Biri biler, biri bilmes – qazaq poeziiasynda aiaýly bir esim bar. Ol óziniń jumbaq áleminde óz shyndyǵymen, óz qaiǵysy, óz muń-minimen «ómirden alys, óleńge jaqyn» ǵumyr keship jatqandai... Bar-joǵyn bildirmei jazýdy hosh kórgen aqynnyń «ózge ǵumyry» kim-kimdi de eleńdeteri haq. Qazir ol qaida? Ne istep júr? Nege kóringisi kelmeidi? Bul suraqtardyń jaýaby bárimizge qyzyq... Bir dáýirde ómir súrip jatyrmyz. Biraq onyń qai álemde ekeninen beihabarmyz. Izdemeimiz de...
Aqyn Meiirhan Aqdáýletuly bir suhbatynda ol týraly: Janna – Eleýsiz ǵoi. Maǵan sol eleýsizdigi unaidy – keiin tarihta qalady» degen edi. Ózi bir óleńinde:
«Aqpyn ǵoi.
Aq qaǵazda júrmin - sosyn.
Kók siia - Aspantekti kóńilimdei.
Mekendep ketkenim sol - Muńnyń tósin!
Kózińe kórinbeitin Ómirimdei...» degeni bar. Birde ulttyq kitaphananyń muraǵatynan «Altyn Orda» gazetiniń 2007 jylǵy tigindisin aqtaryp otyryp, aqynnyń suhbatyn ushyrastyryp qaldyq. (#19(381) 11-17 mamyr. 2007 jyl. Janna Eleýsiz: «Túbinde ádebiet bizderdi izdeitin bolady...»). Osy oraida, júzi beitanys bolǵanmen, jyry málim aqynnyń suhbatyn qaita terip, oqyrmandar nazaryna usynýdy jón sanadyq.
– «Ómir uzaq. Ǵumyr az». Nege?
– Es bilip qalǵan kezimde ájem ómirden ótti. Ol kisini «mama» deitinbiz, mamam qaitys bolǵannan keiin búkil jan dúniemde úlken ózgeris bolǵany esimde... Kúnde ortamyzda júrgen mamamnyń endi múlde kelmeitinin túsingende, dúniede áldene kúrt ózgerip, «budan ári ne bolady?» degendei bir sezim keshkenimde, odan keiingi kúnderde de tańnyń baiaǵysynsha ádemi atyp, qar erip, muz sógilip, Jem tasyp, ainalamdaǵy adamdardyń barǵy-bergi sharýalardy aityp, istep júrgenderine túsine almai basym qatatyn... Ákemniń qaiǵysy (ol jalǵyz ǵoi, anasynyń qazasyn óte aýyr ótkizdi), apamnyń ýaiymy bitpestei kóringen maǵan ómirdiń osy bir tamasha qudireti keremettei áser qaldyrdy. Tirshiliktiń ári qarai jalǵasý zańdylyǵyn «ómir» dep túsinip, «ómir» dep qabyldaýym osy kezde bolar...
Ǵumyrdyń az bolatyny sonshalyq, adamdar tirlikte bir-biriniń qadirine jete bere me, búgin renjitken adamyn erteń jubatýǵa úlgerem be, joq pa... dep oilamaityny muńaitady. Tipti oryndy bolsa da, keide óz sózime ózim ókinip, keshirim surap jatatyn kezderim kóp bolady. Ne ózim, ne ol úlgere almaityndai bir baqilyq kúi keshetinim de sondyqtan bolar...
– Ózińizdi joly bolǵyshtar qataryna qosasyz ba?
– «Pendege bári – Alladan» deitin musylmanbyz ǵoi... Ómirde jolyń bolý úshin óz jolyńdy tańdai, taba bilýiń, soǵan laiyqty bolýyń kerek shyǵar... Kim-kim de jaqsylyqqa laiyqty dep oilaimyn. Psihologiiada bir ádil túsinik bar: «ózin baiýǵa da, baqytty bolýǵa da laiyqsyz dep esepteitin adam bai da, baqytty da bola almaidy» degen... Men ózimdi ómirdegi barlyq jaqsylyqqa qushtar adam retinde baǵalaimyn. Túsingen adamǵa bailyqtyń ózi de syldyrlaǵan teńge, shytyrlaǵan aqsha ǵana emes, solar arqyly keletin tanymdyq dúnieler, qundy shyǵarmalar, sanańda ǵana ustap qala alar sátterdi beineleitin óner týyndylary emes pe? Ondai bailyqqa umtylýdyń ózi jaqsylyqqa jasaǵan jaqsylyǵymyz bolar edi ǵoi... Maqtanysh úshin ǵana emes, jandy baiytyp, júrekti tárbieleitin bailyqty dáriptegen durys qoi...
– «Áielden aqyn shyqpaidy» degen pikirge kózqarasyńyz?
– Oiy ozyp ketken qaryndasyna ókpelep, bir aǵam aitsa keshirer edim. Biraq bútindei áiel balasyna bulai baǵa berý jigitterge jarasa qoimas. Jalpy, qazaq qyz balasyn qadirlep, kókke kótere otyryp, «jat jurttyq» dep qaradai bezinip, «qatyn ashýlansa, qazan qainatady» dep sylq etkizip, kókten jerge túsire salatyn tamasha, paradoksy mol halyq qoi. Áielden aqyn shyqpaityny ras bolsa, menen suhbat alyp ne jynyńyz bar?..
Sózdiń shyny kelsek, «Qudaidan keiingi ekinshi aqynmyn» deýge Amantai aqyndy kim májbúrlepti? Musylmanda «Allaǵa serik qosý – kúná» ekenin Amantai aǵam da biledi, «birinshi, ekinshi...» dep tizbeleýge basqa jatsa da, Alla jatpaitynyn qaimana qazaq ta biledi ǵoi... Meniń budan keiin «birinshi» jazbasqa, basqalardyń «Amantai...lar» ekinshi ekenin moiyndamasqa ne amal bar edi?..
Biraq men áke syilap, aǵa qadirlegen, jarǵa tabynǵan qazaqtyń qyzymyn ǵoi, óleńde óz ornymdy osylai enshilesem de, azamattyń basyn árdaiym joǵary qoiamyn. Tek... keibir shenge toiyp, qyzmetke masairaǵan, menmen jigitsymaqtar naǵyz azamattan sadaǵa ketsin degen ókpemdi de jasyra almaimyn...
– Jalǵyzsyraisyz ba?
– Adamnyń ishki jalǵyzdyǵy shyǵar aqyndyq degen... Jáne qoǵamda ómir súre júrip, jurttyń bári meni túsinsin deý de aqylsyzdyq bolar edi. Menen góri óleńim jalǵyzsyraidy desem, durys...
«Jaraqattap júretin jerge soǵyp tizeni,
Óleńim de ózimdei bir japyraq qyz edi...»
Kóshedegi kóp eldiń arasynda «bir japyraq qyz» júgirip keledi. Aldynan atasy shyǵatyndai... Júgirmese jete almaityndai... muńaiyp. Kóshedegi jurttyń kózi qyzyldy-jasyldy shamdary jarqyraǵan dúkenderde. Sol «bir japyraq qyzdy» renjitip almai meniń mańdaiyma jazylǵan. Ar jaǵyn óziń túsine ber...
– «Súiýdiń jastyǵy – aiǵyz, tósegi – muń»... dep ózińiz moiyndaǵan edińiz. Ózi súiý qyzdardyń sory ǵana ma?..
– Meniń uǵymymdaǵy qazaq qyzy – súise kúń, súimese tul bolatyn baiǵus emes, rýhy biik, meirimi mol, júreginde sheksiz mahabbaty bar aiaýly jan. «Súiseń – sorly bolasyń» dep qyzdardy endi úrkite berýdiń jóni joq shyǵar dep oilaimyn. Mynaý jaryq dúnieni, kógildir aspandy, jap-jasyl jerdi súigen, sol dúniege shyr etip kelýge laiyqty dep sanalǵan – ózin súigen qyzdyń baqytty bolmaýǵa haqysy joq!
Mahabbat sol ǵashyq bolǵan jigitpen birge keledi dep júrgen kim? Mahabbat – bizdiń júregimizdegi áýelden bar tamasha sezim, oǵan laiyqty adam túbi ózi izdep tabady. Tek sene, kúte bilý kerek dep oilaimyn.
– Ádebi orta jóninde ne aitar edińiz?
– «Aqyndy orta jasaidy» degenge qarsymyn, orta aqyndy saqtaý úshin kerek bolar, bálkim... Onyń ornyn aiqyndap berý úshin, shyǵarmashylyǵyn nasihattaýǵa túrtki bolý úshin, tipti jurtqa «Ái, ortalaryńda júr ǵoi myna kisi, óleńderi mynandai eken» dep baǵyt berý úshin de, eń bastysy, ózgeler túsinbegen oilaryńdy sol ortaǵa salý úshin de... Orta qajet. Áitpese, jeltoqsannan keiingi býyn – bizder áli:
«Áleýmetimizge – aqynbyz.
Ádebietimizge – qazaqpyz...»
Úlkender ókpe tarqatysyp júrgen tusta bizder otbasydan jylý izdep, basymyzǵa bir-bir oramal tartyp ketkenbiz. Jaýlyǵymyzdyń ushymen kózimizdi syǵyp... Buryn el Almatyǵa ádebietti izdep bosatyn edi. Túbinde ádebiet bizderdi izdeitin bolady... Men senemin soǵan!
– Jumyssyz júrýińizge ne sebep? «Jumysym shyǵarmashylyǵyma ziianyn tigizedi» deitin aqyndar bar. Ne aitar edińiz?
– Men – azamat bolsam, áýeli jumys jasar edim. Erkek deitin qasietti qaýymnyń atyna kir keltirmeý úshin... Áiel deitin asqaq jurtty ózime tabyndyra da, tań qaldyra alý úshin... «Meniń ákem osynlai» dep murnyn jeńimen bir súrtetin urpaǵymnyń orasan senimi úshin...
Qoǵam adamdy qol eńbegi, daýys, bilim sheberligine, oi jumysyna bailanysty moiyndap, baǵalap ta qoiǵan. Al jan eńbegi týraly estigenińiz bar ma? Aqyndyq jannyń eńbegi ǵoi!.. «Aqyn deitin mamandyq joq» dep daýlasar bireýler. «Óleń jazý – Qudaiǵa aparar jol ǵana» ekenin ózim de esimnen shyǵarǵan emespin. Al otbasyna qarap, bala tárbielegen analardyń eńbegin nege teńeýge bolar...
Meniń Qudai bergen eki túiir balam bar. Al kóp balaly analardyń kóbisiniń dúniege sábidi keltirgennen basqa, uiyp meiirin bere almai, qozydai baýyryna basa almai, erteli-kesh kókiregi syzdap, júregi kúiip eńbek etkeninen kim habardar? Qaraýsyz qalǵan qansha sábidiń qaiǵyly jaǵdaiǵa dýshar bolǵanyn kim sanapty? Eleńdeitin enesi bar kelinder baqytty shyǵar, bazarly shaǵynda balany da týyp, Balqan taýǵa da bara alatyn...
Al shyǵarmashylyǵyna jumysy ziian keltirdi dep júrgen aqyndarǵa «sabaqtan qashqandai, qashyp ketip tursańyzshy...» degim keledi.
– Aqyrzaman» deitin óleńińizde mynadai joldar bar:
«Ajaldy ótkergesin,
Adam bop oralarmyz» ...
– Meniń baiqaǵanym – adamzat tarihynda oryn alǵan árbir qantógis qyrǵynnan keiin dúniege kelgen urpaq ólermen bolady eken. Eń kúshti maǵynada olardyń ómirge degen qushtarlyǵy orasan zor, bilimge degen yntyzarlyǵy taý qoparardai. Baiqasańyz, bireýdiń qazasyn estigende, óz jaqyndaryńyzǵa degen janashyrlyǵyńyz artpai ma? «Qudai saqtasyn...» deisiz ǵoi kúbirlep. Nemese, kútpegen jerden bir syrqat tabylyp, úreiińizdi sonsha ushyrǵan diagnoz... qate bolyp shyqqanyn elestetińizshi. Sol sátte-aq álem óziniń bar boiaýymen jainap shyǵa kelmei me?! Endeshe, ólim, ólimniń qaýpi adamdy ómir súrýge itermeleitin kúsh eken ǵoi degen oi keldi maǵan. Ólim adamdy osy ómirdi baǵalaýǵa jeteleitin tabaldyryq qana ekenin túsingende, ol sonshalyqty jeksuryn bolyp ta kórinbeidi eken. Atam zamannan aitylyp kele jatqan aqyrzaman da Allanyń adamǵa «durys ómir súr» degen qatań eskertýi sekildi...
– Siz kimdi moiyndaisyz? Qoǵamnyń sizdi moiyndaýy qajet pe?
– «Qudaidyń qudiretimen ósip shyǵyp, Allanyń ámirimen qýrap keterimdi» áldeqashan moiyndaǵanmyn. Adam qoǵamnyń ónimi emes, Qudaidyń perzenti ekenin túsinetinder bar ǵoi... Naǵyz aqyn ózi ómir súrgen kezeńnen birer dáýir erte, ne kesh keledi. Meni moiyndaityndardy keleshekten izdeý kerek shyǵar...
Áńgimelesken: Sátjan Dáribai,
Aqtóbe qalasy.
Suhbatty tergen: Jandarbek Jumaǵul
