Búgingi kúni álipbidi aýystyrý qazaq tiliniń mártebesin arttyrýmen, elimizdegi til saiasatyn damytýmen tyǵyz bailanysty. Memlekettik mártebesi bola tura óziniń laiyqty tuǵyryna qona almai otyrǵan tilimizdi osy ózgeristiń kezinde órkendete alsaq, quba-qup.
Latynnegizdi grafika boiynsha túzilgen qazaq jazýynyń tańbasy men emle erejesin uǵyndyrýdaǵy basty maqsat jańa emle erejesin túsindire otyryp, tyńdaýshynyń jazý jáne oqý daǵdysyn jetildirý, aitylym normasyn durys qalyptastyrý ekeni belgili.
Aitylym normasyn qalyptastyrý úshin birinshi kezekte qazaq tiliniń úndesim zańdylyǵyna, orfoepiiasyna jete mán berý kerektigi aitylyp júr.
Búgingi tańda osy latyn grafikasyna kóshýdi úndestik zańymyzǵa arasha túsip jatqan jalǵyz kúresý quraly dep bilemiz. Osy quraldy jan-jaqty damytý arqyly áli de bolsa qazaqylanbai otyrǵan shettildik sózderge qatysty másele sheshimin tabady degen oidamyz. Osy rette, osy máseleni sheshýdiń tetigin izdeýge tiispiz. Úndestik zańyn saqtaý úshin mektep qabyrǵasynan bastap aitylym normasy týraly túsinik qalyptasýy qajet. Aǵylshyn, nemis tilderin oqytqandai transkriptsiia degen uǵymdy engizýimiz kerek. Bul óz kezeginde jas urpaqtyń sanasyna sańylaý túsirip, taza qazaqy tanymda tárbieleýge, til tazalyǵyn saqtap qalýǵa múmkindik beredi.
Ózderińiz bilesizder, turmystyq qatynastaǵy sózderdi ǵana meńgerip kelse de, mektepaldy daiyndyqtan ótken oqýshy mektep tabaldyryǵyn attaǵanda álipbidi tanyp, tól sózderdi baiaý bolsa da jaza alýǵa tiisti. Alaida, shettildik sózderdi, onyń ishinde kirilnegizdi álipbidegi sh, ia, iu, ts, e, io, , siiaqty tańbalarmen keletin sózderdi jaza bastaǵanda balanyń qabyldaýy tómen bolyp jatady. Nege deseńizder, taza qazaqsha oilaityn balaǵa tilimizde joq dybystardy dybystatyp, olardyń tańbasyn jazdyryp, qazaqy úndesimnen alshaqtaýyna yqpal etip otyrǵanymyzdy ózimiz sezinbei otyrmyz.
Osy rette, Qaraǵandy oblysynyń Resýrstyq til ortalyǵy tarapynan bastaýysh synypta oqityn oqýshylardyń sanasy áli taza ári oryssha oilaý qabiletteriniń qalyptaspaǵanyn dáleldeý maqsatynda eksperiment júrgizildi.
Eksperimentke taza qazaq tilinde bilim beretin Maǵjan Jumabaev atyndaǵy №39 orta mekteptiń 2-synyp oqýshylary qatysty. Olardyń buryn-sońdy estimegen shettildik, sondai-aq ia jáne iu áripterimen berilgen sózder men sóz tirkesterin qalai jazǵanyna nazar aýdaraiyq.
Mysaly, akvareldi alý, pýltti tabý tárizdi sóz tirkesterin jazýda balalardyń belgisiniń baryn bilmeitinin kórýge bolady. Dálirek aitqanda, kirill álipbiindegi árip tańbasyn tanidy, alaida mysalǵa alynǵan sózderdi jińishkelik belgisinsiz de jazý olarǵa qolaily tárizdi.
Skoch sózin barlyǵy jańa emlege sai durys jazǵan. «T» árpin múldem estimei otyr. Al professor sóziniń morfemin qarastyrsaq, balalar orys tiline tán -or jurnaǵynyń ornyna qazaqsha dybystalýy boiynsha -yr árip tirkesi dybystalýyn estip jazady eken. Bul – óz kezeginde professor Rabiǵa Syzdyq atap ótkendei, ekpin túspeitin sózderdegi «o»-nyń«y» bolyp jazylýy kerektiginiń dáleli siiaqty.
Kolledjge barý sóz tirkesin jazýda balalar qosar daýyssyzdardyń bar ekenin bilmegendikten, qalai estidi, solai jazǵan. Osy kolledjge barý sóz tirkesinde -dj árip tirkesiniń jańa emlege sai jazylyp otyrǵanyn ańǵarýǵa bolady.
Oqýshylar sondai-aq sts árip tirkesimen jáne sóz sońyndaǵy i jáne qysqa i-men berilgen stsenarii sózin de estigeni boiynsha jazǵan. Arasynda jańa emle erejesine sai senari dep bergender de bar.
Tájiribe barysynda tól sózderimizdi búldirip júrgen sh, iu, ia tańbalaryna qatysty sózderdi de jazdyryp kórdik. Budan baiqaǵanymyz, osy eksperiment jańa emle erejesindegi jańalyqtyń durys jolǵa qoiylǵandyǵyn dáleldep berdi. Bul jerde úirenshikti aiý, qoian, taqiia sózderi alynǵan joq, sebebi bul sózderdi jazýdy muǵalim balanyń sanasyna 1-shi synypta-aq sińirip tastaǵan. Ziiatkerlik jáne kórkeiý sózderin jazýda ia men iu-dy taratyp jazǵany baiqaldy. Al ashy men tushy sózderin jazý bolashaqta balalar úshin ońai bolady degen oidamyz.
Bul mysaldy nege keltirdi dep oilasańyzdar, qazir teledidar men áleýmettik jeliler arqyly tarap jatqan teris pikirler eki jaqtyń bir-birin túsinbeýshiliginiń áserinen týyndap otyr. Onda da ǵalymdardyń ǵylymi tujyrymyn qarapaiym halyqqa ońai túsindiretin tásilderdiń azdyǵynan bolyp otyr. «Jańa qazaq álipbiine kóshý bizge ne beredi?» degende, ǵalymdar tarapynan usynylatyn ýáj mynaý:
- qazaq tiline orys orfografiiasy boiynsha engen sózderdiń jazýdaǵy turpaty ózgeredi;
- kirilnegizdi álipbi boiynsha qalyptasqan emle erejelerindegi búginge deiin tolyq nemese durys kodifikatsiialanbaǵan keibir tildik birlikterdiń orfogrammalary retteledi;
- jańa álipbimen berilgen qazaq mátinderiniń halyqaralyq jazba keńistigindegi tanymdylyǵy arta túsedi, sebebi latyn jahaniiattyń álipbiine ári «sapa» kontseptisiniń reprezentantyna ainalyp otyr.
Osyndai kúrdeli ǵylymi tujyrymdardy biri túsinse, ekinshisi túsine bermeidi. Mine, mamandar osy máseleniń mánin ashyp, jurttyń kózin jetkizetindei jobalar ázirlep, bir jolǵa qoiylǵan ádisteme arqyly qarapaiym halyqqa túsindirýi kerek dep sanaimyz.
Onyń ústine El Prezidentiniń jaqynda latyn álipbidi júielep, tolyqtyrýǵa qatysty málimdemesi jariialanǵany kópshilik tarapynan alańdaýshylyq týǵyzǵany málim. Latynnegizdi álipbidiń bolashaǵyna kúmán keltirýshiler de joq emes.
2018 jyldan bastap Qaraǵandy oblysy aýmaǵynda ótkizilip júrgen treningterde osy kúmándi seiiltý maqsatynda túrli faktilerdi keltire otyryp, eresekterge qazaq jazýyn latynnegizdi grafikaǵa aýystyrýdyń sebebi men saldary qarapaiym túrde túsindirilip, jańalyqty durys qabyldaýǵa, kópshiliktiń sanasyna sińirýge kúsh salyp jatyrmyz.
Búgingi kúni kez-kelgen aqparattyń tez taralýyna jáne tanymaldyǵynyń artýyna múmkindik beretin áleýmettik jeliniń aqparattyq keńistikte alatyn orny erekshe. Osy múmkindikti paidalana otyryp, áleýmettik jeli paidalanýshylaryn latyn grafikasyna negizdelgen qazaq tili álipbiimen tanystyrý jáne jańa qazaq álipbiinde usynylǵan aqparatty vizýaldy turǵyda ońai qabyldaýyna yqpal etý maqsatynda túrli aktsiialar men jobalar uiymdastyrylýda («Qazaqsha oqy, latynsha jaz», «9 aýdan, 9 qala», «Aýdiodiktant jazamyz» aktsiialary jáne «Maqaldy jalǵastyr» intellektýaldyq onlain-oiyny). Bul aktsiialarǵa tek bizdiń óńirimizdiń ǵana emes, sonymen qatar basqa da oblystardyń (Qyzylorda jáne Shyǵys Qazaqstan oblysy, Túrkistan, Qostanai, Soltústik Qazaqstan, Qyzylorda, Almaty, Astana jáne Shymkent qalalary) turǵyndary qatysty.
Keibireýine taldaý jasar bolsaq, tildiń aitylym áýezin qalyptastyrý maqsatynda «Latyn karaoke» jobasynyń bereri mol. Bul jobanyń tiimdiligi án mátinin orfoepiialyq normany saqtap oqý arqyly aitylym normasyn qalyptastyrýǵa túrtki bolady.
«Latyn sýbtItr» jobasy aiasynda «Meniń ákem ótirik aItyp júr», Baqyt jolynda, Riiasyz jaqsylyq atty áleýmettik beinerolikterdiń qazaqsha sýbtitri latyn qarpimen berildi. Bul da vizýaldy turǵyda jańa qazaq álipbiin tez meńgerýge múmkindik beredi.
Sondai-aq «Búgingi oi» jobasynda uly klassikterdiń, qazaq oishyldarynyń oilary men naqyl sózderi, halyq danalyǵy sapaly kórkem dizainda latyn grafikasyna negizdelgen jańa qazaq álipbiinde berilip, áleýmettik jelilerde jariialanýda, qoǵamdyq oryndarda «Latyndy qolda» aktsiiasy aiasynda oqý daǵdysyn qalyptastyrý maqsatynda kópshilik nazaryna usynylyp otyrady.
Mundai jobalar qarapaiym tyńdaýshynyń kóz daǵdysyn qalyptastyryp qana qoimai, ishki psihologiialyq kedergilerden arylýǵa kómektesedi. Aldyn ala túsindirý, nasihat jumystarynyń bereri mol. Aldaǵy ýaqytta jańa álipbi nusqasy bekitilip, emle erejesi rettelgende kýrstan ótýshiler osyndai jumystardyń nátijesinde jańalyqty durys qabyldap, oqý jáne jazý daǵdysyn durys qalyptastyratyn bolady.
Ádette, treningter barysynda álipbidegi áriptermen tanystyrǵannan keiin tyńdaýshylarǵa oqylym daǵdysyn qalyptastyrý maqsatynda osy «Búgingi oi» jobasynyń úlgileri usynylady. Bizdiń túsingenimiz, kúrdeli mátinderge qaraǵanda yqsham ári ómirlik sabaq alarlyq paidasy bolǵandyqtan, kópshilik berilgen mysaldardy tez oqyp, jaqsy qabyldaidy. Ádisteme ǵylymynda ózine tanys aqparatty berý arqyly úirenýshiniń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, jyldam úirenýge degen talpynysyn ushtaýǵa bolatyny eskeriledi. Bul rette oqylym daǵdysyn qalyptastyrý baǵytyndaǵy bizdiń de negizgi ustanymymyz – osy.
Qazirgi ýaqytta elimiz boiynsha kóptegen óńirde oqytý kýrstary bastalyp ketti. Al Qaraǵandy oblysynda emle erejesi bekitilmegendikten, bul jumys keiinge shegerilip, máseleni sheshýdiń joly treningter arqyly ǵana júzege asyrylyp otyr.
Tájiribe kórsetkendei, trening ótkizýdiń tiimdiligi ańǵaryldy. Biylǵy jyly osyndai treningterge 12 myńnan asa adam qatysyp úlgerdi. Treningter barlyq aýditoriiada ótkiziledi. Bizdiń baiqaǵanymyz, erejedegi jańalyqtar qarapaiym, túsinikti tilmen jáne kórnekilikter arqyly túsindirilse, qazaqtildi aýditoriia da, orystildi aýditoriia da durys qabyldaidy.
Baiqasańyzdar, biz san jaǵynan da, sapa jaǵynan da utyp otyrǵandaimyz. Bul degenińiz, keler jyly jappai oqytý bastalǵan kezde 12 000 adamnyń kýrsty tabysty aiaqtaitynynyń kepili bolmaq.
Sonymen, biz óz baiandamamyzda Qaraǵandy oblysynyń Resýrstyq til ortalyǵy tarapynan latynnegizdi qazaq jazýy men onyń emle erejesin meńgertý baǵytynda júzege asyrylyp jatqan sharalarǵa toqtalyp kettik. Tájiribe kórsetkendei, búginde osy sharalar óz jemisin berip otyr. Joǵaryda aitylyp ketkendei, nasihat, túsindirý jumystaryn júieli júrgizetin bolsaq, bolashaqta jańa grafikaǵa, emle erejesine bailanysty qazir bizdi alańdatyp otyrǵan máseleler bolmas edi.
Gúlnaz Serikqyzy Mustaǵulova
Qaraǵandy oblysynyń tilderdi damytý jónindegi
basqarmasy janyndaǵy Resýrstyq til
ortalyǵynyń direktory
