مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋ ٷشٸن اتقارىلىپ جاتقان ٸس-شارالار از ەمەس. قاجەت قارجى دا بٶلٸندٸ, تيٸستٸ جۇمىستار دا جٷرٸپ جاتىر. بٸراق, ەلٸ دە شەشٸلۋٸ تيٸس مەسەلەلەر جەتكٸلٸكتٸ. مەملەكەت باسشىسى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جارييالانعان «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» دەگەن ماقالاسىندا بۇل تاقىرىپقا كەڭٸنەن توقتالعانى بارشاعا مەلٸم. قوعام قايراتكەرٸ جاراسباي سٷلەيمەنوۆپەن ەڭگٸمەلەسٸپ, مەملەكەتتٸك تٸل تٶڭٸرەگٸندەگٸ ويىن بٸلگەن ەدٸك.
– جاراسباي قابدوللاۇلى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جارييالانعان «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» دەگەن ماقالاسىندا ۇلتتىق مٷددە, مەملەكەتشٸلدٸك مەسەلەسٸ كەڭٸنەن ايتىلعان. جالپى, وسى ماقالاعا قاتىستى پٸكٸرٸڭٸزدٸ بٸلدٸرسەڭٸز.
– وسى ۋاقىتقا دەيٸن پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ « تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» دەگەن ماقالاسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, پٸكٸر بٸلدٸرگەندەر از بولعان جوق. جازۋشىنىڭ بالاسىنىڭ ويى مەن قالامىنان تۋعان ەڭبەكتٸ مەن دە ىقىلاس قويا وقىپ شىقتىم. ٶز باسىم ماقالا دەۋگە قيماي, باعدارلامالىق سيپاتى باسىم كەسەك دٷنيە دەپ باعالاپ وتىرمىن. مەملەكەت باسشىسى حالقىنا ۇسىنعان جاڭا ەڭبەگٸندە ەلٸمٸزدٸڭ تاريح تۇرعىسىنان العاندا, كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانداي قاس-قاعىم سەت – وتىز جىلدا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي بٸرتالاي يگٸلٸكتەرگە ولجا سالعانىن, قايتا جاڭعىرعان قازاق مەملەكەتتٸگٸنٸڭ, اتا-بابالارىمىز اڭساعان ازاتتىقتىڭ تۇعىرى نىعايا تٷسكەنٸن ەيگٸلەيتٸن دەرەكتەر مەن دەيەكتەردٸ مولىنان كەلتٸرگەن.
يە, ٶتكەن كەزەڭنٸڭ اۋىرتپالىقتارى از بولعان جوق. سول سىنداردىڭ بەرٸنەن سٷرٸنبەي ٶتتٸك, مۇراتىمىزعا جەتتٸك. شىققان بيٸگٸمٸزدٸ باعالار, قول جەتكٸزگەن تابىستارىمىزدى سارالار بولساق, كٶشتەن قالعان جوقپىز دەپ ماقتانىشپەن ايتا الادى ەكەنبٸز. از عانا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ۇلى دالانىڭ تٶسٸندە جاڭا مەملەكەت قۇرىلىپ, ونىڭ تيٸمدٸ باسقارۋ قۇرىلىمدارى قالىپتاستى. ال مۇنىڭ ٶزٸ ٶمٸرٸمٸزدٸڭ بارلىق سالالارىن جەدەلدەتە جاڭعىرتۋ, ەلدٸگٸمٸزدٸ نىعايتىپ, بولاشاققا نىق قادام جاساۋ باعىتىنداعى ٸس-قيمىلىمىزعا تىڭ سەرپٸن بەردٸ. ەل دە, ادام دا ٶزگەردٸ, ٶمٸردٸڭ قاي سالاسى بولماسىن, ٶزگەشە سيپات الىپ, جاڭا ارناعا تٷستٸ. بٸراق وعان باسىمىز اينالماۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ, بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ ەلٸ بەلٸ بەكٸپ, بۇعاناسى قاتايا قويعان جوق. وتىز جىلدا بٸراز بەلەستەردٸ باعىندىردىق دەسەك تە, الدا كەزەگٸن كٷتٸپ تۇرعان ٸستەر, تارقاتىلماعان تٷيٸندەر از ەمەس. دەمەك, الداعى كەزەڭدە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ باياندى ەتۋ جاعىن كٶبٸرەك ويلاۋىمىز كەرەك, قاسىم-جومارت كەمەلۇلى اتاپ كٶرسەتكەندەي, قۋاتتى ەلدٸڭ يەسٸ جەنە كەمەل حالىق بولۋ ٷشٸن ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جەنە سانانى جاڭعىرتۋ ٷدەرٸسٸن جالعاستىرىپ, زامان تالابىنا بەيٸمدەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. سوندا عانا تاريحتا ەسەسٸ كەتكەن قازاقتىڭ باعى جانادى.
– «بٸز تەۋەلسٸزدٸك دەۋٸرٸندە انا تٸلٸمٸزدٸ دامىتۋ ٷشٸن بارلىق جاعدايدى جاسادىق»,–دەدٸ پرەزيدەنت ماقالاسىندا. بٸراق, ەلٸ كٷنگە دەيٸن انا تٸلٸمٸزدٸ تٶرگە شىعارا الماي كەلەمٸز. وسىعان قاراپ وتىرىپ, وتارلىق سانادان ەلٸ ارىلمادىق پا, دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بۇعان باسقا نە كەدەرگٸ, سٸز نە ويلايسىز?
– پرەزيدەنتتٸڭ «بٸز تەۋەلسٸزدٸك دەۋٸرٸندە انا تٸلٸمٸزدٸ دامىتۋ ٷشٸن بارلىق جاعدايدى جاسادىق»,–دەگەن سٶزدەرٸنە مەن دە قوسىلامىن. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋدىڭ العىشارتتارى جاسالدى, ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن دامىتۋدىڭ بەلگٸلٸ بٸر جٷيەسٸ قالىپتاستى, قۇلاشتى كەڭ سەرمەپ قىرۋار ٸس تىندىرۋعا, تۋعان تٸلٸمٸزدٸ دامىتۋعا قاتىستى مەسەلەلەردٸ شىعارماشىلىق تۇرعىدان شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قۇقىقتىق كەڭٸستٸك پايدا بولدى. قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸ تۋرالى كونستيتۋتسييالىق قاعيدامىز بار. «تٸل تۋرالى» زاڭىمىز دا بار. سونىڭ نەتيجەسٸندە, قازاق تٸلٸنە دەگەن قوعامنىڭ كٶزقاراسى ايتارلىقتاي ٶزگەرٸپ, ونى دامىتۋ, قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ باعىتىندا قىرۋار ٸستەر اتقارىلدى, سٶيتٸپ, مەملەكەتتٸك تٸل ٶز دامۋىندا جاڭا ساتىعا كٶتەرٸلدٸ. ونىڭ بەرٸن باپپەن, بايىپپەن, قاسيەتتٸ قازاق توپىراعىن ەجەلدەن ٶزٸمٸزبەن بٸرگە مەكەندەپ كەلە جاتقان باسقا ەتنوستاردىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸمٸزدٸ سەزٸنە, «كەلٸسٸپ پٸشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەن قاعيدانى ۇستانا, ارا-تۇرا «شەر تارقاتا», ەكٸ ادىم ٸلگەرٸ بٸر ادىم كەيٸن شەگٸنە جٷرٸپ اتقاردىق. جالپاق ەلگە جاي دا مەلٸم سول ٸستەردٸ تٸزبەلەمەي-اق قويايىن, ولاردىڭ بەرٸن كٶزٸ بارلار كٶرٸپ وتىر, ساناسى بارلار سەزٸپ وتىر.
قازٸر تٸل مەسەلەسٸندە قولىمىزدى بايلاپ-ماتاپ وتىرعان زاڭ, قازاقشا سٶيلەمەڭدەر, سول سيياقتى قازاق مەكتەبٸن اشپاڭدار, ساپالى قازاق تٸلٸ وقۋلىقتارى مەن ەدٸستەمەلٸك قۇرالدارىن شىعارماڭدار دەپ وتىرعان ەشكٸم جوق. قاسىم-جومارت كەمەلۇلى انانىڭ اق سٷتٸمەن بويىمىزعا دارىعان قاستەرلٸ تٸلٸمٸز ەگەمەندٸگٸمٸزدٸڭ مەڭگٸلٸك ٷشتاعانىنىڭ بٸرٸ ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. سول ٷشٸن دە ونى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك.
وسى ارادا سەل شەگٸنٸس جاساپ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ-ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۋعان تٸلٸمٸز تۋرالى ايتقان وي-تۇجىرىمدارىنىڭ بٸر پاراسىن ەسكە سالا كەتەيٸن.نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا«تاريح تولقىنىندا» دەپ اتالاتىن كٸتابىندا: «داۋعا سالسا الماستاي قيعان, ٶمٸردٸڭ كەز كەلگەن ورايىندا ەرٸ قارۋى, ەرٸ قالقانى بولعان, ەرٸ بايىرعى, ەرٸ مەڭگٸ جاس, وتتى دا ويناقى انا تٸلٸنەن ارتىق قازاق ٷشٸن بۇل دٷنيەدە قىمبات نە بار ەكەن? ەرينە, ودان قىمبات ەشتەڭە جوق دەپ ايتۋعا بولادى. عاسىرلار بويى قازاقتىڭ ۇلت رەتٸندەگٸ مەدەني تۇتاستىعىنا ەڭ نەگٸزگٸ ۇيىتقى بولعان – ونىڭ عاجايىپ تٸلٸ» دەپ جازسا, كەيٸن دە «قازاق قازاقپەن قازاقشا سٶيلەسسٸن», «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تٸلٸندە», «بٸز بارشا قازاقستاندىقتاردى بٸرٸكتٸرۋدٸڭ باستى فاكتورلارىنىڭ بٸرٸ – ەلٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸن, قازاقتاردىڭ انا تٸلٸن ودان ەرٸ دامىتۋعا كٷش-جٸگەر جۇمساۋىمىز كەرەك», «ٶزٸمٸز انا تٸلٸمٸزدە سٶيلەمەيٸنشە, ٶزگە ەشكٸم دە بۇل تٸلدٸ شىنداپ قۇرمەتتەي قويمايتىنىن تٷسٸنۋگە تيٸسپٸز. بۇل رەتتە, ەڭ الدىمەن قازاق ازاماتتارىنىڭ نامىسىنا سالماق سالماي بولمايدى. انا تٸلٸن بٸلمەۋ قازاق ازاماتى ٷشٸن ۇيات سانالۋعا تيٸس», «بٷكٸل قوعامىمىزدى توپتاستىرىپ وتىرعان مەملەكەتتٸك تٸل رەتٸندە قازاق تٸلٸن وقىتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەتتٸگٸنە ەرەكشە نازار اۋدارعىم كەلەدٸ. حالىقارالىق تەجٸريبەلەرگە سٷيەنە وتىرىپ قازاق تٸلٸن وقىتۋدىڭ قازٸرگٸ زامانعى وزىق باعدارلامالارى مەن ەدٸستەرٸن ەزٸرلەپ, ەنگٸزۋ قاجەت. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ تيٸمدٸ مەڭگەرۋدٸڭ ەڭ ٷزدٸك, يننوۆاتسييالىق ەدٸستەمەلٸك, پراكتيكالىق وقۋ-قۇرالدارىن, اۋديو – بەينەماتەريالداردى ەزٸرلەۋ كەرەك», «...مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەربٸر ازاماتىنىڭ پارىزى. ٷكٸمەت, ٶزگە دە مەملەكەتتٸك, جەرگٸلٸكتٸ ٶكٸلدٸ جەنە اتقارۋشى ورگاندار قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بارىنشا دامىتۋعا, ونىڭ حالىقارالىق بەدەلٸن نىعايتۋعا مٸندەتتٸ» دەگەن تالاپ-تٸلەكتەرٸن ٷنەمٸ ايتىپ وتىردى.
سٷيٸنٸشتٸسٸ سول, قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ەل تٸزگٸنٸن قولىنا العاننان بەرٸ بۇل مەسەلەنٸ ۇدايى نازارىندا ۇستاپ, نامىستى قامشىلاۋمەن كەلەدٸ. «مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ – قازاقستاننىڭ ەربٸر ازاماتىنىڭ پارىزى. مٸندەتٸ دەپ تە ايتۋعا بولادى. وسى ورايدا مەن بارشا قازاقستاندىقتارعا, ونىڭ ٸشٸندە قازاق تٸلٸن ەلٸ جەتە مەڭگەرمەگەن وتانداستارىما ٷندەۋ تاستاعىم كەلەدٸ. جاستار اعىلشىن تٸلٸن نەمەسە باسقا دا تٸلدەردٸ از عانا ۋاقىتتا مەڭگەرە الاتىنىن كٶرٸپ وتىرمىز. تۇتاس بۋىن الماسقان وسى جىلداردا قازاق تٸلٸن ٷيرەنگٸسٸ كەلگەن ادام ونى ەلدەقاشان بٸلٸپ شىعار ەدٸ. حالقىمىزدا «ەشتەن كەش جاقسى« دەگەن سٶز بار. ەڭ باستىسى, ىنتا بولۋى كەرەك» دەپ جازدى جوعارىدا ٶزٸمٸز ەڭگٸمە ەتكەن ماقالاسىندا پرەزيدەنت.
بايقاپ وتىرعان شىعارسىز, ايتۋدا كەمدٸك جوق. ولاي بولسا, تۋعان تٸلٸمٸزدٸڭ اياعىن تۇساپ, باعىن بايلاپ وتىرعان نە? قازاق – عاسىرلار بويى بوداندىقتىڭ قامىتىنان قۇتىلا الماي, تەپەرٸشتٸ كٶپ كٶرگەن حالىق. ونىڭ سارقىنشاقتارىن جويۋ ٷشٸن كٶپ ۋاقىت كەرەك دەپ ويلايمىن. وسى رەتتە سانادا ٶزگەرٸستەر تۋعىزاتىن تەتٸكتەردٸ ٸسكە قوسا الماي وتىرعانىمىز شىندىق. بٸر عانا مەسەلە – وتىز جىلدا وتارسىزدانۋدىڭ توڭى سٶگٸلگەن جوق. سودان دا جاسقانشاقپىز, ۇلتتىق مٷددە ۇتاتىن جەردە شەگٸنشەكتەپ تۇرامىز. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ەلٸ ۇلت رەتٸندە ۇيىسا الماي جاتىرمىز. سول سيياقتى, الاش ارىستارىنىڭ مۇراسىن تيٸسٸنشە باعالاپ, بٷگٸنگٸ جاس ۇرپاقتى سولاردىڭ ٷلگٸسٸندە تەربيەلەسەك, ۇپايىمىز تٷگەل بولار ەدٸ.
– قازاقى اۋىلداردا تٸل مەسەلەسٸ بۇرىن دا بولعان جوق. بٸراق, قالا قازاقتارىنىڭ انا تٸلٸمٸزگە قۇرمەت كٶرسەتپەيتٸنٸ, ورىس تٸلٸندە عانا قارىم-قاتىناس جاسايتىنى جاسىرىن ەمەس. تٸپتٸ, بالالارىن ورىس مەكتەپتەرٸنە بەرگەنٸن ماقتان تۇتاتىندار دا بار. وسىلاي كەتە بەرسە, مەملەكەتتٸك تٸل دامۋدىڭ ورنىنا كەرٸ كەتپەي مە?
– الاشتىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ بٸرٸ جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى: «...قارا حالىقتىڭ مەدەنيەتتٸ بولۋىنان مەدەنيەتتٸ كٸسٸنٸڭ قازاق بولۋى قيىن»– دەگەن ەكەن. جاڭا ايتتىم عوي, بٸزدٸڭ تۋعان تٸلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا سىرتتان ەشكٸم قىسىم جاساپ جاتقان جوق. بەرٸنە «تiلدi ساتۋ تۋعان اناڭدى ساتۋمەن بiردەي» ەكەنٸن تٷسٸنبەي, عۇلاما عالىم احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ وسىنداي جاعدايدان ساقتاندىرىپ: «الاشقا اتى شىققان ازاماتتار! كٶسەمدٸكتەرٸڭدٸ اداسپاي, تٷزۋ ٸستەڭدەر! سەندەر اداسساڭدار, ارتتارىڭنان الاش اداسادى» دەگەن ەسكەرتۋٸنە قۇلاق اسپاي كەلە جاتقان, اناسىنىڭ ەلديٸ قۇلاعىندا قالماعان, بەسٸگٸندە انا تٸلٸنٸڭ ۋىزىنا قانباعان ٶز باۋىرلارىمىز كٸنەلٸ.
– سوندا نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك?
– تاريحتىڭ ٶزٸندەي, بابالاردىڭ كٶزٸندەي ەل باستاعان كٶسەمدەردٸڭ تٸلٸ, سٶز باستاعان شەشەندەردٸڭ تٸلٸ – قازاق تٸلٸن تٶرگە شىعارامىز دەسەك, قازاق بولۋىمىز, ٷيدە دە, تٷزدە دە قازاقشا سٶيلەۋٸمٸز, بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرٸمٸزدٸ وسىعان تەربيەلەۋٸمز كەرەك. پرەزيدەنتٸمٸز ايتىپ وتىرعانداي, تۋعان تٸلٸمٸزگە دەگەن نيەتٸمٸز تٷزۋ بولۋ كەرەك. «نيەتتٸڭ دۇرىس بولۋى قازاق تٸلٸن مەڭگەرگٸسٸ كەلەتٸن ادامدارعا دا, وسى ماقساتقا جەتۋگە جاعداي جاسايتىن ٷكٸمەتكە دە بايلانىستى». مەن ٶزٸم پرەزيدەنتتٸڭ وسى سٶزدەرٸن ٷكٸمەتكە بەرگەن ناقتى تاپسىرماسى دەپ تٷسٸندٸم. وسىدان كەيٸن ٷكٸمەت مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىستى جەدەل-عابىل ناقتى شارالار بەلگٸلەپ, بيلٸكتٸڭ بارلىق بۋىندارىن قوزعالىسقا كەلتٸرۋٸ كەرەك.
بٸز سٶزگە كەلگەندە كٶسٸلٸپ, ٸسكە كەلگەندە كٸبٸرتٸكتەي بەرەتٸن جامان ەدەتٸمٸزدەن دە ارىلا الماي كەلەمٸز. كٶبٸك سٶزبەن تۋعان تٸلٸمٸزدٸڭ كٶسەگەسٸن كٶگەرتە المايتىنىمىزدى تٷسٸنەتٸن مەزگٸل جەتتٸ. بٸزگە ناقتى ٸستەر قاجەت. تاعى دا ايتامىن, وعان ٷكٸمەت, قولىندا بيلٸگٸ بار ازاماتتار ۇيىتقى بولۋلارى كەرەك. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ٶزٸ ۇلتتىڭ رۋحىن كٶتەرۋ دەگەن سٶز.
– جاڭا «الاشقا اتى شىققان ازاماتتار! كٶسەمدiكتەرiڭدi اداسپاي, تٷزۋ iستەڭدەر! سەندەر اداسساڭدار, ارتارىڭنان الاش اداسادى» دەگەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ سٶزiن ەسكە سالدىڭىز. حالىقتىڭ كٶشiن باستاۋشى كٶسەمدەرi – زييالى قاۋىم ٶكiلدەرi ەكەنi بەلگiلi. بiزدiڭ زييالى قاۋىم قانشالىقتى تٷزۋ جولمەن كٶش باستاپ كەلەدi دەگەن ويداسىز?
– تiل مەسەلەسiنە كەلگەندە زييالى قاۋىم ٶكiلدەرiنە كiنە تاعۋعا بولمايدى. تەك بiزدە سولاردىڭ جانايقايىنا قۇلاق اسۋ جاعى كەمشiن. دەسەك تە, قازiر كiمنiڭ زييالى ەكەنiن, كiمنiڭ زيياندى ەكەنiن اجىراتۋ قيىن. بiر عانا مىسال كەلتiرەيiن, بiزدiڭ ەلiمiزدە جٷزگە, رۋعا بٶلiنۋ ٶرشiپ بارادى. سونىڭ وتىن كٶسەپ جٷرگەندەر – قاراپايىم حالىق ەمەس, زييالىسىماقتار. قازiر زييالىمىن دەگەن ادامداردىڭ اراسىندا «تٷلكٸ تىماقتى» كيiپ الىپ, سونىڭ سالماعىنا شىداي الماي سٷرiنiپ-قابىنىپ جٷرگەندەر كٶپ. قانشاما ۋاقىت ٶتسە دە, الاش ارىستارىنىڭ, ماعجاننىڭ, سماعۇلدىڭ ورىندارى ٷڭiرەيiپ بوس تۇر.
– كٶشەلەردەگٸ قازاقشا جارنامالار مەن حابارلاندىرۋلارداعى قاتەدەن كٶز سٷرٸنەدٸ. تٸپتٸ, قازاق تٸلٸن مازاق تٸلٸنە اينالدىرىپ جٸبەردٸ. وسىنى تٸزگٸندەۋگە بولا ما?
– كەيدە بٸز اسىرا سٸلتەپ, كەز كەلگەن مەسەلەگە پارلامەنت پەن ٷكٸمەتتٸ قىستىرىپ, كٸنەلاپ جاتامىز. بۇل – نەگٸزٸ, سٸز بەن بٸزدٸڭ بەلسەندٸلٸگٸمٸزگە دە قاتىستى مەسەلە. مىسالى, بٸزدٸڭ قىزىلجاردا وسىنداي كەلەڭسٸزدٸكتەردٸ بايقاسا, ەلەۋسٸز قالدىرماي, تيٸستٸ ۇيىمداردىڭ نازارىنا جەتكٸزٸپ جٷرەتٸن ازاماتتار بار. ولاردى جۇرت, ەلگٸندەي ساپاسىز ٶنٸمدەر شىعاراتىندار دا بٸلەدٸ, كەدٸمگٸدەي قايمىعادى. سونىڭ نەتيجەسٸ بولۋى كەرەك, سوڭعى كەزدەرٸ جاعداي بٸرشاما جاقسارعانى بايقالادى.
– مەملەكەتتٸك جەنە كۆازيمەملەكەتتٸك مەكەمەلەردە قۇجات اينالىمى ەلٸ ورىس تٸلٸندە جٷرەدٸ. كەيبٸرٸندە قازاقشاسى بولۋى دا مٷمكٸن, بٸراق, ونداعى قازاقشا ادام بالاسى تٷسٸنبەيتٸن دەڭگەيگە تٷسٸپ كەتكەن. بۇعان ەر مەكەمەنٸڭ باسشىسى جاۋاپتى بولۋى كەرەك شىعار? سٸز قالاي ويلايسىز?
– مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىستى مەسەلەلەرگە الاشتىڭ بارلىق ازاماتتارى بٸلەك سىبانا كٸرٸسسە, تابىستارىمىز بۇدان دا تولىمدى بولار ەدٸ-اۋ دەگەن وي دا كٶكٸرەكتە سايراپ تۇرعانىن قالاي جاسىرامىز. ەتتەگەن-ايى, بارلىق جەردە بٸردەي وسىنداي نىسانالى جۇمىستىڭ جالاۋىن جەلبٸرەتە الماي كەلەمٸز. ٸس قاعازدارىن مەملەكەتتٸك تٸلگە كٶشٸرۋدٸڭ جايىنا نازار اۋدارعان ادامنىڭ دا وسىعان كٶز جەتكٸزەرٸ انىق. پرەزيدەنتتٸڭ 2006 جىلعى 30 مامىرداعى №127 جارلىعىنا سەيكەس ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸندە ٸس جٷرگٸزۋدٸ, ەسەپتٸك-ستاتيستيكالىق, قارجىلىق جەنە تەحنيكالىق قۇجاتتامانى كەزەڭ-كەزەڭمەن مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزۋگە كٶشٸرۋ قولعا الىنىپ, جٷزەگە اسىرىلۋعا تيٸس بولاتىن.
سٶيتٸپ, جەرگٸلٸكتٸ ٶكٸلدٸ جەنە اتقارۋشى ورگاندار وسىدان 15 جىل بۇرىن ٸس قاعازدارىن مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزۋگە كٶشتٸ... قاعاز جٷزٸندە. ٸس جٷزٸندە وسىلاي بولىپ جاتسا, قول سوعىپ قۋانارلىق-اق جاعداي. مەسەلە, مٸنە, وسىندا بولىپ وتىر. قاعاز جٷزٸندە بەرٸن تاستاي قىلىپ قاتىرىپ تاستاعاندار ٸسكە كەلگەندە تاسباقا جٷرٸستەن تانار ەمەس.
– بەلكٸم, بٸز تەك تەرٸس جاعىن عانا كٶرسەتٸپ وتىرعان شىعارمىز. بەلكٸم, وسىدان 5-10 جىل بۇرىنعىعا قاراعاندا مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانىسى جاقسارعان شىعار? ەلدە ولاي ەمەس پە?
– ەرينە,اۋىزدى قۋ شٶپپەن سٷرتە بەرۋگە بولمايدى, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى تۇتاستاي ەلٸمٸز سيياقتى, قازاقتىڭ تٸلٸ دە جەدەل دامىپ, تۇعىرى بيٸكتەي تٷستٸ. بٸر عانا مىسال كەلتٸرەيٸن, وسىدان جيىرما جىلداي بۇرىن پەتروپاۆل قالاسىندا بٸر-ەكٸ عانا قازاق مەكتەبٸ بولسا, قازٸر ولاردىڭ سانى ونعا جەتتٸ. ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ٷلكەنٸ – اباي اتىنداعى گيمنازييادا قازٸر 1200 وقۋشى بٸلٸم الۋدا. بٸر مەزگٸلدە 400-500 وقۋشى پارتاعا وتىراتىن باسقا مەكتەپتەردە بالالار ەكٸ اۋىسىمدا وقيدى. بۇل نەنٸ كٶرسەتەدٸ? بۇل – سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ٶمٸرٸمٸزگە دەندەپ ەنە باستاعانىن دەلەلدەيدٸ. بۇعان قالاي قۋانبايسىڭ?!
– باردى بار دەۋٸمٸز كەرەك دەيسٸز عوي.
– دۇرىس ايتاسىز,«جوق, جوق» دەپ اتقارىلعان ٸستەردٸ كٶرمەۋ, جىلاپ-سىقتاي بەرۋ جٸگەردٸ جاسىتادى, سەنٸمگە سەلكەۋ تٷسٸرەدٸ. ەسٸرەسە, تال شىبىقتاي جايقالىپ ٶسٸپ كەلە جاتقان جاستاردى اداستىرادى. تٸپتٸ, مۇنىڭ ٶزٸ ۇيات! بۇل - دەرمەنسٸزدٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ. بٸزدٸ بٷگٸن قول جەتكەندٸ باياندى ەتۋ ٷشٸن ەندٸ نە ٸستەۋگە تيٸسپٸز دەگەن وي كٶبٸرەك مازالاعانى جٶن. تٸل مەسەلەسٸندە ەرٸ تارتپاي, بەرٸ تارتپاي, ٸسكە ۇلت بولىپ جۇمىلۋىمىز كەرەك.
– لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشسەك, انا تٸلٸمٸزدٸڭ كەڭ قانات جايۋىنا ونىڭ ىقپالى بولا ما?
– ٶز باسىم سولاي بولارىنا سەنەمٸن. تەرەڭدەپ بارماي-اق قويايىن. بەرٸنە–ۋاقىت تٶرەشٸ.
– ٸلەسپە اۋدارماعا سٸزدٸڭ كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
– ەلباسى وسىدان جيىرما جىل بۇرىن: «...انا تٸلٸمٸزدٸڭ قولدانىلۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋ امالدارىنىڭ بٸرٸ – بٷكٸل رەسپۋبليكا كٶلەمٸندە ٷلكەن مەجٸلٸستەردٸ ٸلەسپە اۋدارمامەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قازاق تٸلٸندە جٷرگٸزۋگە كٶشۋ» دەي كەلٸپ, ورتالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلارىنا كەڭەستەر مەن جينالىستار ٶتكٸزٸلەتٸن ورىنداردا ٸلەسپە اۋدارما قۇرالدارىنىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەرگەن ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, سودان بەرٸ ەدەۋٸر ۋاقىت ٶتسە دە, ٸلەسپە اۋدارما ٸسٸ جولعا قويىلعان جوق.
ٸلەسپە اۋدارمانى جٷزەگە اسىراتىن نەگٸزگٸ تۇلعا – ٸلەسپە اۋدارماشىلاردى دايارلاۋ ٶز دەڭگەيٸندە ەمەس. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە ونداي ماماندىق يەلەرٸنٸڭ تاپشىلىعى ايقىن سەزٸلٸپ وتىر. سودان دا كەي جاعدايلاردا ٸلەسپە اۋدارماشىلىق مٸندەتتٸ ەر مەملەكەتتٸك مەكەمەنٸڭ ٸس قاعازدارىن ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارىپ وتىرعان ماماندار جٷزەگە اسىرۋعا مەجبٷر بولۋدا. ەرينە, بۇل ارادا اۋدارما ساپاسى تۋرالى سٶز قوزعاۋدىڭ ٶزٸ قيسىنسىز.
ٶيتكەنٸ, بٸر تٸلدەن ەكٸنشٸ تٸلگە اۋدارما جاساي الاتىن كەز كەلگەن ادام ٸلەسپە اۋدارماشى بولا المايدى. ٸلەسپە اۋدارما – اۋدارما اتاۋلىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ كٷردەلٸسٸ. ونى يگەرۋ ٷشٸن ادامنىڭ بويىندا ٶزٸن باسقالاردان كەسٸبي تۇرعىدا ەرەكشەلەندٸرەتٸن ەكٸ تٸلدٸ دە جەتٸك بٸلۋٸ, جازباشا دا, اۋىزشا دا اۋدارما جاساي الۋى, شەشەندٸك قابٸلەتٸ جەنە ەدەبي دارىنى ۇشتاسىپ جاتۋى سيياقتى كٶپتەگەن قاسيەتتەر بولۋى كەرەك. بٸزدە ٸلەسپە اۋدارماشىلار ەش جەردە وقىتىلماسا ونداي قاسيەتتەر قايدان پايدا بولادى.
– وسى ارادا تٸلگە بايلانىستى جىل سايىن ەر دەڭگەيدە ٶتكٸزٸلٸپ جاتاتىن مەدەني شارالار تۋرالى ويىڭىزبەن دە بٶلٸسە كەتسەڭٸز.
– بٸر-ەكٸ اۋىز سٶزبەن قىسقا قايىرسام, ولار بارلىق جەردە بٸردەي تيٸستٸ قايتارىم بەرٸپ وتىرعان جوق. بٸر-بٸرٸنە ەگٸز قوزىداي ۇقساس, بٸر سارىندا ٶتەتٸن تٷرلٸ كەزدەسۋلەر مەن فەستيۆالدەر حالىقتى دا, قاتىسۋشىلاردى دا ەبدەن جالىقتىردى. وسىنى ەسكەرٸپ, بۇدان بىلاي بٶلٸنگەن قارجىنى ورىندى-ورىنسىز شاشا بەرمەي, بارشانى باۋرايتىن, باسقا دا ىقپالدى شارالاردى ويلاستىرعانىمىز جٶن بولار ەدٸ.
– كەيبٸرەۋلەر مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ جايىن ايتا-ايتا شارشادىق دەيتٸن دە شىعار-اۋ?
– شارشاساق تا, شالدىقساق تا, بٸز ٶگٸز ٶلمەسٸن, اربا سىنباسىنعا سالىنىپ, بۇل مەسەلەنٸ جىلى جاۋىپ قويا المايمىز. ايتا بەرۋٸمٸز, جازا بەرۋٸمٸز, جاتساق-تۇرساق تۋعان تٸلٸمٸزدٸڭ جايىن ويلاۋىمىز, بٸر سٶزبەن ايتقاندا, كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسٸرمەۋٸمٸز كەرەك. ٶيتكەنٸ, بٷگٸنگٸ كٷنٸمەملەكەتتٸك تٸل مەسەلەسٸ اسا زور قوعامدىق جەنە ساياسي ماڭىزعا يە بولىپ, اردىڭ ٸسٸنە اينالىپ وتىر. مەنٸڭ ويىمشا, ەڭسەسٸ بيٸك ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋدى مۇرات تۇتقان بٸزدەر ٷشٸن انانىڭ تٸلٸ–جٷرەكتٸڭ ٷنٸ, ۇلتتىڭ رۋحى, ابىرويى, بولمىس-بٸتٸمٸ تۋعان تٸلٸمٸزدٸڭ ٶسٸپ-ٶنٸپ, ٶركەندەي بەرۋٸ, تامىرىن تەرەڭ جايىپ, مەڭگٸ قۇلامايتىن بەيتەرەككە اينالۋى, شىن مەنٸندە ٶز تۇعىرىنا كٶتەرٸلٸپ, قوعامىمىزدان لايىقتى ورنىن الۋى ٷشٸن كٷرەسۋدەن اسقان ابىرويلى مٸندەت جوق.
- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
