«سولجەنيتسىن… تٸكسٸنٸپ قالدىڭىز, ە? ەرينە, تٸكسٸنٸپ قالدىڭىز. نوبەل سىيلىعى تۇرماق, ودان دا ٶتكەن بٸر سىيلىق شىعىپ, سونىڭ دا لاۋرەاتى بولعاننىڭ ٶزٸندە دەل بٸزدٸڭ دەل وسى ادامدى ەسپەتتەيتٸندەي جٶنٸمٸز جوعى راس. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, انا بٸر جىلدارى «قايتكەندە رەسەيدٸڭ كٶسەگەسٸن كٶگەرتەمٸز?» اتتى تراكتات تيپتەس سالاقۇلاش ۋاعىز جازعانىندا قازاقستاننىڭ سولتٷستٸكتەگٸ ٶڭٸرلەرٸ ەجەلدەن ورىس جەرٸ ەدٸ دەپ ساندىراقتاعانىن ۇمىتپايتىنىمىز انىق».
كٶرنەكتٸ ەدەبيەت زەرتتەۋشٸسٸ, پۋبليتسيست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ بۇدان 15 جىل بۇرىن «ەگەمەن قازاقستاندا» جارييالانعان ماقالاسىن, مٸنە, وسىنداي جولدارمەن باستاپ ەدٸ. دۇرىس ايتقان. بٸز دە ونى ماقتايىق, ماداقتايىق دەپ وتىرعانىمىز جوق. مەسەلە باسقادا بولىپ تۇر. جۇرت اۋزىندا: «بۇل ادام 50-جىلداردىڭ باسىندا قازاق دالاسىندا ايداۋدا بولىپتى. سوندا, قانداستارىمىز وعان قولۇشىن بەرٸپتٸ. اقتالعان سوڭ قيىن كەزدە دەم-تۇزىن ٶزٸمەن بٶلٸسكەن قازاق اۋىلىنىڭ ادامدارىنا راحمەتٸن ايتىپ, مەسكەۋگە اتتانىپتى», − دەگەن ەڭگٸمەنٸڭ بارىن جاقسى بٸلەمٸز. ىلعي بولماسا دا ارا-تۇرا ايتىلىپ قالاتىن وسى سٶزدٸ بٸرەۋ وقيعا ورىن العان جەرگە بارىپ زەرتتەپ كٶردٸ مە? كٶزكٶرگەندەرمەن كەزدەسٸپ, مەسەلەنٸڭ مەن-جايىنا تولىق قانىقتى ما? ٶكٸنٸشكە قاراي, كٶپ ەمەس دەر ەدٸك. جارييالىلىق جالاۋى جەلپٸلدەگەن 80-جىلداردىڭ اياعىندا جامبىل وبلىستىق «زناميا ترۋدا» گازەتٸندە تٸلشٸ ۆ.ۆوتچەلدٸڭ شاعىن ماقالاسى شىققان. ودان سوڭ «اقجولعا» جازۋشى ك.سەتتٸبايۇلى قالام تارتقان. ال, ودان بەرٸ مويىنقۇمعا وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ, زەردەلەۋگە بٸرەۋ بارىپتى, جازىپتى دەگەندٸ ەستٸمەپپٸز. وعان بۇل جەرگە تاياۋدا ٶزٸمٸز ارنايى كەلٸپ, سولجەنيتسىندى كٶزٸمەن كٶرگەن, سول جىلدارى بٸرگە جٷرٸپ, ارالاسقان ادامداردى تاۋىپ, ەڭگٸمەلەسكەنٸمٸزدە انىق كٶز جەتكٸزدٸك.
− يە, − دەدٸ اۋىلداعى العاشقى جٷزدەسكەن ادامىمىز, ەڭبەك ارداگەرٸ شورا ەمٸرەقۇلوۆ اقساقال. – ونى بٸلەتٸن ادامدار وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن مۇندا كٶپ ەدٸ. قازٸر, ەندٸ, سولاردىڭ بٸرازى جوق. ەسٸرەسە, زەيناعازى سىرىمبەتوۆ اعايدى ايتام دا… 50-جىلداردىڭ باسىندا ول كٸسٸ وسى كٶكتەرەكتە مەكتەپ ديرەكتورى بولاتىن. سوندا, تٷرمەدەن بوساپ, «سەلپونىڭ» قارا جۇمىسىن ٸستەپ جٷرگەن سولجەنيتسىندى مۇعالٸم ەتٸپ العان ەدٸ. ەڭگٸمە يەسٸنٸڭ ايتۋىنشا وقيعا بىلاي بولىپتى.
1953 جىلدىڭ كٷزٸندە وسى اۋىلدىڭ س.م.كيروۆ اتىنداعى ورتا مەكتەبٸنە بٸر ادام كەلەدٸ. كٶنەتوز كيٸمدٸ, جٷدەۋ جٷزدٸ ول ديرەكتورعا ٶزٸن: «الەكساندر يساەۆيچ سولجەنيتسىن, – دەپ تانىستىرادى دا. – مۇندا مۇعالٸمدەر جەتٸسپەي جاتقان كٶرٸنەدٸ. مەنٸڭ پەداگوگيكالىق بٸلٸمٸم بار. مٷمكٸندٸك بولسا, جۇمىسقا قابىلداساڭىز», – دەيدٸ. زەيناعازى سىرىمبەتوۆتٸڭ كٶز الدىنا سول سەتتە بۇل ادامنىڭ ورتالىق ساۋدا قويماسىندا جٷكشٸ بولىپ جٷرگەنٸ ەلەستەيدٸ. مويىنقۇمدا ول كەزدە نە كٶپ, حالىق جاۋى دەپ تٷرمەگە توعىتىلىپ, ودان شىققان سوڭ دا باقىلاۋدا ۇستالىنعان بەيباقتار كٶپ ەدٸ. «الدىمدا وتىرعان مىنا ادام دا سولاردىڭ بٸرٸ-اۋ شاماسى», − دەيدٸ ٸشتەي مەكتەپ ديرەكتورى. سٶيتەدٸ دە, ٷش-تٶرت كٷننەن كەيٸن كەلٸپ جولىعۋىن ٶتٸنەدٸ. ويى اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸنەن رۇقسات سۇراۋ-تىن. ونداعىلار كەلٸسپەيدٸ. بٸراق, مەكتەپتەگٸ 3-4 پەن بويىنشا وقىتۋشى جوقتىعىنان بٸر ايدان بەرٸ ساباق بولماعاندىعىن ەستٸگەندە ويلانىپ قالادى. «ونىڭ مۇعالٸمدٸك ماماندىعى بار ما ەكەن ٶزٸ?» − دەيدٸ اۋپارتكوم حاتشىسى ۇزاق ٷنسٸزدٸكتەن سوڭ. زەيناعازى سىرىمبەتوۆ بۇل سۇراققا سولجەنيتسىننىڭ سوعىسقا دەيٸن روستوۆ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىپ, ونداعى فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتٸن ٶتە جاقسى باعامەن بٸتٸرگەنٸن ايتۋمەن جاۋاپ بەرەدٸ. «وندا ٶزٸڭ بٸل», − دەيدٸ ساۋال يەسٸ. بۇل: «بارلىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ موينىڭا الساڭ عانا قىزمەتكە قابىلدا», − دەگەن سٶز ەدٸ. «ەلگٸ ادام ۋەدەلٸ كٷنٸ الدىما قايتا كەلگەندە, − دەپتٸ ارادا 36 جىل ٶتكەن سوڭ وبلىستىق «زناميا ترۋدا» گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸ ۆ.ۆوتچەلمەن ەڭگٸمەسٸندە زەيناعازى اقساقال, − جەكە باسقا تابىنۋ سالدارىنان سەنٸمسٸز جان اتانعان ونى جۇمىسقا الۋعا بەكٸندٸم. «مۇنىڭ نە? بۇل ٷشٸن باسىڭ كەتەدٸ عوي», − دەدٸ مەنەن 3-4 جاس ٷلكەندٸگٸ بار وقۋ ٸسٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ. ٷندەگەنٸم جوق. «تەۋەكەل», − دەدٸم ٸشٸمنەن. ٶيتكەنٸ, ەبدەن جٷدەپ-جاداپ, جٷزٸ كٷزگٸ جاپىراقتاي قۋاڭ تارتقان وعان كٶمەكتەسپەسەم, ار-وجدانىمنىڭ الدىندا ٶمٸر بويى كٸنەلٸ بولىپ ٶتەتٸندەي سەزٸندٸم ٶزٸمدٸ». وسىنداي شەشٸممەن سولجەنيتسىننىڭ شارۋاسىن شەشكەن مەكتەپ ديرەكتورى ونى ٷيٸنە الىپ كەلەدٸ. «سول كٷنٸ مەن اسٷيدٸڭ ەدەنٸن جۋىپ جاتىر ەدٸم, − دەپ ەسكە الىپتى زەيناعازى سىرىمبەتوۆتٸڭ قىزى عالييا «ەكە جولى» اتتى وتباسىلىق جيناقتاعى ەستەلٸگٸندە. – اۋلا جاقتاعى ەسٸكتەن كٸرگەن ەكەم: «قىزىم, مىنا اعاڭدى تاماقتاندىر», − دەدٸ قاسىنداعى ساقال-مۇرتى ٶسٸپ, ٷستٸ-باسى كٸرلەپ كەتكەن كٸسٸنٸ كٶرسەتٸپ. بالالىق قوي. «جاڭا عانا تاپ-تازا ەتٸپ جۋعان ەدەن مەن ەدەمٸلەپ جينالعان اسٷيگە ونى قالاي, نە ٷشٸن كٸرگٸزۋٸم كەرەك» دەگەن رەنٸشٸمدٸ ەكەمە ايتۋعا وقتالا بەرگەنٸمدە, ول كٸسٸنٸڭ قاتتى داۋىس كٶتەرگەنٸن ٶمٸرٸمدە بٸرٸنشٸ رەت كٶرٸپ شوشىپ كەتتٸم. «قيقارلانبا, − دەدٸ قاھارلى ٷنمەن. – بۇل ادام بالاسى عوي. مۇنىڭ دا بٸز سيياقتى ەكٸ قولى, ەكٸ اياعى, ەكٸ كٶزٸ بار. باسقالاردان نەسٸ كەم? تاعدىرى, ٶمٸرٸ وسىلاي بولىپ تۇرعان سوڭ نە شارا? كٶمەكتەسۋٸمٸز كەرەك». مىنا سٶزدەن كەيٸن مەن زىر جٷگٸردٸم دەيسٸڭ. تاماقتانىپ بولعان سوڭ قوناق سىرتقا شىقتى. بٸزدٸڭ وتباسىنا دەگەن ٶزٸنٸڭ ريزاشىلىق بەلگٸسٸ رەتٸندە كٶپ ەتٸپ وتىن بۇتاپ بەردٸ». − ول كەزدە مەن 9-سىنىپتىڭ وقۋشىسى ەدٸم, − دەدٸ وتاعاسى شورا اقساقال جوعارىداعى بٸزگە كٶرسەتكەن وبلىستىق گازەت پەن «ەكە جولى» اتتى كٸتاپتى ستول ٷستٸنەن جيناستىرىپ جاتىپ. – بٸر كٷنٸ كلاسىمىزعا ارىق دەنەلٸ, اتجاقتى, شاشىن ارتقا قاراي جاتقىزا تاراعان ورىس كٸسٸ كەلٸپ ساباق بەرە باستادى. اتى-جٶنٸن: «الەكساندر يساەۆيچ سولجەنيتسىن», − دەپ تانىستىرعان ول جٷرٸس-تۇرىسىنىڭ شيراق, سٶيلەگەن سٶزٸنٸڭ ناقپا-ناق ەرەكشەلٸگٸمەن مەكتەپتەگٸلەردٸڭ نازارىن ٶزٸنە بٸردەن اۋداردى. كلاسقا سەرگەك كەيٸپپەن ەنەتٸن. ساباقتى جٸگەرلٸلٸكپەن باستايتىن. تاقىرىپتى تٷسٸندٸرٸپ بولعان سوڭ, وقۋشىلاردىڭ ونى قالاي ۇعىپ, قابىلداعانىنا ەرەكشە مەن بەرەتٸن. ونى ول كٸسٸ سۇراق-جاۋاپ تٷرٸندەگٸ ەدٸسپەن انىقتايتىن. سونداي كەزدە بٸزدٸڭ ميىمىز ەدەتتەگٸدەن تىس شاپشاڭدىقپەن جانتالاسا جۇمىس ٸستەۋشٸ ەدٸ. وسىنداي سىناقتا بەسباي تٸلەگەنوۆ دەگەن سىنىپتاسىمىزدىڭ باعى جاناتىن. وعان سولجەنيتسىن قاتتى تاڭعالۋشى ەدٸ. كەيدە باسقا وقۋشىلاردىڭ دا قابٸلەتٸ اشىلىپ, وي-ٶرٸسٸ كەڭەيسٸن دەي مە ەكەن, كەز كەلگەن ەسەپتٸڭ شەشۋٸن اۋىزشا ايتىپ, ەشكٸمگە دەس بەرمەي وتىرعان بەسبايدى دەلٸزگە شىعارىپ جٸبەرٸپ, بٸزدٸڭ دە جاۋاپ بەرۋٸمٸزگە جاعداي جاسايتىن. − سولجەنيتسىن مەكتەپتەرٸڭٸزدە سوندا ماتەماتيكادان باسقا تاعى قانداي پەندەردەن ساباق بەرگەن ەدٸ? − فيزيكا, استرونومييا. كەيٸن وعان ورىس تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸنٸڭ قوسىلعانى بار. وسىلاي دەگەن شورا اقساقال كەتەرٸمٸزدە بٸز ٸزدەپ كەلگەن تاقىرىپقا بايلانىستى كٶكتەرەك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ايدار ەشٸموۆتٸڭ دە كٶپ نەرسە بٸلەتٸنٸن ايتتى. سٶيتتٸ دە, وتباسىلىق البومىنان ەسكٸ بٸر سۋرەتتٸ الىپ كٶرسەتتٸ. بٸردەن ايتايىق, بۇل ٶتە قىزىقتى دٷنيە ەدٸ. مۇندا 50-جىلداردىڭ ورتاسىنداعى س.م.كيروۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتٸڭ مۇعالٸمدەرٸ مەن جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى بەينەلەنٸپتٸ. ٷلكەن بەيتەرەك اعاشىنىڭ ساياسىنداعى سول توپتىڭ ورتاسىندا بٸز سٶز ەتكەن بٸلٸم ۇياسىنىڭ باسشىسى زەيناعازى سىرىمبەتوۆ, ونىڭ جانىندا سول كەزدە وسىندا وقىتۋشى بولىپ جٷرگەن جازۋشى الەكساندر يساەۆيچ سولجەنيتسىن كٶرٸنەدٸ. ال, ەڭ الدىڭعى جاقتاعى كٶك شٶپ ٷستٸنە جانتايا جايعاسقان ەكٸ جٸگٸتتٸڭ بٸرٸ شورا ەمٸرەقۇلوۆ ەكەن. سۋرەتتٸ 1955 جىلدىڭ مامىر ايىندا جەرگٸلٸكتٸ تۇرمىس قاجەتٸن ٶتەۋ مەكەمەسٸنٸڭ فوتوگرافى تٷسٸرٸپتٸ. اقساقالمەن قوشتاسىپ, ول كٸسٸ نۇسقاعان ٷيگە كەلگەنٸمٸزدە, كٷن كەشتەتٸپ قالعان كەز ەدٸ. سوعان قاراماستان بٸزدٸ اشىق-جارقىن جٷزبەن قارسى العان ايدار ەشٸمۇلى العاشقى امان-ساۋلىقتان سوڭ بٸردەن نەگٸزگٸ ەڭگٸمەگە كٶشتٸ. سٶيتتٸ دە, مىناداي جايلاردى ايتتى. − سٸزدەر سۇراپ وتىرعان ادامدى مەن ەڭ العاش 8 جاسىمدا كٶردٸم. قىس كەزٸ ەدٸ. اۋىل بالالارى بٸزدەر ول كەزدە متس جانىنداعى قالىڭ قارعا جايىلعان قىزىل سۋدان پايدا بولعان مۇز ايدىنىنان شىقپايتىنبىز. بٸر كٷنٸ اياعىمداعى كونكيدٸڭ باۋى ٷزٸلدٸ دە قالدى. ونى كٶرگەن ميشا اتتى سىنىپتاسىم: «ساشا اعايعا بارايىق. ول كٶمەكتەسەدٸ», − دەدٸ نىق سەنٸممەن. جولداسىم ايتقان ادام وسىنداعى ياكوۆ مەلنيچۋكتىڭ ٷيٸندە تۇرادى ەكەن. بەيتانىس جان ميشا ەكەۋمٸزدٸڭ ٶتٸنٸشٸمٸزدٸ تىڭداعاننان كەيٸن ٷندەمەي جٷرٸپ, قابىرعاداعى ەسكٸ ريۋكزاگىنىڭ قايىس يىقباۋىن اعىتىپ الدى. سٶيتتٸ دە ونىڭ شەتٸن ۇستارامەن ۇزىننان ۇزاق ەتٸپ جٸڭٸشكەلەي تٸلٸپ, ونى كونكيٸمنٸڭ ەكٸ جاعىنا تەڭدەي بٶلٸپ بايلاپ بەردٸ. ساشا اعايعا بٸزدەر ودان كەيٸن دە بارىپ تۇردىق. ٶيتكەنٸ, بۇل كٸسٸنٸڭ بٸلمەيتٸنٸ, قولىنان كەلمەيتٸنٸ جوق-تىن. 50-جىلداردىڭ باسى عوي. ول ۋاقىتتاعى بالالار كونكيلەرٸ «سنەگۋروچكا», «دۋتى» دەپ اتالاتىن. بۇلاردىڭ بٸر قيىندىعى ەگەۋ مەن شارىققا تەۋەلدٸلٸگٸندە ەدٸ. سونى, ياعني, كونكيدٸڭ مۇزعا تٷسەتٸن تابانىنىڭ جٷزٸن ساشا اعاي كەرەمەت شىعاراتىن. سوندىقتان, ونى تەك وسى كٸسٸگە قايراتىپ الۋعا قۇمار بولاتىنبىز. كٶكتەم شىعا تانىسىمىز ەسكٸ شٷبەرەكتەردٸڭ اراسىنا ۆەلوسيپەد كامەرالارىنىڭ جىرتىلعان رەزەڭكەلەرٸن سالىپ, كٸشكەنتاي دوپ تا جاساپ بەرەتٸن. بۇل بٸزدٸڭ سيىردىڭ ٶلٸ جٷنٸن تاراپ الىپ دومبازداعان بۇرىنعى ويىن دٷنيەسٸنەن ەلدەقايدا ىڭعايلى ەدٸ. كەلەسٸ جىلى ول مەكتەپتەگٸ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا ساباق بەرە باستادى. بٸردە سولارمەن باستاۋىش بٸلٸم باسقىشىنداعى بٸز دە ەكسكۋرسيياعا شىققانىمىز بار. جەتەكشٸمٸز ساشا اعاي ەكەن. ەسكەري ادام سيياقتى ىقشام كيٸنٸپ الىپتى. بٸر يىعىندا – پلانشەت سەكٸلدٸ جول سٶمكە. ەكٸنشٸ يىعىندا – شاعىن فوتواپپارات. بەلٸنە وفيتسەرلەردٸڭ جالپاق بىلعارى بەلدٸگٸن بايلاپ العان. ساياحاتقا قۋانعان بالالار ۋ-شۋ بولا باستاپ ەدٸ, جەتەكشٸمٸز قاتاڭ دا ەمٸرلٸ ٷنمەن: «تىنىشتالىپ, ساپقا تۇرىڭدار!» − دەپ ساڭق ەتە تٷستٸ. سول-اق ەكەن دابىر-دۇبىر ساپ تيىلدى. ونىڭ كومانديرلەرگە تەن وسى داۋسى مەن قيمىلىن ٶز باسىم كٶپكە دەيٸن ۇمىتپادىم. كەيٸن ول مويىنقۇمنان مەسكەۋگە اتتانىپ, 60-جىلدارى اتاعى شىعا باستاعان ۋاقىتتاعى ٶمٸربايانىن وقىعانىمدا, بالا كەزگٸ تانىسىمنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقانىن, وفيتسەر بولىپ, باتارەياعا جەتەكشٸلٸك ەتكەنٸن بٸر-اق بٸلدٸم. سوندا: «ە, بەسە… ەسكەري ادامعا ۇقسايتىنى سودان ەكەن عوي», − دەگەنمٸن ٸشتەي. ايدار ەشٸمۇلى وسىلاي دەدٸ دە سەل ٷنسٸز قالدى. وسى سەتتٸ پايدالانعان مەن ٷي يەسٸنەن بۇرىنىراقتاعى ەل اۋزىنان ەستٸگەن بٸر جەيتتٸڭ انىق-قانىعىن سۇرادىم. ول: «سولجەنيتسىن 1965-1970 جىلدارى مەسكەۋدەن كٶكتەرەك اۋىلىنىڭ ادامدارىنا حات جازىپ, ريزاشىلىعىن بٸلدٸرٸپ تۇرىپتى», − دەگەن جالپىلاما ەڭگٸمە ەدٸ. ولاي دەيتٸنٸم: ونداي ٷشبۋ سەلەمدٸ ەشكٸم كٶرمەگەن, وسى ۋاقىتقا دەيٸن مۇنداي دٷنيە ەش جەردە جارييالانباعان. تەك «سٶيتٸپتٸ», «بٷيتٸپتٸ» دەپ كەلەتٸن «دەيدٸ-دەيدٸ» ەلەۋلايدىڭ بٸر تٷرٸنە ۇقسايتىن. مۇنى اسىقپاي تىڭداعان ايدار اعا ورنىنان تۇردى دا شورا اقساقالدىڭ ٷيٸنەن كٶرگەن «ەكە جولى» وتباسىلىق كٸتابىن الىپ كەلٸپ, ونىڭ 85-بەتٸندەگٸ فاكسيميليەنٸ كٶرسەتتٸ. بٸردەن ەلەڭ ەتتٸك. سولجەنيتسىننىڭ حاتى! «مانا قالاي بايقاماعانبىز?» − دەيمٸن ٸشتەي. سٶيتٸپ, جيناقپەن, ەندٸ, جاقسىلاپ تانىسۋعا وتىردىم. ەسكەرتە كەتەيٸك, مۇنى جوعارىدا وتباسىلىق كٸتاپ دەپ ايتىپ كەتتٸك قوي. يە, سولاي. سەبەبٸ, تيراجى شاعىن. 200 دانا عانا. سودان سوڭ, وندا بٸر ەۋلەتتٸڭ سۋرەتتەرٸ فوتوالبوم سيياقتى بەرٸلٸپ, وتاعاسى زەيناعازى اقساقالدىڭ تۋعان-تۋىستارى مەن بالالارىنىڭ ەستەلٸكتەرٸ قامتىلعان دا قويعان. بۇلاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەرەكشەلەنٸپ تۇرعانى سولجەنيتسىننىڭ حاتى دەر ەدٸك. وندا مىناداي سٶيلەم جولدارى بار بولىپ شىقتى. «قىمباتتى زەيناعازى! سەنٸڭ حاتىڭا قاتتى قۋاندىم. مەنٸڭ ايداۋىلدىڭ ماشيناسىنان تٷسكەن بويدا كٶكتەرەك اۋداندىق وقۋ بٶلٸمٸنە كٸرٸپ, ٶزٸڭدٸ بٸرٸنشٸ كٶرگەندە سەنٸڭ كٷلٸمسٸرەي قارسى العانىڭنان باستالاتىن ەكەۋمٸزدٸڭ العاشقى تانىستىعىمىز كەزٸندەگٸ ساعان دەگەن ەڭ جىلى سەزٸمدەرٸمدٸ ساقتاپ كەلەمٸن. سودان كەيٸنگٸ بٸزدٸڭ جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان جىلدارىمىز ۇمىتىلعان جوق. سەنٸڭ ەيەلٸڭ ەسٸمدە, ونىڭ ەزٸرلەگەن قازاقشا ەتٸ ٷشٸن باسىمدى يەمٸن! مەنٸڭ ايداۋداعى جىلداردا مەكتەپتە ساباق بەرگەنٸم ناعىز راحاتتى كەزەڭ بولدى. كەيٸن وقۋعا وسىنشالىقتى بەرٸلگەن بالالاردى باسقا ەش جەردەن كەزٸكتٸرە المادىم: سىرتقى ەلەمنەن تىسقارى جٷرگەن ولار ٷشٸن مەكتەپتەگٸ وقۋ سونىڭ بەرٸن الماستىرا الاتىن جارىق سەۋلە ەدٸ. مەن سول كەزدەگٸ ٶز شەكٸرتتەرٸمنٸڭ تابىستارىنا قۋانامىن, ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ اراسىندا ايرىقشا تالانتتىلارى از بولعان جوق. ەگەر, سەن ماعان بۇرىنعى وقۋشىلارىم, وقىتۋشىلار تۋرالى جازىپ جٸبەرسەڭ, جاقسى بولار ەدٸ. مەكتەپ ٷيٸ نە بولدى, ەلٸ ٶزگەرمەي تۇر ما? ەيتەۋٸر, بٸر كەزدە مەن سوندا بارىپ, ٶزگەرٸستەردٸڭ بەرٸن ٶز كٶزٸممەن كٶرٸپ قايتا السام, قۋاناتىنىم انىق. سەنٸڭ ٷلكەن, تاتۋ-تەتتٸ ەۋلەتٸڭ بولعانىنا قۋانىشتىمىن, سەگٸز بالاڭنىڭ بەرٸ جوعارى بٸلٸم الىپتى, كٶپتەگەن نەمەرەڭ ٶسٸپ كەلەدٸ ەكەن. ال, مەنٸڭ 21, 19 جەنە 18-دەگٸ ٷش ۇلىم بار, ەكەۋٸ – گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸ, بٸرەۋٸ – پيانيست, قازٸردٸڭ ٶزٸندە كٶپتەگەن كونتسەرتتەرگە قاتىسىپ جٷر. ولار مەنٸڭ سوڭىمنان وتانىمىزعا ورالاتىن شىعار دەپ ويلايمىن, بەرٸ دە ورىس تٸلٸن جاقسى بٸلەدٸ. بٸراق, مەن ٷشٸن مۇندا بارلىق جول ەلٸ اشىلعان جوق: كەزٸندە ٶزٸم كٷرەسكەن نەرسەلەردٸڭ بەرٸ ەپتەپ بولسا دا الدىمنان شىعىپ جاتىر. بٸزدٸڭ جاسىمىزدا اۋرۋ-سىرقاۋ دەگەن تاڭسىق ەمەس قوي, سوندىقتان, بەرٸنە تٶزۋٸڭ كەرەك. ال, جەتٸسپەۋشٸلٸكپەن ٶمٸر سٷرۋ – قيىننىڭ قيىنى, بۇعان جٷرەگٸم اۋىرادى. سەبەبٸ, مەنٸڭ ٶزٸم دە ٶمٸرٸمنٸڭ كٶپ بٶلٸگٸن جوقشىلىق پەن تارشىلىقتا ٶتكٸزدٸم, ونى بٸلەمٸن. مەنٸ تانيتىن جۇرتتىڭ بەرٸنە ٶز اتىمنان شاماڭ جەتكەنشە سەلەم ايت, ٸزگٸ تٸلەگٸمدٸ جەتكٸز. كٶكتەرەككە سەلەم دە, مەن ونى تۋعان جەرٸمدەي كٶرٸپ كەتكەنمٸن. تاپ سول جەردە قاتتى اۋىرىپ, اجالدىڭ اۋزىنان امان قالعانىما قاراماستان, مەنٸڭ ونداعى جاعدايىم جاقسى بولدى. قولىڭدى قاتتى قىسامىن. سولجەنيتسىن. 24.6.91». بٸز بۇل ٷشبۋ سەلەمنٸڭ نەندەي وي-ماقساتپەن جازىلعانىن بٸلمەيمٸز. بٸلەتٸنٸمٸز – بٸرەۋ. ول سولجەنيتسىننىڭ زەيناعازى اقساقالدىڭ حاتىنا قايتارعان جاۋابى. ونى جوعارىداعى مەتٸننٸڭ باسىندا تۇرعان: «سەنٸڭ حاتىڭا قاتتى قۋاندىم», – دەگەن سٶيلەم ايعاقتاپ تۇر. ٸشكٸ ويىمىز ايتادى: «مۇنى زەيناعازى سىرىمبەتوۆ اقساقال جازۋشىنىڭ 1990 جىلعى 10 سەۋٸردە «ليتەراتۋرنايا گازەتاعا» شىققان اتىشۋلى ماقالاسىن وقىعاننان كەيٸن وعان رەنجٸپ جازۋى مٷمكٸن-اۋ», – دەپ. ولاي دەيتٸنٸمٸز, سولجەنيتسىن حاتىنىڭ سوڭىنداعى «24.6.91 ج.» بەلگٸسٸنٸڭ تۇرۋى. وسىعان قاراعاندا بۇل «قايتكەندە رەسەيدٸڭ كٶسەگەسٸن كٶگەرتەمٸز?» (10.4.1990 ج.) اتتى شۋلىعاننان كەيٸن بولعان حات الماسۋلار.
…دالاعا شىقتىق. قىستىڭ قىسقا كٷنٸ كٶكجيەككە كٶرٸنبەي باتىپ بارادى. اياز اقىرىپ تۇر. «اناۋ مٷيٸسكە دەيٸن جاياۋ جٷرەيٸك», دەگەن ايدار ەشٸمۇلى سٶز اراسىندا بٸزگە تاعى بٸر ەڭگٸمە ايتتى. سولجەنيتسىن كٶكتەرەككە مۇعالٸم بولىپ كەلگەن العاشقى كەزدە ياكوۆ جەنە ەكاتەرينا مەلنيچۋكتەردٸڭ ٷيٸندە تۇرىپتى. سودان سوڭ, ول جەكە بەكەنە تامعا كٶشٸپتٸ. پيونەر كٶشەسٸندەگٸ بۇل 10-ٷي كەشەگٸ ٶلارا كەزەڭ, ٶتپەلٸ تۇس دەپ جٷرگەن 90-جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيٸن بولعان ەكەن. سودان سوڭ, قابىرعالارى قۇلاپ, ورنى جاي تٶمپەشٸك بولىپ قالىپتى.
…قوناقٷيگە كەلٸپ ويلانىپ وتىرمىن. ەسٸمە 1945 جىلعى شىعىس پرۋسسييادا باتارەيا كومانديرٸ بولىپ جٷرگەندە كەڭەستٸك قوعامعا قارسى وي-پٸكٸرٸ ٷشٸن تۇتقىندالىپ, مەسكەۋ, مارفينو جەنە ەكٸباستۇزداعى ستاليندٸك لاگەرلەردە ازاپتى كٷندەرٸن ٶتكٸزگەن ادام تٷستٸ. سودان سوڭ, كٶز الدىما 1953 جىلى تٷرمەدەگٸ قيىن جاعدايدان داۋاسىز دەرتكە ۇشىراپ, وتا جاسالعاننان كەيٸن جازاسىن مويىنقۇمدا ٶتەۋگە جەر اۋدارىلعان جان كەلدٸ. وسىمەن بٸر مەزەتتە ويىما 1956 جىلى اقتالىپ, مەسكەۋگە اتتانعان, 1959-1965 جىلدارى اتاقتى «نوۆىي مير» جۋرنالىندا كەڭەستٸك توتاليتارلىق رەجٸمدٸ ەشكەرەلەيتٸن «يۆان دەنيسوۆيچتٸڭ بٸر كٷنٸ», «ماترەنانىڭ اۋلاسى» مەن «كرەچەتوۆكا بەكەتٸندەگٸ وقيعا» جەنە «زاحار-كاليتا» شىعارمالارى جارىق كٶرگەن جازۋشى ورالدى. ال, 1968 جىلى «گۋلاگ ارحيپەلاگى» رومانى ٶمٸرگە كەلگەندە… سولجەنيتسىن ەسٸمٸ يدولعا اينالىپ, تۋىندىلارى وقىرمانداردىڭ سانا-سەزٸمٸن تٶڭكەرٸپ تٷسٸردٸ. ونداعى ەڭ باستى, عالامات نەرسە سول ول بۇرىن كەڭەستٸك قوعامدا ايتۋعا تيٸس ەمەس جابىق تاقىرىپتى قازا جازىپ, قىزىل تەرروردىڭ جانتٷرشٸگەرلٸك وقيعالارىن ناقتى دەرەكپەن جايىپ سالۋى ەدٸ. وسىدان كەيٸنگٸ جاعداي ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. جازۋشى ٶزٸنٸڭ الدىنداعى احماتوۆا, زوششەنكو, پاستەرناك سيياقتى قالامگەرلەر سەكٸلدٸ سەنٸمسٸزدٸككە ۇشىراپ, قۋعىندالدى. كٸتاپتارىنىڭ جارىق كٶرۋٸنە تىيىم سالىنىپ, مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىنىلاتىن تٸزٸمنەن الىنىپ تاستالدى. جازۋشىلار وداعىنان شىعارىلىپ, ازاماتتىعىنان ايرىلدى. سٶيتٸپ, 1974 جىلى ەلدەن الاستاتىلدى. سوعان قاراماستان وزىق ويلى شىعارماشىلىق ٶكٸلدەرٸ ونى ٸزدەدٸ, تٷرلٸ باسقوسۋلاردا رەپرەسسييا سۇمدىعىن ەش بوياماسىز اشىپ كٶرسەتكەن قالامگەر تۋىندىلارىن ايتۋمەن بولدى. ٶيتكەنٸ, كەشەگٸ ستاليندٸك ازاپ لاگەرلەرٸنەن امان ورالعاندار مەن ەكە-شەشەلەرٸ توتاليتارلىق رەجٸمنٸڭ قۇربانى بولعان ۇرپاق ٶكٸلدەرٸنەن تۇراتىن سول كەزدەگٸ ميلليونداعان وقىرمان ول قاسٸرەتتٸ ۇمىتۋى ەستە مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. سوندىقتان دا, ارادا ٶتكەن 20 جىل ٸشٸندە «قىزىل دوڭعالاق» تەترالوگيياسىنىڭ قۇرامداس بٶلٸكتەرٸ «ون تٶرتٸنشٸ جىلدىڭ تامىزى», «ون التىنىڭ قازانى», «ون جەتٸنٸڭ ناۋرىزى» روماندارىن جازىپ بٸتٸرٸپ, رەسەيگە قايتا ورالاردا ەل ونى حان كٶتەرٸپ قارسى الۋعا پەيٸلدٸتٸن. بٸراق… كەشەگٸ گۋمانيست سۋرەتكەر, ادام قۇقىعىن الدىڭعى ورىنعا قوياتىن شىعارماشىلىق يەسٸ, قيياناتقا قانى قاس قالامگەر مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان ٶزگەرٸپ كەلدٸ. اقش-تان ورالا سالا ساياساتقا ارالاستى. ۇلت ارازدىعىن قوزدىرىپ, ۇلىورىستىق شوۆينيزمنٸڭ شوعىن ٷرلەدٸ. انتيسەميتيزمنٸڭ اۋىلىنان دا الىس بولمادى. سٶيتٸپ, جازۋشى ۆ.ۆوينوۆيچتٸڭ «اڭىز اياسىنداعى بۋالدىر بەينە» كٸتابىنداعى سٶزبەن ايتقاندا: «…ۋكرايندارعا تٸل تيگٸزدٸ. قازاقتاردى رەنجٸتتٸ. ەۆرەيلەرگە دوق كٶرسەتٸپ, چەشەندەردٸ شامداندىردى. ال, ونىڭ سٸبٸردٸ پوەزبەن كٶكتەي ٶتكەن ساپارى شە? تەمٸرجولداعى كٶرٸنگەن بەكەتتە جينالىس اشىپ, ەلدٸ شارشاتتى. دۋماعا كەلٸپ اقىل ايتىپ, دەپۋتاتتاردىڭ ميىن اشىتتى. رەسەيدٸڭ جاڭا تاريحىن جازامىن دەپ كەسٸبي ماماندارمەن جانجالداستى».
…وسىلاردى ەسكە العاندا ويلايسىڭ: «تالانتتى, تاباندى, باتىل ەرٸ قاجىرلى قالام يەسٸ نەگە ٶز سالاسىمەن عانا اينالىسىپ جٷرە بەرمەدٸ ەكەن?» – دەپ. يە, ول 60-70-80-جىلدارداعى قالامگەر ٷشٸن جازۋ, تەك قانا جازۋ بولىپ تابىلاتىن باعىتىنان تانباي, تازا شىعارماشىلىق ەڭبەگٸمەن جۇرت جادىندا قالعاندا عوي. اتاق, ابىروي, داڭق تا ودان ەشقايدا كەتپەس ەدٸ. بٸراق, ولاي بولمادى. قالام يەسٸ ٷشٸن قاجەتٸ جوق جوعارىداعىداي جاعدايلارعا ارالاسامىن دەپ ول ٶزٸنٸڭ بۇرىنعى جەتكەن بيٸگٸنەن ٶزٸ قۇلادى. قۇدايعا شٷكٸر, سولجەنيتسىن سولاي دەدٸ ەكەن دەپ ەشبٸر ەلدە ەشتەڭە ٶزگەرٸپ كەتكەن جوق. اڭعىرتقا ۇشىپ, اداسقان ٶزٸ. ەيتپەسە قور بولعاندار مەن قورلانعاندار شىندىعىن جالعاننىڭ جارىعىنا الىپ شىققان ەڭبەگٸ ٷشٸن بەرٸلگەن مەرتەبەلٸ نوبەل سىيلىعى وعان از با ەدٸ? بٸزدٸڭ ويىمىز وسىلاي دەيدٸ. دەسەك تە: «قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ?» دەگەن داناگٶي سٶزٸ مەن: «ادام بوپ كەلٸپ ٶمٸرگە, ادام بوپ كەتۋ كٶپ قيىن», − اتتى اتاقتى اقىننىڭ قوس ٶلەڭ جولدارىنداعى پەلساپا بويىنشا جەر باسىپ جٷرگەن پەندەنٸڭ كەي كەزدەگٸ ۇعىمى مەن ۇستانىمىن تٷسٸنۋ قيىن ەرٸ كٷردەلٸ. يە.., كٷردەلٸ.
جانبولات اۋپباەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, جۋرناليست
جامبىل وبلىسى,
مويىنقۇم اۋدانى.
