – qarapaiym halyq emes, ziialysymaqtar. Qazir ziialymyn degen adamdardyń arasynda «túlki tymaqty» kiip alyp, sonyń salmaǵyna shydai almai súrinip-qabynyp júrgender kóp. Qanshama ýaqyt ótse de, Alash arystarynyń, Maǵjannyń, Smaǵuldyń oryndary úńireiip bos tur.
– Kóshelerdegi qazaqsha jarnamalar men habarlandyrýlardaǵy qateden kóz súrinedi. Tipti, qazaq tilin mazaq tiline ainaldyryp jiberdi. Osyny tizgindeýge bola ma?
– Keide biz asyra siltep, kez kelgen máselege Parlament pen Úkimetti qystyryp, kinálap jatamyz. Bul – negizi, siz ben bizdiń belsendiligimizge de qatysty másele. Mysaly, bizdiń Qyzyljarda osyndai keleńsizdikterdi baiqasa, eleýsiz qaldyrmai, tiisti uiymdardyń nazaryna jetkizip júretin azamattar bar. Olardy jurt, álgindei sapasyz ónimder shyǵaratyndar da biledi, kádimgidei qaimyǵady. Sonyń nátijesi bolýy kerek, sońǵy kezderi jaǵdai birshama jaqsarǵany baiqalady.
– Memlekettik jáne kvazimemlekettik mekemelerde qujat ainalymy áli orys tilinde júredi. Keibirinde qazaqshasy bolýy da múmkin, biraq, ondaǵy qazaqsha adam balasy túsinbeitin deńgeige túsip ketken. Buǵan ár mekemeniń basshysy jaýapty bolýy kerek shyǵar? Siz qalai oilaisyz?
– Memlekettik tilge qatysty máselelerge Alashtyń barlyq azamattary bilek sybana kirisse, tabystarymyz budan da tolymdy bolar edi-aý degen oi da kókirekte sairap turǵanyn qalai jasyramyz. Áttegen-aiy, barlyq jerde birdei osyndai nysanaly jumystyń jalaýyn jelbirete almai kelemiz. Is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirýdiń jaiyna nazar aýdarǵan adamnyń da osyǵan kóz jetkizeri anyq. Prezidenttiń 2006 jylǵy 30 mamyrdaǵy №127 Jarlyǵyna sáikes elimizdiń barlyq óńirlerinde is júrgizýdi, eseptik-statistikalyq, qarjylyq jáne tehnikalyq qujattamany kezeń-kezeńmen memlekettik tilde júrgizýge kóshirý qolǵa alynyp, júzege asyrylýǵa tiis bolatyn.
Sóitip, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar osydan 15 jyl buryn is qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizýge kóshti... Qaǵaz júzinde. Is júzinde osylai bolyp jatsa, qol soǵyp qýanarlyq-aq jaǵdai. Másele, mine, osynda bolyp otyr. Qaǵaz júzinde bárin tastai qylyp qatyryp tastaǵandar iske kelgende tasbaqa júristen tanar emes.
– Bálkim, biz tek teris jaǵyn ǵana kórsetip otyrǵan shyǵarmyz. Bálkim, osydan 5-10 jyl burynǵyǵa qaraǵanda memlekettik tildiń qoldanysy jaqsarǵan shyǵar? Álde olai emes pe?
– Árine,aýyzdy qý shóppen súrte berýge bolmaidy, táýelsizdik jyldary tutastai elimiz siiaqty, qazaqtyń tili de jedel damyp, tuǵyry biiktei tústi. Bir ǵana mysal keltireiin, osydan jiyrma jyldai buryn Petropavl qalasynda bir-eki ǵana qazaq mektebi bolsa, qazir olardyń sany onǵa jetti. Olardyń ishindegi eń úlkeni – Abai atyndaǵy gimnaziiada qazir 1200 oqýshy bilim alýda. Bir mezgilde 400-500 oqýshy partaǵa otyratyn basqa mektepterde balalar eki aýysymda oqidy. Bul neni kórsetedi? Bul – Soltústik Qazaqstan oblysynda memlekettik tildiń ómirimizge dendep ene bastaǵanyn dáleldeidi. Buǵan qalai qýanbaisyń?!
– Bardy bar deýimiz kerek deisiz ǵoi.
– Durys aitasyz,«joq, joq» dep atqarylǵan isterdi kórmeý, jylap-syqtai berý jigerdi jasytady, senimge selkeý túsiredi. Ásirese, tal shybyqtai jaiqalyp ósip kele jatqan jastardy adastyrady. Tipti, munyń ózi uiat! Bul - dármensizdiktiń kórinisi. Bizdi búgin qol jetkendi baiandy etý úshin endi ne isteýge tiispiz degen oi kóbirek mazalaǵany jón. Til máselesinde ári tartpai, beri tartpai, iske ult bolyp jumylýymyz kerek.
– Latyn álipbiine kóshsek, ana tilimizdiń keń qanat jaiýyna onyń yqpaly bola ma?
– Óz basym solai bolaryna senemin. Tereńdep barmai-aq qoiaiyn. Bárine–ýaqyt tóreshi.
– Ilespe aýdarmaǵa sizdiń kóńilińiz tola ma?
– Elbasy osydan jiyrma jyl buryn: «...ana tilimizdiń qoldanylý aýqymyn keńeitý amaldarynyń biri – búkil respýblika kóleminde úlken májilisterdi ilespe aýdarmamen qamtamasyz ete otyryp, qazaq tilinde júrgizýge kóshý» dei kelip, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń basshylaryna keńester men jinalystar ótkiziletin oryndarda ilespe aýdarma quraldarynyń bolýyn qamtamasyz etý jóninde tapsyrma bergen edi. Ókinishke qarai, sodan beri edáýir ýaqyt ótse de, ilespe aýdarma isi jolǵa qoiylǵan joq.
Ilespe aýdarmany júzege asyratyn negizgi tulǵa – ilespe aýdarmashylardy daiarlaý óz deńgeiinde emes. Búgingi tańda elimizde ondai mamandyq ieleriniń tapshylyǵy aiqyn sezilip otyr. Sodan da kei jaǵdailarda ilespe aýdarmashylyq mindetti ár memlekettik mekemeniń is qaǵazdaryn orysshadan qazaqshaǵa aýdaryp otyrǵan mamandar júzege asyrýǵa májbúr bolýda. Árine, bul arada aýdarma sapasy týraly sóz qozǵaýdyń ózi qisynsyz.
Óitkeni, bir tilden ekinshi tilge aýdarma jasai alatyn kez kelgen adam ilespe aýdarmashy bola almaidy. Ilespe aýdarma – aýdarma ataýlynyń ishindegi eń kúrdelisi. Ony igerý úshin adamnyń boiynda ózin basqalardan kásibi turǵyda erekshelendiretin eki tildi de jetik bilýi, jazbasha da, aýyzsha da aýdarma jasai alýy, sheshendik qabileti jáne ádebi daryny ushtasyp jatýy siiaqty kóptegen qasietter bolýy kerek. Bizde ilespe aýdarmashylar esh jerde oqytylmasa ondai qasietter qaidan paida bolady.
– Osy arada tilge bailanysty jyl saiyn ár deńgeide ótkizilip jatatyn mádeni sharalar týraly oiyńyzben de bólise ketseńiz.
– Bir-eki aýyz sózben qysqa qaiyrsam, olar barlyq jerde birdei tiisti qaitarym berip otyrǵan joq. Bir-birine egiz qozydai uqsas, bir sarynda ótetin túrli kezdesýler men festivalder halyqty da, qatysýshylardy da ábden jalyqtyrdy. Osyny eskerip, budan bylai bólingen qarjyny oryndy-orynsyz shasha bermei, barshany baýraityn, basqa da yqpaldy sharalardy oilastyrǵanymyz jón bolar edi.
– Keibireýler memlekettik tildiń jaiyn aita-aita sharshadyq deitin de shyǵar-aý?
– Sharshasaq ta, shaldyqsaq ta, biz ógiz ólmesin, arba synbasynǵa salynyp, bul máseleni jyly jaýyp qoia almaimyz. Aita berýimiz, jaza berýimiz, jatsaq-tursaq týǵan tilimizdiń jaiyn oilaýymyz, bir sózben aitqanda, kún tártibinen túsirmeýimiz kerek. Óitkeni, búgingi kúnimemlekettik til máselesi asa zor qoǵamdyq jáne saiasi mańyzǵa ie bolyp, ardyń isine ainalyp otyr. Meniń oiymsha, eńsesi biik elder qataryna qosylýdy murat tutqan bizder úshin Ananyń tili–júrektiń úni, ulttyń rýhy, abyroiy, bolmys-bitimi týǵan tilimizdiń ósip-ónip, órkendei berýi, tamyryn tereń jaiyp, máńgi qulamaityn báiterekke ainalýy, shyn máninde óz tuǵyryna kóterilip, qoǵamymyzdan laiyqty ornyn alýy úshin kúresýden asqan abyroily mindet joq.
- Áńgimeńizge rahmet!
