جاننا ەلەۋسٸز: «تٷبٸندە ەدەبيەت بٸزدەردٸ ٸزدەيتٸن بولادى...»

بٸرٸ بٸلەر, بٸرٸ بٸلمەس – قازاق پوەزيياسىندا اياۋلى بٸر ەسٸم بار. ول ٶزٸنٸڭ جۇمباق ەلەمٸندە ٶز شىندىعىمەن, ٶز قايعىسى, ٶز مۇڭ-مٸنٸمەن «ٶمٸردەن الىس, ٶلەڭگە جاقىن» عۇمىر كەشٸپ جاتقانداي... بار-جوعىن بٸلدٸرمەي جازۋدى حوش كٶرگەن اقىننىڭ «ٶزگە عۇمىرى» كٸم-كٸمدٸ دە ەلەڭدەتەرٸ حاق. قازٸر ول قايدا? نە ٸستەپ جٷر? نەگە كٶرٸنگٸسٸ كەلمەيدٸ? بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابى بەرٸمٸزگە قىزىق... بٸر دەۋٸردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. بٸراق ونىڭ قاي ەلەمدە ەكەنٸنەن بەيحابارمىز. ٸزدەمەيمٸز دە...

اقىن مەيٸرحان اقدەۋلەتۇلى بٸر سۇحباتىندا ول تۋرالى: جاننا – ەلەۋسٸز عوي. ماعان سول ەلەۋسٸزدٸگٸ ۇنايدى – كەيٸن تاريحتا قالادى» دەگەن ەدٸ. ٶزٸ بٸر ٶلەڭٸندە:

«اقپىن عوي. 
اق قاعازدا جٷرمٸن - سوسىن. 
كٶك سييا - اسپانتەكتٸ كٶڭٸلٸمدەي. 
مەكەندەپ كەتكەنٸم سول - مۇڭنىڭ تٶسٸن! 
كٶزٸڭە كٶرٸنبەيتٸن ٶمٸرٸمدەي...» دەگەنٸ بار. بٸردە ۇلتتىق كٸتاپحانانىڭ مۇراعاتىنان «التىن وردا» گازەتٸنٸڭ 2007 جىلعى تٸگٸندٸسٸن اقتارىپ وتىرىپ, اقىننىڭ سۇحباتىن ۇشىراستىرىپ قالدىق. (#19(381) 11-17 مامىر. 2007 جىل. جاننا ەلەۋسٸز: «تٷبٸندە ەدەبيەت بٸزدەردٸ ٸزدەيتٸن بولادى...»). وسى ورايدا, جٷزٸ بەيتانىس بولعانمەن, جىرى مەلٸم اقىننىڭ سۇحباتىن قايتا تەرٸپ, وقىرماندار نازارىنا ۇسىنۋدى جٶن سانادىق. 

– «ٶمٸر ۇزاق. عۇمىر از». نەگە?

– ەس بٸلٸپ قالعان كەزٸمدە ەجەم ٶمٸردەن ٶتتٸ. ول كٸسٸنٸ «ماما» دەيتٸنبٸز, مامام قايتىس بولعاننان كەيٸن بٷكٸل جان دٷنيەمدە ٷلكەن ٶزگەرٸس بولعانى ەسٸمدە... كٷندە ورتامىزدا جٷرگەن مامامنىڭ ەندٸ مٷلدە كەلمەيتٸنٸن تٷسٸنگەندە, دٷنيەدە ەلدەنە كٷرت ٶزگەرٸپ, «بۇدان ەرٸ نە بولادى?» دەگەندەي بٸر سەزٸم كەشكەنٸمدە, ودان كەيٸنگٸ كٷندەردە دە تاڭنىڭ باياعىسىنشا ەدەمٸ اتىپ, قار ەرٸپ, مۇز سٶگٸلٸپ, جەم تاسىپ, اينالامداعى ادامداردىڭ بارعى-بەرگٸ شارۋالاردى ايتىپ, ٸستەپ جٷرگەندەرٸنە تٷسٸنە الماي باسىم قاتاتىن... ەكەمنٸڭ قايعىسى (ول جالعىز عوي, اناسىنىڭ قازاسىن ٶتە اۋىر ٶتكٸزدٸ), اپامنىڭ ۋايىمى بٸتپەستەي كٶرٸنگەن ماعان ٶمٸردٸڭ وسى بٸر تاماشا قۇدٸرەتٸ كەرەمەتتەي ەسەر قالدىردى. تٸرشٸلٸكتٸڭ ەرٸ قاراي جالعاسۋ زاڭدىلىعىن «ٶمٸر» دەپ تٷسٸنٸپ, «ٶمٸر» دەپ قابىلداۋىم وسى كەزدە بولار...

عۇمىردىڭ از بولاتىنى سونشالىق, ادامدار تٸرلٸكتە بٸر-بٸرٸنٸڭ قادٸرٸنە جەتە بەرە مە, بٷگٸن رەنجٸتكەن ادامىن ەرتەڭ جۇباتۋعا ٷلگەرەم بە, جوق پا... دەپ ويلامايتىنى مۇڭايتادى. تٸپتٸ ورىندى بولسا دا, كەيدە ٶز سٶزٸمە ٶزٸم ٶكٸنٸپ, كەشٸرٸم سۇراپ جاتاتىن كەزدەرٸم كٶپ بولادى. نە ٶزٸم, نە ول ٷلگەرە المايتىنداي بٸر باقيلىق كٷي كەشەتٸنٸم دە سوندىقتان بولار...

– ٶزٸڭٸزدٸ جولى بولعىشتار قاتارىنا قوساسىز با?

– «پەندەگە بەرٸ – اللادان» دەيتٸن مۇسىلمانبىز عوي... ٶمٸردە جولىڭ بولۋ ٷشٸن ٶز جولىڭدى تاڭداي, تابا بٸلۋٸڭ, سوعان لايىقتى بولۋىڭ كەرەك شىعار... كٸم-كٸم دە جاقسىلىققا لايىقتى دەپ ويلايمىن. پسيحولوگييادا بٸر ەدٸل تٷسٸنٸك بار: «ٶزٸن بايۋعا دا, باقىتتى بولۋعا دا لايىقسىز دەپ ەسەپتەيتٸن ادام باي دا, باقىتتى دا بولا المايدى» دەگەن... مەن ٶزٸمدٸ ٶمٸردەگٸ بارلىق جاقسىلىققا قۇشتار ادام رەتٸندە باعالايمىن. تٷسٸنگەن ادامعا بايلىقتىڭ ٶزٸ دە سىلدىرلاعان تەڭگە, شىتىرلاعان اقشا عانا ەمەس, سولار ارقىلى كەلەتٸن تانىمدىق دٷنيەلەر, قۇندى شىعارمالار, ساناڭدا عانا ۇستاپ قالا الار سەتتەردٸ بەينەلەيتٸن ٶنەر تۋىندىلارى ەمەس پە? ونداي بايلىققا ۇمتىلۋدىڭ ٶزٸ جاقسىلىققا جاساعان جاقسىلىعىمىز بولار ەدٸ عوي... ماقتانىش ٷشٸن عانا ەمەس, جاندى بايىتىپ, جٷرەكتٸ تەربيەلەيتٸن بايلىقتى دەرٸپتەگەن دۇرىس قوي...

– «ەيەلدەن اقىن شىقپايدى» دەگەن پٸكٸرگە كٶزقاراسىڭىز?         

– ويى وزىپ كەتكەن قارىنداسىنا ٶكپەلەپ, بٸر اعام ايتسا كەشٸرەر ەدٸم. بٸراق بٷتٸندەي ەيەل بالاسىنا بۇلاي باعا بەرۋ جٸگٸتتەرگە جاراسا قويماس. جالپى, قازاق قىز بالاسىن قادٸرلەپ, كٶككە كٶتەرە وتىرىپ, «جات جۇرتتىق» دەپ قاراداي بەزٸنٸپ, «قاتىن اشۋلانسا, قازان قايناتادى» دەپ سىلق ەتكٸزٸپ, كٶكتەن جەرگە تٷسٸرە سالاتىن تاماشا, پارادوكسى مول حالىق قوي. ەيەلدەن اقىن شىقپايتىنى راس بولسا, مەنەن سۇحبات الىپ نە جىنىڭىز بار?..

سٶزدٸڭ شىنى كەلسەك, «قۇدايدان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ اقىنمىن» دەۋگە امانتاي اقىندى كٸم مەجبٷرلەپتٸ? مۇسىلماندا «اللاعا سەرٸك قوسۋ – كٷنە» ەكەنٸن امانتاي اعام دا بٸلەدٸ, «بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ...» دەپ تٸزبەلەۋگە باسقا جاتسا دا, اللا جاتپايتىنىن قايمانا قازاق تا بٸلەدٸ عوي... مەنٸڭ بۇدان كەيٸن «بٸرٸنشٸ» جازباسقا, باسقالاردىڭ «امانتاي...لار» ەكٸنشٸ ەكەنٸن مويىنداماسقا نە امال بار ەدٸ?..

بٸراق مەن ەكە سىيلاپ, اعا قادٸرلەگەن, جارعا تابىنعان قازاقتىڭ قىزىمىن عوي, ٶلەڭدە ٶز ورنىمدى وسىلاي ەنشٸلەسەم دە, ازاماتتىڭ باسىن ەردايىم جوعارى قويامىن. تەك... كەيبٸر شەنگە تويىپ, قىزمەتكە ماسايراعان, مەنمەن جٸگٸتسىماقتار ناعىز ازاماتتان ساداعا كەتسٸن دەگەن ٶكپەمدٸ دە جاسىرا المايمىن...

– جالعىزسىرايسىز با?

– ادامنىڭ ٸشكٸ جالعىزدىعى شىعار اقىندىق دەگەن... جەنە قوعامدا ٶمٸر سٷرە جٷرٸپ, جۇرتتىڭ بەرٸ مەنٸ تٷسٸنسٸن دەۋ دە اقىلسىزدىق بولار ەدٸ. مەنەن گٶرٸ ٶلەڭٸم جالعىزسىرايدى دەسەم, دۇرىس...

«جاراقاتتاپ جٷرەتٸن جەرگە سوعىپ تٸزەنٸ,

ٶلەڭٸم دە ٶزٸمدەي بٸر جاپىراق قىز ەدٸ...»

كٶشەدەگٸ كٶپ ەلدٸڭ اراسىندا «بٸر جاپىراق قىز» جٷگٸرٸپ كەلەدٸ. الدىنان اتاسى شىعاتىنداي... جٷگٸرمەسە جەتە المايتىنداي... مۇڭايىپ. كٶشەدەگٸ جۇرتتىڭ كٶزٸ قىزىلدى-جاسىلدى شامدارى جارقىراعان دٷكەندەردە. سول «بٸر جاپىراق قىزدى» رەنجٸتٸپ الماي مەنٸڭ ماڭدايىما جازىلعان. ار جاعىن ٶزٸڭ تٷسٸنە بەر...

– «سٷيۋدٸڭ جاستىعى – ايعىز, تٶسەگٸ – مۇڭ»... دەپ ٶزٸڭٸز مويىنداعان ەدٸڭٸز. ٶزٸ سٷيۋ قىزداردىڭ سورى عانا ما?..

– مەنٸڭ ۇعىمىمداعى قازاق قىزى – سٷيسە كٷڭ, سٷيمەسە تۇل بولاتىن بايعۇس ەمەس, رۋحى بيٸك, مەيرٸمٸ مول, جٷرەگٸندە شەكسٸز ماحابباتى بار اياۋلى جان. «سٷيسەڭ – سورلى بولاسىڭ» دەپ قىزداردى ەندٸ ٷركٸتە بەرۋدٸڭ جٶنٸ جوق شىعار دەپ ويلايمىن. مىناۋ جارىق دٷنيەنٸ, كٶگٸلدٸر اسپاندى, جاپ-جاسىل جەردٸ سٷيگەن, سول دٷنيەگە شىر ەتٸپ كەلۋگە لايىقتى دەپ سانالعان – ٶزٸن سٷيگەن قىزدىڭ باقىتتى بولماۋعا حاقىسى جوق!

ماحاببات سول عاشىق بولعان جٸگٸتپەن بٸرگە كەلەدٸ دەپ جٷرگەن كٸم? ماحاببات – بٸزدٸڭ جٷرەگٸمٸزدەگٸ ەۋەلدەن بار تاماشا سەزٸم, وعان لايىقتى ادام تٷبٸ ٶزٸ ٸزدەپ تابادى. تەك سەنە, كٷتە بٸلۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.

– ەدەبي ورتا جٶنٸندە نە ايتار ەدٸڭٸز?

– «اقىندى ورتا جاسايدى» دەگەنگە قارسىمىن, ورتا اقىندى ساقتاۋ ٷشٸن كەرەك بولار, بەلكٸم... ونىڭ ورنىن ايقىنداپ بەرۋ ٷشٸن, شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋعا تٷرتكٸ بولۋ ٷشٸن, تٸپتٸ جۇرتقا «ەي, ورتالارىڭدا جٷر عوي مىنا كٸسٸ, ٶلەڭدەرٸ مىنانداي ەكەن» دەپ باعىت بەرۋ ٷشٸن دە, ەڭ باستىسى, ٶزگەلەر تٷسٸنبەگەن ويلارىڭدى سول ورتاعا سالۋ ٷشٸن دە... ورتا قاجەت. ەيتپەسە, جەلتوقساننان كەيٸنگٸ بۋىن – بٸزدەر ەلٸ:

«ەلەۋمەتٸمٸزگە – اقىنبىز.

ەدەبيەتٸمٸزگە – قازاقپىز...»

  ٷلكەندەر ٶكپە تارقاتىسىپ جٷرگەن تۇستا بٸزدەر وتباسىدان جىلۋ ٸزدەپ, باسىمىزعا بٸر-بٸر ورامال تارتىپ كەتكەنبٸز. جاۋلىعىمىزدىڭ ۇشىمەن كٶزٸمٸزدٸ سىعىپ... بۇرىن ەل الماتىعا ەدەبيەتتٸ ٸزدەپ بوساتىن ەدٸ. تٷبٸندە ەدەبيەت بٸزدەردٸ ٸزدەيتٸن بولادى... مەن سەنەمٸن سوعان!

– جۇمىسسىز جٷرۋٸڭٸزگە نە سەبەپ? «جۇمىسىم شىعارماشىلىعىما زييانىن تيگٸزەدٸ» دەيتٸن اقىندار بار. نە ايتار ەدٸڭٸز?

– مەن – ازامات بولسام, ەۋەلٸ جۇمىس جاسار ەدٸم. ەركەك دەيتٸن قاسيەتتٸ قاۋىمنىڭ اتىنا كٸر كەلتٸرمەۋ ٷشٸن... ەيەل دەيتٸن اسقاق جۇرتتى ٶزٸمە تابىندىرا دا, تاڭ قالدىرا الۋ ٷشٸن... «مەنٸڭ ەكەم وسىنلاي» دەپ مۇرنىن جەڭٸمەن بٸر سٷرتەتٸن ۇرپاعىمنىڭ وراسان سەنٸمٸ ٷشٸن...

قوعام ادامدى قول ەڭبەگٸ, داۋىس, بٸلٸم شەبەرلٸگٸنە, وي جۇمىسىنا بايلانىستى مويىنداپ, باعالاپ تا قويعان. ال جان ەڭبەگٸ تۋرالى ەستٸگەنٸڭٸز بار ما? اقىندىق جاننىڭ ەڭبەگٸ عوي!.. «اقىن دەيتٸن ماماندىق جوق» دەپ داۋلاسار بٸرەۋلەر. «ٶلەڭ جازۋ – قۇدايعا اپارار جول عانا» ەكەنٸن ٶزٸم دە ەسٸمنەن شىعارعان ەمەسپٸن. ال وتباسىنا قاراپ, بالا تەربيەلەگەن انالاردىڭ ەڭبەگٸن نەگە تەڭەۋگە بولار...

مەنٸڭ قۇداي بەرگەن ەكٸ تٷيٸر بالام بار. ال كٶپ بالالى انالاردىڭ كٶبٸسٸنٸڭ دٷنيەگە سەبيدٸ كەلتٸرگەننەن باسقا, ۇيىپ مەيٸرٸن بەرە الماي, قوزىداي باۋىرىنا باسا الماي, ەرتەلٸ-كەش كٶكٸرەگٸ سىزداپ, جٷرەگٸ كٷيٸپ ەڭبەك ەتكەنٸنەن كٸم حاباردار? قاراۋسىز قالعان قانشا سەبيدٸڭ قايعىلى جاعدايعا دۋشار بولعانىن كٸم ساناپتى? ەلەڭدەيتٸن ەنەسٸ بار كەلٸندەر باقىتتى شىعار, بازارلى شاعىندا بالانى دا تۋىپ, بالقان تاۋعا دا بارا الاتىن...

ال شىعارماشىلىعىنا جۇمىسى زييان كەلتٸردٸ دەپ جٷرگەن اقىندارعا «ساباقتان قاشقانداي, قاشىپ كەتٸپ تۇرساڭىزشى...» دەگٸم كەلەدٸ.

– اقىرزامان» دەيتٸن ٶلەڭٸڭٸزدە مىناداي جولدار بار:

«اجالدى ٶتكەرگەسٸن,

ادام بوپ ورالارمىز» ...

– مەنٸڭ بايقاعانىم – ادامزات تاريحىندا ورىن العان ەربٸر قانتٶگٸس قىرعىننان كەيٸن دٷنيەگە كەلگەن ۇرپاق ٶلەرمەن بولادى ەكەن. ەڭ كٷشتٸ ماعىنادا ولاردىڭ ٶمٸرگە دەگەن قۇشتارلىعى وراسان زور, بٸلٸمگە دەگەن ىنتىزارلىعى تاۋ قوپارارداي. بايقاساڭىز, بٸرەۋدٸڭ قازاسىن ەستٸگەندە, ٶز جاقىندارىڭىزعا دەگەن جاناشىرلىعىڭىز ارتپاي ما? «قۇداي ساقتاسىن...» دەيسٸز عوي كٷبٸرلەپ. نەمەسە, كٷتپەگەن جەردەن بٸر سىرقات تابىلىپ, ٷرەيٸڭٸزدٸ سونشا ۇشىرعان دياگنوز... قاتە بولىپ شىققانىن ەلەستەتٸڭٸزشٸ. سول سەتتە-اق ەلەم ٶزٸنٸڭ بار بوياۋىمەن جايناپ شىعا كەلمەي مە?! ەندەشە, ٶلٸم, ٶلٸمنٸڭ قاۋپٸ ادامدى ٶمٸر سٷرۋگە يتەرمەلەيتٸن كٷش ەكەن عوي دەگەن وي كەلدٸ ماعان. ٶلٸم ادامدى وسى ٶمٸردٸ باعالاۋعا جەتەلەيتٸن تابالدىرىق قانا ەكەنٸن تٷسٸنگەندە, ول سونشالىقتى جەكسۇرىن بولىپ تا كٶرٸنبەيدٸ ەكەن. اتام زاماننان ايتىلىپ كەلە جاتقان اقىرزامان دا اللانىڭ ادامعا «دۇرىس ٶمٸر سٷر» دەگەن قاتاڭ ەسكەرتۋٸ سەكٸلدٸ...

–  سٸز كٸمدٸ مويىندايسىز? قوعامنىڭ سٸزدٸ مويىنداۋى قاجەت پە?

– «قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸمەن ٶسٸپ شىعىپ, اللانىڭ ەمٸرٸمەن قۋراپ كەتەرٸمدٸ» ەلدەقاشان مويىنداعانمىن. ادام قوعامنىڭ ٶنٸمٸ ەمەس, قۇدايدىڭ پەرزەنتٸ ەكەنٸن تٷسٸنەتٸندەر بار عوي... ناعىز اقىن ٶزٸ ٶمٸر سٷرگەن كەزەڭنەن بٸرەر دەۋٸر ەرتە, نە كەش كەلەدٸ. مەنٸ مويىندايتىنداردى كەلەشەكتەن ٸزدەۋ كەرەك شىعار...

ەڭگٸمەلەسكەن: سەتجان دەرٸباي,

اقتٶبە قالاسى.

سۇحباتتى تەرگەن: جانداربەك جۇماعۇل