«Temirqazyq» qoǵamdyq qory men Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy birlesip, qazaq tiliniń qoldanys aiasyn keńeitip, jańa qubylystar men zamanaýi uǵymdarǵa ulttyq sipattaǵy balama tabýdy kózdeitin «Jańa sóz» jobasyn iske qosty. Joba týraly kelisimge «Temirqazyq» qorynyń tóraǵasy Álihan Baimenov pen Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezidenti Raýan Kenjehanuly qol qoidy.
Jobanyń maqsaty – qazaq tiliniń leksikalyq qoryna ulttyq sipattaǵy jańa sózder men salalyq terminderdiń utymdy balamasyn engizý. Bul bastama qazirgi jahandaný dáýirinde erekshe ózekti bolyp otyr. Sebebi kún saiyn tilimizge jańa tehnologiialar, áleýmettik qubylystar men turmystyq zattarǵa bailanysty jańa ataýlar kirip jatyr. Kóp jaǵdaida ol sózder men uǵymdardyń qazaqsha balamasy tolyq qalyptaspaǵan. Terminkom bekitken 140 myńnan asa terminniń bir bóligi halyq arasynda qoldanysqa enbei qalǵany belgili. Sol sebepti «Jańa sóz» jobasy sózdik qordy baiytýǵa, sonymen qatar, halyqtyń óz áleýeti arqyly tilimizge jańa ataýlardy qosýǵa múmkindik beredi.
«Jańa sóz» – tildiń qoldanys órisin keńeitip, tartymdylyǵyn arttyrýǵa arnalǵan jalpyhalyqtyq joba. Ult tiliniń ómirsheńdigi onyń jańa sózder men túrli qubylystarǵa ataý berý qabiletine bailanysty. Osy joba arqyly tek til mamandary ǵana emes, qarapaiym halyq ta sóz jasaý protsesine qatysyp, qazaq tiliniń damýyna úles qosa alady.
Joba til.kz platformasynda ótedi. Munda qoldanýshy ózge tildegi sózdiń qazaq tilindegi balamasyn izdei alady, eger daiyn nusqasy bolmasa, óz usynysyn engizip, qoǵamdyq talqyǵa shyǵarady. Sonymen qatar, qazaq tilinde balamasy joq uǵymnyń sipattamasyn mátin, foto, aýdio nemese beine formatynda joldap, jańa ataý tabýǵa múmkindik alady. Árbir usynys saraptamadan ótip, kópshilik daýys berý arqyly eń qolaily nusqa tańdalady. Jeńimpazdar arnaiy marapattalady.
Joba birneshe kezeńde júzege asady. Aldymen jumys toptary qurylyp, portaldyń tehnikalyq múmkindikteri jasaqtaldy. Endi jańa sózderdi jinaqtaý, baiqaý ótkizý, saraptaý jáne kópshilik talqysyna usyný jalǵasady. Aldaǵy ýaqytta arnaiy ekspeditsiialar uiymdastyrylyp, aimaqtardaǵy halyqtyq sóz qoldanystary zertteledi. Sheteldegi qazaq diasporasyn da osy jumysqa tartý josparlanyp otyr. Jinalǵan sózder QR Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligine qarasty Terminologiia komissiiasynyń qaraýyna joldanyp, resmi bekitilý múmkindigi qarastyrylady.
Jańa sózderdiń aýdarmasy júieli, qubylystyń mánin ashýǵa barynsha qabiletti, jazýǵa yńǵaily bolýy shart. Bul rette mádeniet, aqparattyq tehnologiialar, meditsina, ekonomika, qarjy jáne saýda salalaryndaǵy ózgerister eskeriledi. Joba barysynda kalkasyz, qazaq tiliniń baiyrǵy qorynan alynǵan ataýlarǵa basymdyq beriledi, sondai-aq, túrki tilderimen salystyrmaly zertteýler jasalyp, ǵylym tilin ana tilinde damytý tájiribesi qoldanylmaq.
«Tildiń iesi – halyq. Endeshe sózdik qordy molaitýda ulttyń óz áleýetin tolyq paidalaný – ómir men zaman talaby. «Jańa sóz» jobasy osy baǵyttaǵy bastama», – dedi «Temirqazyq» qorynyń tóraǵasy Álihan Baimenov.
«Til – tiri organizm. Ol únemi ózgerip otyrady. Bul tek qazaq tiline ǵana emes, jalpy tilge qatysty qubylys. Sebebi jahandaný protsesi óte qarqyndy júrip jatyr. Jahandaný zamanynda jańa qubylystarǵa qazaqy balama tabý – sózdik qordy baiytýdyń joly. «Jańa sóz» jobasy osyǵan úles qosýdy kózdeidi», – dedi Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezidenti Raýan Kenjehanuly.
Jańa sóz, jańa til ortasyn qalyptastyrýǵa qazaq tilin biletin kez kelgen janashyr qatysa alady. Joba týraly tolyq aqparatty «Temirqazyq» qoǵamdyq qorynyń resmi paraqshalarynan jáne Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń til.kz portalynan, sondai-aq áleýmettik jelidegi qazaq.tili_qogamy paraqshasynan tabýǵa bolady.
Anyqtama
«Temirqazyq» qoǵamdyq qory – ulttyq ziiatkerlik pen mádeni-aǵartý baǵytyndaǵy jobalardy júzege asyrýshy uiym. Ulttyq áleýet pen biregeilikti damytý jáne saqtaýǵa arnalǵan túrli is-sharalar uiymdastyrýmen ainalysady.
Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy – 35 jyldyq tarihy bar elimizdegi irgeli qoǵamdyq uiymdardyń biri. Qazaq tilindegi mazmun qoryn arttyrý, bilim júiesine ádistemelik qoldaý kórsetý, tildi damytýda IT-sheshimderdi utymdy qoldaný baǵyttaryndaǵy jobalar men is-sharalardy júzege asyrady. 2024 jyly halyqaralyq, respýblikalyq jáne oblystyq deńgeide 30-dan asa shara ótkizdi.
