قازٸرگٸ ۋاقىتتا كٶپتەگەن مەكەمە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تەلەارنا اتاۋلارى, جارناماداعى مەتٸندەر لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن جاڭا قازاق ەلٸپبيٸمەن جازىلىپ جٷرگەنٸ بەلگٸلٸ. بۇدان جاڭا قازاق لاتىن ەلٸپبيٸن جازۋ رەفورماسى ەرٸ ۇلتتىق جاڭعىرۋدىڭ باستاماسى رەتٸندە قوعامنىڭ جاقسى قابىلداعانىن كٶرۋگە بولادى. الايدا جازۋ بارىسىندا كەيبٸر ەرٸپتەردٸڭ قيىندىق تۋدىرىپ, ەكٸۇشتى وقىلاتىنىن تٸلشٸ عالىمدار, ماماندار ايتۋدا. پرەزيدەنتٸمٸز ق.توقاەۆ "ەلٸپبيدٸ لاتىن قارپٸنە كٶشٸرۋ تۋرالى تاريحي شەشٸمنٸڭ قابىلدانعانىنا ەكٸ جىلعا جۋىقتادى. بٸراق قارپٸمٸزدە ەلٸ دە ولقىلىقتار بار. تٸل ماماندارى جاڭا ەلٸپبيدٸ جەتٸلدٸرۋٸ كەرەك» دەگەن ەدٸ.
لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن جاڭا قازاق ەلٸپبيٸ قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ساۋالدىڭ اينالاسىندا ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىندا بٸرنەشە جىلدار بويى زەرتتەۋ جۇمىسى جٷرگٸزٸلگەن بولاتىن. نەتيجەسٸندە 2016 جىلى «جاڭا ۇلتتىق ەلٸپبي نەگٸزٸندە قازاق جازۋىن رەفورمالاۋ» اتتى مونوگرافييا شىقتى. وسى ەڭبەكتە تٸلشٸ-عالىمدار ەلٸپبيدٸ انىقتاۋدىڭ بٸرنەشە لينگۆيستيكالىق بەلگٸلەرٸن كٶرسەتەدٸ. سونىڭ بٸر-ەكەۋٸنە توقتالساق:
- ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتەردٸڭ سانى مەن تٸلدٸڭ نەگٸزگٸ دىبىستارى اراسىندا الشاقتىق بولماۋى كەرەك;
- باسى ارتىق تاڭبالاردىڭ, بەلگٸلەردٸڭ, ياعني دىبىستىق مەنٸ جوق ەرٸپتەردٸڭ بولماۋى كەرەك;
- ەرٸپتٸڭ استىنا نەمەسە ەرٸپتٸڭ ٷستٸنە قويىلاتىن قوسىمشا بەلگٸلەردٸڭ تىم ارتىق بولماۋى ياعني بٸر قاراعاندا ەرٸپتەر كٶزشالىم ٷشٸن ىڭعايلى بولۋى كەرەك;
- ەلٸپبيدە قوسار ەرٸپتەر مەن تريگرافتار بولماۋى كەرەك, سەبەبٸ ولار جازۋدىڭ نەگٸزگٸ ٷنەمدەۋ قاعيداسىنا قارسى;
- • بٸر دىبىس بٸر ەرٸپپەن تاڭبالانۋى كەرەك, ەر دىبىستىڭ جەكە-جەكە ەرٸپپەن بەرٸلۋٸ جازۋدى جەڭٸلدەتەدٸ جەنە وقىعاندا كٶزگە سالماق سالمايدى.
اتالعان بەلگٸلەرگە سٷيەنسەك, ەلٸپبيدەگٸ كەيبٸر ەرٸپتەردٸڭ كەمشٸڭ تۇستارىن كٶرۋگە بولادى. ونىڭ بٸرٸ ەلٸپبيدەگٸ ش دىبىسىنىڭ sh ديگرافىمەن تاڭبالانۋى. مىسالى, alǵyshat, dárishana, májilishana, shema, Kúlmeshan, sholast, ashana دەگەن سٶزدەردە قاتار كەلەتٸن سح (sh) ەرٸپ تٸركەسٸن shana, shańyraq, aǵash جەنە ت.ب. سٶزدەرٸندە كەلەتٸن ش (sh) ەرپٸمەن شاتاستىرىپ, نەتيجەسٸندە سٶزدەر ەكٸۇشتى وقىلۋى مٷمكٸن. ولاي بولسا, بەكٸتٸلگەن قازٸرگٸ لاتىن ەلٸپبيٸندەگٸ sh ديگرافى ەكٸۇشتى وقىلىپ, بٸر دىبىس – بٸر ەرٸپ قاعيداسىنا جاۋاپ بەرە المايدى. ال سٶزدەردٸڭ ەكٸۇشتى وقىلۋىنىڭ ٶزٸ جازۋداعى كەمشٸلٸكتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. سونداي-اق سٶز باسىندا, سٶز ورتاسىندا, سٶز اياعىندا كەلەتٸن ش دىبىسىنىڭ ديگرافپەن (sh) بەرٸلۋٸ جازۋ كٶلەمٸن ۇزارتىپ جٸبەرەدٸ.
سونىمەن قاتار ەلٸپبيدە ٸ (ٸ) جەنە ي, ي (ı) ەرٸپتەرٸنٸڭ باس ەرٸپتەرٸ ەسكەرٸلمەگەن. بەكٸتٸلگەن جاڭا قازاق ەلٸپبيٸندە ەكەۋٸنٸڭ باس ەرٸپتەرٸ بٸردەي تاڭبالانعان: Iٸ جەنە Iı. ولاي بولسا, باس ەرٸپپەن كەلگەن جاعدايدا وقىرمان اتالعان ەرٸپتەردٸ ي دەپ وقي ما ەلدە ٸ دەپ وقي ما دەگەن ساۋال تۋادى. مىسالى, Ineliktiń keıbir túrleri bir táýlik qana ómir súredi دەگەن سٶيلەمدەگٸ Inelik سٶزٸ ينەلٸك دەپ وقىلا ما ەلدە ٸنەلٸك دەپ وقىلا ما? بولماسا ٸnisi bardyń tynysy bar دەگەندە ٸnisi دەگەن سٶز ينٸسٸ دەپ وقىلىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. ال سٶز ٸشٸندە ı (ي) مەن ٸ (ٸ) ەرٸپتەرٸ قاتار كەلٸپ تۇتاس باس ەرٸپپەن تاڭبالانسا, سٶزدٸ تانۋعا قيىندىق كەلتٸرەدٸ. مىسالى, KIIM DÚKENİ. سوندىقتان دا اتالعان ەرٸپتەردٸڭ باس ەرپٸن بٸر تاڭبامەن بەرۋگە بولمايدى. سەبەبٸ ەر دىبىس جەكە ەرٸپپەن تاڭبالانىپ, وقۋعا جەڭٸل, جازۋعا ىڭعايلى تٷسٸنۋگە, قابىلداۋعا وڭاي بولۋى كەرەك. سونداي-اق كيريلدەگٸ ۋ ەرپٸن لاتىن گرافيكاسىندا ý ەرپٸمەن بەرۋ جازۋدا قولايسىزدىق تۋدىرادى.
ەلٸپبي تٷزۋدە ەرٸپتەردٸڭ رەتٸ دە ەسكەرٸلۋٸ تيٸس مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. سەبەبٸ ا-ە, ە, و-ٶ, ى-ٸ, ۇ-ٷ سيياقتى جۇپ قۇرايتىن داۋىستى جەنە داۋىسسىز دىبىستاردى تاڭبالايتىن ەرٸپتەر بٸر جٷيەمەن, بٸر ٸزبەن ياعني جۋان-جٸڭٸشكەلٸگٸنە, قاتاڭ-ۇياڭدىعىنا قاراي بٸر قاتاردا ورنالاسۋى كەرەك دەپ ويلايمىز.
قورىتا كەلگەندە, ماقالانى ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ "جاقسى ەلٸپبي تٸلگە شاق بولۋى كەرەك. جاقسى ەلٸپبي جازۋعا جەڭٸل بولۋعا تيٸس, ەلٸپبيدٸڭ ەرٸپ سۋرەتتەرٸ قيىن بولسا, مٷشەلەرٸ كٶپ بولسا, جازۋدى ۇزاقتاتىپ, ۋاقىتتى كٶپ الادى" دەگەن سٶزٸمەن اياقتاعىم كەلەدٸ.
جۇماباەۆا جانار تٶلەندٸقىزى
