Qazirgi ýaqytta kóptegen mekeme, buqaralyq aqparat quraldarynda telearna ataýlary, jarnamadaǵy mátinder latyn grafikasyna negizdelgen jańa qazaq álipbiimen jazylyp júrgeni belgili. Budan jańa qazaq latyn álipbiin jazý reformasy ári ulttyq jańǵyrýdyń bastamasy retinde qoǵamnyń jaqsy qabyldaǵanyn kórýge bolady. Alaida jazý barysynda keibir áripterdiń qiyndyq týdyryp, ekiushty oqylatynyn tilshi ǵalymdar, mamandar aitýda. Prezidentimiz Q.Toqaev "Álipbidi latyn qarpine kóshirý týraly tarihi sheshimniń qabyldanǵanyna eki jylǵa jýyqtady. Biraq qarpimizde áli de olqylyqtar bar. Til mamandary jańa álipbidi jetildirýi kerek» degen edi.
Latyn grafikasyna negizdelgen jańa qazaq álipbii qandai bolýy kerek degen saýaldyń ainalasynda A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynda birneshe jyldar boiy zertteý jumysy júrgizilgen bolatyn. Nátijesinde 2016 jyly «Jańa ulttyq álipbi negizinde qazaq jazýyn reformalaý» atty monografiia shyqty. Osy eńbekte tilshi-ǵalymdar álipbidi anyqtaýdyń birneshe lingvistikalyq belgilerin kórsetedi. Sonyń bir-ekeýine toqtalsaq:
- álipbidegi áripterdiń sany men tildiń negizgi dybystary arasynda alshaqtyq bolmaýy kerek;
- basy artyq tańbalardyń, belgilerdiń, iaǵni dybystyq máni joq áripterdiń bolmaýy kerek;
- áriptiń astyna nemese áriptiń ústine qoiylatyn qosymsha belgilerdiń tym artyq bolmaýy iaǵni bir qaraǵanda áripter kózshalym úshin yńǵaily bolýy kerek;
- álipbide qosar áripter men trigraftar bolmaýy kerek, sebebi olar jazýdyń negizgi únemdeý qaǵidasyna qarsy;
- • bir dybys bir árippen tańbalanýy kerek, ár dybystyń jeke-jeke árippen berilýi jazýdy jeńildetedi jáne oqyǵanda kózge salmaq salmaidy.
Atalǵan belgilerge súiensek, álipbidegi keibir áripterdiń kemshiń tustaryn kórýge bolady. Onyń biri álipbidegi sh dybysynyń sh digrafymen tańbalanýy. Mysaly, alǵyshat, dárishana, májilishana, shema, Kúlmeshan, sholast, ashana degen sózderde qatar keletin sh (sh) árip tirkesin shana, shańyraq, aǵash jáne t.b. sózderinde keletin sh (sh) árpimen shatastyryp, nátijesinde sózder ekiushty oqylýy múmkin. Olai bolsa, bekitilgen qazirgi latyn álipbiindegi sh digrafy ekiushty oqylyp, bir dybys – bir árip qaǵidasyna jaýap bere almaidy. Al sózderdiń ekiushty oqylýynyń ózi jazýdaǵy kemshilikterdiń biri bolyp tabylady. Sondai-aq sóz basynda, sóz ortasynda, sóz aiaǵynda keletin sh dybysynyń digrafpen (sh) berilýi jazý kólemin uzartyp jiberedi.
Sonymen qatar álipbide i (i) jáne i, i (i) áripteriniń bas áripteri eskerilmegen. Bekitilgen jańa qazaq álipbiinde ekeýiniń bas áripteri birdei tańbalanǵan: Ii jáne Ii. Olai bolsa, bas árippen kelgen jaǵdaida oqyrman atalǵan áripterdi i dep oqi ma álde i dep oqi ma degen saýal týady. Mysaly, Ineliktiń keibir túrleri bir táýlik qana ómir súredi degen sóilemdegi Inelik sózi inelik dep oqyla ma álde inelik dep oqyla ma? Bolmasa Inisi bardyń tynysy bar degende Inisi degen sóz inisi dep oqylyp ketýi múmkin. Al sóz ishinde i (i) men i (i) áripteri qatar kelip tutas bas árippen tańbalansa, sózdi tanýǵa qiyndyq keltiredi. Mysaly, KIIM DÚKENİ. Sondyqtan da atalǵan áripterdiń bas árpin bir tańbamen berýge bolmaidy. Sebebi ár dybys jeke árippen tańbalanyp, oqýǵa jeńil, jazýǵa yńǵaily túsinýge, qabyldaýǵa ońai bolýy kerek. Sondai-aq kirildegi ý árpin latyn grafikasynda ý árpimen berý jazýda qolaisyzdyq týdyrady.
Álipbi túzýde áripterdiń reti de eskerilýi tiis máselelerdiń biri bolyp tabylady. Sebebi a-á, e, o-ó, y-i, u-ú siiaqty jup quraityn daýysty jáne daýyssyz dybystardy tańbalaityn áripter bir júiemen, bir izben iaǵni jýan-jińishkeligine, qatań-uiańdyǵyna qarai bir qatarda ornalasýy kerek dep oilaimyz.
Qoryta kelgende, maqalany A.Baitursynulynyń "Jaqsy álipbi tilge shaq bolýy kerek. Jaqsy álipbi jazýǵa jeńil bolýǵa tiis, álipbidiń árip sýretteri qiyn bolsa, músheleri kóp bolsa, jazýdy uzaqtatyp, ýaqytty kóp alady" degen sózimen aiaqtaǵym keledi.
Jumabaeva Janar Tólendiqyzy
