«Soljenitsyn… Tiksinip qaldyńyz, á? Árine, tiksinip qaldyńyz. Nobel syilyǵy turmaq, odan da ótken bir syilyq shyǵyp, sonyń da laýreaty bolǵannyń ózinde dál bizdiń dál osy adamdy áspetteitindei jónimiz joǵy ras. Basqasyn bylai qoiǵanda, ana bir jyldary «Qaitkende Reseidiń kósegesin kógertemiz?» atty traktat tiptes salaqulash ýaǵyz jazǵanynda Qazaqstannyń soltústiktegi óńirleri ejelden orys jeri edi dep sandyraqtaǵanyn umytpaitynymyz anyq».
Kórnekti ádebiet zertteýshisi, pýblitsist Saýytbek Abdrahmanov budan 15 jyl buryn «Egemen Qazaqstanda» jariialanǵan maqalasyn, mine, osyndai joldarmen bastap edi. Durys aitqan. Biz de ony maqtaiyq, madaqtaiyq dep otyrǵanymyz joq. Másele basqada bolyp tur. Jurt aýzynda: «Bul adam 50-jyldardyń basynda qazaq dalasynda aidaýda bolypty. Sonda, qandastarymyz oǵan qolushyn beripti. Aqtalǵan soń qiyn kezde dám-tuzyn ózimen bólisken qazaq aýylynyń adamdaryna rahmetin aityp, Máskeýge attanypty», − degen áńgimeniń baryn jaqsy bilemiz. Ylǵi bolmasa da ara-tura aitylyp qalatyn osy sózdi bireý oqiǵa oryn alǵan jerge baryp zerttep kórdi me? Kózkórgendermen kezdesip, máseleniń mán-jaiyna tolyq qanyqty ma? Ókinishke qarai, kóp emes der edik. Jariialylyq jalaýy jelpildegen 80-jyldardyń aiaǵynda Jambyl oblystyq «Znamia trýda» gazetinde tilshi V.Votcheldiń shaǵyn maqalasy shyqqan. Odan soń «Aqjolǵa» jazýshy K.Sáttibaiuly qalam tartqan. Al, odan beri Moiynqumǵa osy taqyrypty zerttep, zerdeleýge bireý barypty, jazypty degendi estimeppiz. Oǵan bul jerge taiaýda ózimiz arnaiy kelip, Soljenitsyndy kózimen kórgen, sol jyldary birge júrip, aralasqan adamdardy taýyp, áńgimeleskenimizde anyq kóz jetkizdik.
− Iá, − dedi aýyldaǵy alǵashqy júzdesken adamymyz, eńbek ardageri Shora Ámirequlov aqsaqal. – Ony biletin adamdar osydan onshaqty jyl buryn munda kóp edi. Qazir, endi, solardyń birazy joq. Ásirese, Zeinaǵazy Syrymbetov aǵaidy aitam da… 50-jyldardyń basynda ol kisi osy Kókterekte mektep direktory bolatyn. Sonda, túrmeden bosap, «Selponyń» qara jumysyn istep júrgen Soljenitsyndy muǵalim etip alǵan edi. Áńgime iesiniń aitýynsha oqiǵa bylai bolypty.
1953 jyldyń kúzinde osy aýyldyń S.M.Kirov atyndaǵy orta mektebine bir adam keledi. Kónetoz kiimdi, júdeý júzdi ol direktorǵa ózin: «Aleksandr Isaevich Soljenitsyn, – dep tanystyrady da. – Munda muǵalimder jetispei jatqan kórinedi. Meniń pedagogikalyq bilimim bar. Múmkindik bolsa, jumysqa qabyldasańyz», – deidi. Zeinaǵazy Syrymbetovtiń kóz aldyna sol sátte bul adamnyń ortalyq saýda qoimasynda júkshi bolyp júrgeni elesteidi. Moiynqumda ol kezde ne kóp, halyq jaýy dep túrmege toǵytylyp, odan shyqqan soń da baqylaýda ustalynǵan beibaqtar kóp edi. «Aldymda otyrǵan myna adam da solardyń biri-aý shamasy», − deidi ishtei mektep direktory. Sóitedi de, úsh-tórt kúnnen keiin kelip jolyǵýyn ótinedi. Oiy aýdandyq partiia komitetinen ruqsat suraý-tyn. Ondaǵylar kelispeidi. Biraq, mekteptegi 3-4 pán boiynsha oqytýshy joqtyǵynan bir aidan beri sabaq bolmaǵandyǵyn estigende oilanyp qalady. «Onyń muǵalimdik mamandyǵy bar ma eken ózi?» − deidi aýpartkom hatshysy uzaq únsizdikten soń. Zeinaǵazy Syrymbetov bul suraqqa Soljenitsynnyń soǵysqa deiin Rostov pedagogikalyq institýtynda oqyp, ondaǵy fizika-matematika fakýltetin óte jaqsy baǵamen bitirgenin aitýmen jaýap beredi. «Onda óziń bil», − deidi saýal iesi. Bul: «Barlyq jaýapkershilikti moinyńa alsań ǵana qyzmetke qabylda», − degen sóz edi. «Álgi adam ýádeli kúni aldyma qaita kelgende, − depti arada 36 jyl ótken soń oblystyq «Znamia trýda» gazetiniń tilshisi V.Votchelmen áńgimesinde Zeinaǵazy aqsaqal, − jeke basqa tabyný saldarynan senimsiz jan atanǵan ony jumysqa alýǵa bekindim. «Munyń ne? Bul úshin basyń ketedi ǵoi», − dedi menen 3-4 jas úlkendigi bar oqý isiniń meńgerýshisi. Úndegenim joq. «Táýekel», − dedim ishimnen. Óitkeni, ábden júdep-jadap, júzi kúzgi japyraqtai qýań tartqan oǵan kómektespesem, ar-ojdanymnyń aldynda ómir boiy kináli bolyp ótetindei sezindim ózimdi». Osyndai sheshimmen Soljenitsynnyń sharýasyn sheshken mektep direktory ony úiine alyp keledi. «Sol kúni men asúidiń edenin jýyp jatyr edim, − dep eske alypty Zeinaǵazy Syrymbetovtiń qyzy Ǵaliia «Áke joly» atty otbasylyq jinaqtaǵy esteliginde. – Aýla jaqtaǵy esikten kirgen ákem: «Qyzym, myna aǵańdy tamaqtandyr», − dedi qasyndaǵy saqal-murty ósip, ústi-basy kirlep ketken kisini kórsetip. Balalyq qoi. «Jańa ǵana tap-taza etip jýǵan eden men ádemilep jinalǵan asúige ony qalai, ne úshin kirgizýim kerek» degen renishimdi ákeme aitýǵa oqtala bergenimde, ol kisiniń qatty daýys kótergenin ómirimde birinshi ret kórip shoshyp kettim. «Qiqarlanba, − dedi qaharly únmen. – Bul adam balasy ǵoi. Munyń da biz siiaqty eki qoly, eki aiaǵy, eki kózi bar. Basqalardan nesi kem? Taǵdyry, ómiri osylai bolyp turǵan soń ne shara? Kómektesýimiz kerek». Myna sózden keiin men zyr júgirdim deisiń. Tamaqtanyp bolǵan soń qonaq syrtqa shyqty. Bizdiń otbasyna degen óziniń rizashylyq belgisi retinde kóp etip otyn butap berdi». − Ol kezde men 9-synyptyń oqýshysy edim, − dedi otaǵasy Shora aqsaqal joǵarydaǵy bizge kórsetken oblystyq gazet pen «Áke joly» atty kitapty stol ústinen jinastyryp jatyp. – Bir kúni klasymyzǵa aryq deneli, atjaqty, shashyn artqa qarai jatqyza taraǵan orys kisi kelip sabaq bere bastady. Aty-jónin: «Aleksandr Isaevich Soljenitsyn», − dep tanystyrǵan ol júris-turysynyń shiraq, sóilegen sóziniń naqpa-naq ereksheligimen mekteptegilerdiń nazaryn ózine birden aýdardy. Klasqa sergek keiippen enetin. Sabaqty jigerlilikpen bastaityn. Taqyrypty túsindirip bolǵan soń, oqýshylardyń ony qalai uǵyp, qabyldaǵanyna erekshe mán beretin. Ony ol kisi suraq-jaýap túrindegi ádispen anyqtaityn. Sondai kezde bizdiń miymyz ádettegiden tys shapshańdyqpen jantalasa jumys isteýshi edi. Osyndai synaqta Besbai Tilegenov degen synyptasymyzdyń baǵy janatyn. Oǵan Soljenitsyn qatty tańǵalýshy edi. Keide basqa oqýshylardyń da qabileti ashylyp, oi-órisi keńeisin dei me eken, kez kelgen eseptiń sheshýin aýyzsha aityp, eshkimge des bermei otyrǵan Besbaidy dálizge shyǵaryp jiberip, bizdiń de jaýap berýimizge jaǵdai jasaityn. − Soljenitsyn mektepterińizde sonda matematikadan basqa taǵy qandai pánderden sabaq bergen edi? − Fizika, astronomiia. Keiin oǵan orys tili men ádebietiniń qosylǵany bar. Osylai degen Shora aqsaqal keterimizde biz izdep kelgen taqyrypqa bailanysty Kókterek aýylynyń turǵyny Aidar Áshimovtiń de kóp nárse biletinin aitty. Sóitti de, otbasylyq albomynan eski bir sýretti alyp kórsetti. Birden aitaiyq, bul óte qyzyqty dúnie edi. Munda 50-jyldardyń ortasyndaǵy S.M.Kirov atyndaǵy orta mekteptiń muǵalimderi men joǵary synyp oqýshylary beinelenipti. Úlken báiterek aǵashynyń saiasyndaǵy sol toptyń ortasynda biz sóz etken bilim uiasynyń basshysy Zeinaǵazy Syrymbetov, onyń janynda sol kezde osynda oqytýshy bolyp júrgen jazýshy Aleksandr Isaevich Soljenitsyn kórinedi. Al, eń aldyńǵy jaqtaǵy kók shóp ústine jantaia jaiǵasqan eki jigittiń biri Shora Ámirequlov eken. Sýretti 1955 jyldyń mamyr aiynda jergilikti turmys qajetin óteý mekemesiniń fotografy túsiripti. Aqsaqalmen qoshtasyp, ol kisi nusqaǵan úige kelgenimizde, kún keshtetip qalǵan kez edi. Soǵan qaramastan bizdi ashyq-jarqyn júzben qarsy alǵan Aidar Áshimuly alǵashqy aman-saýlyqtan soń birden negizgi áńgimege kóshti. Sóitti de, mynadai jailardy aitty. − Sizder surap otyrǵan adamdy men eń alǵash 8 jasymda kórdim. Qys kezi edi. Aýyl balalary bizder ol kezde MTS janyndaǵy qalyń qarǵa jaiylǵan qyzyl sýdan paida bolǵan muz aidynynan shyqpaitynbyz. Bir kúni aiaǵymdaǵy konkidiń baýy úzildi de qaldy. Ony kórgen Misha atty synyptasym: «Sasha aǵaiǵa baraiyq. Ol kómektesedi», − dedi nyq senimmen. Joldasym aitqan adam osyndaǵy Iakov Melnichýktyń úiinde turady eken. Beitanys jan Misha ekeýmizdiń ótinishimizdi tyńdaǵannan keiin úndemei júrip, qabyrǵadaǵy eski riýkzagynyń qaiys iyqbaýyn aǵytyp aldy. Sóitti de onyń shetin ustaramen uzynnan uzaq etip jińishkelei tilip, ony konkiimniń eki jaǵyna teńdei bólip bailap berdi. Sasha aǵaiǵa bizder odan keiin de baryp turdyq. Óitkeni, bul kisiniń bilmeitini, qolynan kelmeitini joq-tyn. 50-jyldardyń basy ǵoi. Ol ýaqyttaǵy balalar konkileri «snegýrochka», «dýty» dep atalatyn. Bulardyń bir qiyndyǵy egeý men sharyqqa táýeldiliginde edi. Sony, iaǵni, konkidiń muzǵa túsetin tabanynyń júzin Sasha aǵai keremet shyǵaratyn. Sondyqtan, ony tek osy kisige qairatyp alýǵa qumar bolatynbyz. Kóktem shyǵa tanysymyz eski shúberekterdiń arasyna velosiped kameralarynyń jyrtylǵan rezeńkelerin salyp, kishkentai dop ta jasap beretin. Bul bizdiń siyrdyń óli júnin tarap alyp dombazdaǵan burynǵy oiyn dúniesinen áldeqaida yńǵaily edi. Kelesi jyly ol mekteptegi joǵary synyp oqýshylaryna sabaq bere bastady. Birde solarmen bastaýysh bilim basqyshyndaǵy biz de ekskýrsiiaǵa shyqqanymyz bar. Jetekshimiz Sasha aǵai eken. Áskeri adam siiaqty yqsham kiinip alypty. Bir iyǵynda – planshet sekildi jol sómke. Ekinshi iyǵynda – shaǵyn fotoapparat. Beline ofitserlerdiń jalpaq bylǵary beldigin bailap alǵan. Saiahatqa qýanǵan balalar ý-shý bola bastap edi, jetekshimiz qatań da ámirli únmen: «Tynyshtalyp, sapqa turyńdar!» − dep sańq ete tústi. Sol-aq eken dabyr-dubyr sap tiyldy. Onyń komandirlerge tán osy daýsy men qimylyn óz basym kópke deiin umytpadym. Keiin ol Moiynqumnan Máskeýge attanyp, 60-jyldary ataǵy shyǵa bastaǵan ýaqyttaǵy ómirbaianyn oqyǵanymda, bala kezgi tanysymnyń Uly Otan soǵysyna qatysqanyn, ofitser bolyp, batareiaǵa jetekshilik etkenin bir-aq bildim. Sonda: «E, báse… áskeri adamǵa uqsaityny sodan eken ǵoi», − degenmin ishtei. Aidar Áshimuly osylai dedi de sál únsiz qaldy. Osy sátti paidalanǵan men úi iesinen burynyraqtaǵy el aýzynan estigen bir jáittiń anyq-qanyǵyn suradym. Ol: «Soljenitsyn 1965-1970 jyldary Máskeýden Kókterek aýylynyń adamdaryna hat jazyp, rizashylyǵyn bildirip turypty», − degen jalpylama áńgime edi. Olai deitinim: ondai úshbý sálemdi eshkim kórmegen, osy ýaqytqa deiin mundai dúnie esh jerde jariialanbaǵan. Tek «sóitipti», «búitipti» dep keletin «deidi-deidi» áláýlaidyń bir túrine uqsaityn. Muny asyqpai tyńdaǵan Aidar aǵa ornynan turdy da Shora aqsaqaldyń úiinen kórgen «Áke joly» otbasylyq kitabyn alyp kelip, onyń 85-betindegi faksimilieni kórsetti. Birden eleń ettik. Soljenitsynnyń haty! «Mana qalai baiqamaǵanbyz?» − deimin ishtei. Sóitip, jinaqpen, endi, jaqsylap tanysýǵa otyrdym. Eskerte keteiik, muny joǵaryda otbasylyq kitap dep aityp kettik qoi. Iá, solai. Sebebi, tirajy shaǵyn. 200 dana ǵana. Sodan soń, onda bir áýlettiń sýretteri fotoalbom siiaqty berilip, otaǵasy Zeinaǵazy aqsaqaldyń týǵan-týystary men balalarynyń estelikteri qamtylǵan da qoiǵan. Bulardyń ishindegi erekshelenip turǵany Soljenitsynnyń haty der edik. Onda mynadai sóilem joldary bar bolyp shyqty. «Qymbatty Zeinaǵazy! Seniń hatyńa qatty qýandym. Meniń aidaýyldyń mashinasynan túsken boida Kókterek aýdandyq oqý bólimine kirip, ózińdi birinshi kórgende seniń kúlimsirei qarsy alǵanyńnan bastalatyn ekeýmizdiń alǵashqy tanystyǵymyz kezindegi saǵan degen eń jyly sezimderimdi saqtap kelemin. Sodan keiingi bizdiń jaqsy qarym-qatynasta bolǵan jyldarymyz umytylǵan joq. Seniń áieliń esimde, onyń ázirlegen qazaqsha eti úshin basymdy iemin! Meniń aidaýdaǵy jyldarda mektepte sabaq bergenim naǵyz rahatty kezeń boldy. Keiin oqýǵa osynshalyqty berilgen balalardy basqa esh jerden keziktire almadym: syrtqy álemnen tysqary júrgen olar úshin mekteptegi oqý sonyń bárin almastyra alatyn jaryq sáýle edi. Men sol kezdegi óz shákirtterimniń tabystaryna qýanamyn, óitkeni, olardyń arasynda airyqsha talanttylary az bolǵan joq. Eger, sen maǵan burynǵy oqýshylarym, oqytýshylar týraly jazyp jiberseń, jaqsy bolar edi. Mektep úii ne boldy, áli ózgermei tur ma? Áiteýir, bir kezde men sonda baryp, ózgeristerdiń bárin óz kózimmen kórip qaita alsam, qýanatynym anyq. Seniń úlken, tatý-tátti áýletiń bolǵanyna qýanyshtymyn, segiz balańnyń bári joǵary bilim alypty, kóptegen nemereń ósip keledi eken. Al, meniń 21, 19 jáne 18-degi úsh ulym bar, ekeýi – Garvard ýniversitetiniń stýdentteri, bireýi – pianist, qazirdiń ózinde kóptegen kontsertterge qatysyp júr. Olar meniń sońymnan otanymyzǵa oralatyn shyǵar dep oilaimyn, bári de orys tilin jaqsy biledi. Biraq, men úshin munda barlyq jol áli ashylǵan joq: kezinde ózim kúresken nárselerdiń bári eptep bolsa da aldymnan shyǵyp jatyr. Bizdiń jasymyzda aýrý-syrqaý degen tańsyq emes qoi, sondyqtan, bárine tózýiń kerek. Al, jetispeýshilikpen ómir súrý – qiynnyń qiyny, buǵan júregim aýyrady. Sebebi, meniń ózim de ómirimniń kóp bóligin joqshylyq pen tarshylyqta ótkizdim, ony bilemin. Meni tanityn jurttyń bárine óz atymnan shamań jetkenshe sálem ait, izgi tilegimdi jetkiz. Kókterekke sálem de, men ony týǵan jerimdei kórip ketkenmin. Tap sol jerde qatty aýyryp, ajaldyń aýzynan aman qalǵanyma qaramastan, meniń ondaǵy jaǵdaiym jaqsy boldy. Qolyńdy qatty qysamyn. Soljenitsyn. 24.6.91». Biz bul úshbý sálemniń nendei oi-maqsatpen jazylǵanyn bilmeimiz. Biletinimiz – bireý. Ol Soljenitsynnyń Zeinaǵazy aqsaqaldyń hatyna qaitarǵan jaýaby. Ony joǵarydaǵy mátinniń basynda turǵan: «Seniń hatyńa qatty qýandym», – degen sóilem aiǵaqtap tur. Ishki oiymyz aitady: «Muny Zeinaǵazy Syrymbetov aqsaqal jazýshynyń 1990 jylǵy 10 sáýirde «Literatýrnaia gazetaǵa» shyqqan atyshýly maqalasyn oqyǵannan keiin oǵan renjip jazýy múmkin-aý», – dep. Olai deitinimiz, Soljenitsyn hatynyń sońyndaǵy «24.6.91 j.» belgisiniń turýy. Osyǵan qaraǵanda bul «Qaitkende Reseidiń kósegesin kógertemiz?» (10.4.1990 j.) atty shýlyǵannan keiin bolǵan hat almasýlar.
…Dalaǵa shyqtyq. Qystyń qysqa kúni kókjiekke kórinbei batyp barady. Aiaz aqyryp tur. «Anaý múiiske deiin jaiaý júreiik», degen Aidar Áshimuly sóz arasynda bizge taǵy bir áńgime aitty. Soljenitsyn Kókterekke muǵalim bolyp kelgen alǵashqy kezde Iakov jáne Ekaterina Melnichýkterdiń úiinde turypty. Sodan soń, ol jeke bákene tamǵa kóshipti. Pioner kóshesindegi bul 10-úi keshegi ólara kezeń, ótpeli tus dep júrgen 90-jyldardyń ortasyna deiin bolǵan eken. Sodan soń, qabyrǵalary qulap, orny jai tómpeshik bolyp qalypty.
…Qonaqúige kelip oilanyp otyrmyn. Esime 1945 jylǵy Shyǵys Prýssiiada batareia komandiri bolyp júrgende keńestik qoǵamǵa qarsy oi-pikiri úshin tutqyndalyp, Máskeý, Marfino jáne Ekibastuzdaǵy stalindik lagerlerde azapty kúnderin ótkizgen adam tústi. Sodan soń, kóz aldyma 1953 jyly túrmedegi qiyn jaǵdaidan daýasyz dertke ushyrap, ota jasalǵannan keiin jazasyn Moiynqumda óteýge jer aýdarylǵan jan keldi. Osymen bir mezette oiyma 1956 jyly aqtalyp, Máskeýge attanǵan, 1959-1965 jyldary ataqty «Novyi mir» jýrnalynda keńestik totalitarlyq rejimdi áshkereleitin «Ivan Denisovichtiń bir kúni», «Matrenanyń aýlasy» men «Krechetovka beketindegi oqiǵa» jáne «Zahar-Kalita» shyǵarmalary jaryq kórgen jazýshy oraldy. Al, 1968 jyly «GÝLag arhipelagy» romany ómirge kelgende… Soljenitsyn esimi idolǵa ainalyp, týyndylary oqyrmandardyń sana-sezimin tóńkerip túsirdi. Ondaǵy eń basty, ǵalamat nárse sol ol buryn keńestik qoǵamda aitýǵa tiis emes jabyq taqyrypty qaza jazyp, qyzyl terrordyń jantúrshigerlik oqiǵalaryn naqty derekpen jaiyp salýy edi. Osydan keiingi jaǵdai aitpasa da túsinikti. Jazýshy óziniń aldyndaǵy Ahmatova, Zoshenko, Pasternak siiaqty qalamgerler sekildi senimsizdikke ushyrap, qýǵyndaldy. Kitaptarynyń jaryq kórýine tyiym salynyp, Memlekettik syilyqqa usynylatyn tizimnen alynyp tastaldy. Jazýshylar odaǵynan shyǵarylyp, azamattyǵynan airyldy. Sóitip, 1974 jyly elden alastatyldy. Soǵan qaramastan ozyq oily shyǵarmashylyq ókilderi ony izdedi, túrli basqosýlarda repressiia sumdyǵyn esh boiamasyz ashyp kórsetken qalamger týyndylaryn aitýmen boldy. Óitkeni, keshegi stalindik azap lagerlerinen aman oralǵandar men áke-shesheleri totalitarlyq rejimniń qurbany bolǵan urpaq ókilderinen turatyn sol kezdegi milliondaǵan oqyrman ol qasiretti umytýy áste múmkin emes edi. Sondyqtan da, arada ótken 20 jyl ishinde «Qyzyl dońǵalaq» tetralogiiasynyń quramdas bólikteri «On tórtinshi jyldyń tamyzy», «On altynyń qazany», «On jetiniń naýryzy» romandaryn jazyp bitirip, Reseige qaita oralarda el ony han kóterip qarsy alýǵa peiilditin. Biraq… Keshegi gýmanist sýretker, adam quqyǵyn aldyńǵy orynǵa qoiatyn shyǵarmashylyq iesi, qiianatqa qany qas qalamger muhittyń arǵy jaǵynan ózgerip keldi. AQSh-tan orala sala saiasatqa aralasty. Ult arazdyǵyn qozdyryp, ulyorystyq shovinizmniń shoǵyn úrledi. Antisemitizmniń aýylynan da alys bolmady. Sóitip, jazýshy V.Voinovichtiń «Ańyz aiasyndaǵy býaldyr beine» kitabyndaǵy sózben aitqanda: «…Ýkraindarǵa til tigizdi. Qazaqtardy renjitti. Evreilerge doq kórsetip, cheshenderdi shamdandyrdy. Al, onyń Sibirdi poezben kóktei ótken sapary she? Temirjoldaǵy kóringen bekette jinalys ashyp, eldi sharshatty. Dýmaǵa kelip aqyl aityp, depýtattardyń miyn ashytty. Reseidiń jańa tarihyn jazamyn dep kásibi mamandarmen janjaldasty».
…Osylardy eske alǵanda oilaisyń: «Talantty, tabandy, batyl ári qajyrly qalam iesi nege óz salasymen ǵana ainalysyp júre bermedi eken?» – dep. Iá, ol 60-70-80-jyldardaǵy qalamger úshin jazý, tek qana jazý bolyp tabylatyn baǵytynan tanbai, taza shyǵarmashylyq eńbegimen jurt jadynda qalǵanda ǵoi. Ataq, abyroi, dańq ta odan eshqaida ketpes edi. Biraq, olai bolmady. Qalam iesi úshin qajeti joq joǵarydaǵydai jaǵdailarǵa aralasamyn dep ol óziniń burynǵy jetken biiginen ózi qulady. Qudaiǵa shúkir, Soljenitsyn solai dedi eken dep eshbir elde eshteńe ózgerip ketken joq. Ańǵyrtqa ushyp, adasqan ózi. Áitpese qor bolǵandar men qorlanǵandar shyndyǵyn jalǵannyń jaryǵyna alyp shyqqan eńbegi úshin berilgen mártebeli Nobel syilyǵy oǵan az ba edi? Bizdiń oiymyz osylai deidi. Desek te: «Qaitkende adam qalady adam bolyp?» degen danagói sózi men: «Adam bop kelip ómirge, adam bop ketý kóp qiyn», − atty ataqty aqynnyń qos óleń joldaryndaǵy pálsapa boiynsha jer basyp júrgen pendeniń kei kezdegi uǵymy men ustanymyn túsiný qiyn ári kúrdeli. Iá.., kúrdeli.
Janbolat Aýpbaev,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, jýrnalist
Jambyl oblysy,
Moiynqum aýdany.
