بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلٸپبيدٸ اۋىستىرۋ قازاق تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸن ارتتىرۋمەن, ەلٸمٸزدەگٸ تٸل ساياساتىن دامىتۋمەن تىعىز بايلانىستى. مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸ بولا تۇرا ٶزٸنٸڭ لايىقتى تۇعىرىنا قونا الماي وتىرعان تٸلٸمٸزدٸ وسى ٶزگەرٸستٸڭ كەزٸندە ٶركەندەتە الساق, قۇبا-قۇپ.
لاتىننەگٸزدٸ گرافيكا بويىنشا تٷزٸلگەن قازاق جازۋىنىڭ تاڭباسى مەن ەملە ەرەجەسٸن ۇعىندىرۋداعى باستى ماقسات جاڭا ەملە ەرەجەسٸن تٷسٸندٸرە وتىرىپ, تىڭداۋشىنىڭ جازۋ جەنە وقۋ داعدىسىن جەتٸلدٸرۋ, ايتىلىم نورماسىن دۇرىس قالىپتاستىرۋ ەكەنٸ بەلگٸلٸ.
ايتىلىم نورماسىن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن بٸرٸنشٸ كەزەكتە قازاق تٸلٸنٸڭ ٷندەسٸم زاڭدىلىعىنا, ورفوەپيياسىنا جەتە مەن بەرۋ كەرەكتٸگٸ ايتىلىپ جٷر.
بٷگٸنگٸ تاڭدا وسى لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋدٸ ٷندەستٸك زاڭىمىزعا اراشا تٷسٸپ جاتقان جالعىز كٷرەسۋ قۇرالى دەپ بٸلەمٸز. وسى قۇرالدى جان-جاقتى دامىتۋ ارقىلى ەلٸ دە بولسا قازاقىلانباي وتىرعان شەتتٸلدٸك سٶزدەرگە قاتىستى مەسەلە شەشٸمٸن تابادى دەگەن ويدامىز. وسى رەتتە, وسى مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ تەتٸگٸن ٸزدەۋگە تيٸسپٸز. ٷندەستٸك زاڭىن ساقتاۋ ٷشٸن مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ ايتىلىم نورماسى تۋرالى تٷسٸنٸك قالىپتاسۋى قاجەت. اعىلشىن, نەمٸس تٸلدەرٸن وقىتقانداي ترانسكريپتسييا دەگەن ۇعىمدى ەنگٸزۋٸمٸز كەرەك. بۇل ٶز كەزەگٸندە جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ساڭىلاۋ تٷسٸرٸپ, تازا قازاقى تانىمدا تەربيەلەۋگە, تٸل تازالىعىن ساقتاپ قالۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, تۇرمىستىق قاتىناستاعى سٶزدەردٸ عانا مەڭگەرٸپ كەلسە دە, مەكتەپالدى دايىندىقتان ٶتكەن وقۋشى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعاندا ەلٸپبيدٸ تانىپ, تٶل سٶزدەردٸ باياۋ بولسا دا جازا الۋعا تيٸستٸ. الايدا, شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ, ونىڭ ٸشٸندە كيريلنەگٸزدٸ ەلٸپبيدەگٸ شش, يا, يۋ, تس, ە, يو, , سيياقتى تاڭبالارمەن كەلەتٸن سٶزدەردٸ جازا باستاعاندا بالانىڭ قابىلداۋى تٶمەن بولىپ جاتادى. نەگە دەسەڭٸزدەر, تازا قازاقشا ويلايتىن بالاعا تٸلٸمٸزدە جوق دىبىستاردى دىبىستاتىپ, ولاردىڭ تاڭباسىن جازدىرىپ, قازاقى ٷندەسٸمنەن الشاقتاۋىنا ىقپال ەتٸپ وتىرعانىمىزدى ٶزٸمٸز سەزٸنبەي وتىرمىز.
وسى رەتتە, قاراعاندى وبلىسىنىڭ رەسۋرستىق تٸل ورتالىعى تاراپىنان باستاۋىش سىنىپتا وقيتىن وقۋشىلاردىڭ ساناسى ەلٸ تازا ەرٸ ورىسشا ويلاۋ قابٸلەتتەرٸنٸڭ قالىپتاسپاعانىن دەلەلدەۋ ماقساتىندا ەكسپەريمەنت جٷرگٸزٸلدٸ.
ەكسپەريمەنتكە تازا قازاق تٸلٸندە بٸلٸم بەرەتٸن ماعجان جۇماباەۆ اتىنداعى №39 ورتا مەكتەپتٸڭ 2-سىنىپ وقۋشىلارى قاتىستى. ولاردىڭ بۇرىن-سوڭدى ەستٸمەگەن شەتتٸلدٸك, سونداي-اق يا جەنە يۋ ەرٸپتەرٸمەن بەرٸلگەن سٶزدەر مەن سٶز تٸركەستەرٸن قالاي جازعانىنا نازار اۋدارايىق.
مىسالى, اكۆارەلدٸ الۋ, پۋلتتٸ تابۋ تەرٸزدٸ سٶز تٸركەستەرٸن جازۋدا بالالاردىڭ بەلگٸسٸنٸڭ بارىن بٸلمەيتٸنٸن كٶرۋگە بولادى. دەلٸرەك ايتقاندا, كيريلل ەلٸپبيٸندەگٸ ەرٸپ تاڭباسىن تانيدى, الايدا مىسالعا الىنعان سٶزدەردٸ جٸڭٸشكەلٸك بەلگٸسٸنسٸز دە جازۋ ولارعا قولايلى تەرٸزدٸ.
سكوچ سٶزٸن بارلىعى جاڭا ەملەگە ساي دۇرىس جازعان. «ت» ەرپٸن مٷلدەم ەستٸمەي وتىر. ال پروفەسسور سٶزٸنٸڭ مورفەمٸن قاراستىرساق, بالالار ورىس تٸلٸنە تەن -ور جۇرناعىنىڭ ورنىنا قازاقشا دىبىستالۋى بويىنشا -ىر ەرٸپ تٸركەسٸ دىبىستالۋىن ەستٸپ جازادى ەكەن. بۇل – ٶز كەزەگٸندە پروفەسسور رابيعا سىزدىق اتاپ ٶتكەندەي, ەكپٸن تٷسپەيتٸن سٶزدەردەگٸ «و»-نىڭ«ى» بولىپ جازىلۋى كەرەكتٸگٸنٸڭ دەلەلٸ سيياقتى.
كوللەدجگە بارۋ سٶز تٸركەسٸن جازۋدا بالالار قوسار داۋىسسىزداردىڭ بار ەكەنٸن بٸلمەگەندٸكتەن, قالاي ەستيدٸ, سولاي جازعان. وسى كوللەدجگە بارۋ سٶز تٸركەسٸندە -دج ەرٸپ تٸركەسٸنٸڭ جاڭا ەملەگە ساي جازىلىپ وتىرعانىن اڭعارۋعا بولادى.
وقۋشىلار سونداي-اق ستس ەرٸپ تٸركەسٸمەن جەنە سٶز سوڭىنداعى ي جەنە قىسقا ي-مەن بەرٸلگەن ستسەناريي سٶزٸن دە ەستٸگەنٸ بويىنشا جازعان. اراسىندا جاڭا ەملە ەرەجەسٸنە ساي سەناري دەپ بەرگەندەر دە بار.
تەجٸريبە بارىسىندا تٶل سٶزدەرٸمٸزدٸ بٷلدٸرٸپ جٷرگەن شش, يۋ, يا تاڭبالارىنا قاتىستى سٶزدەردٸ دە جازدىرىپ كٶردٸك. بۇدان بايقاعانىمىز, وسى ەكسپەريمەنت جاڭا ەملە ەرەجەسٸندەگٸ جاڭالىقتىڭ دۇرىس جولعا قويىلعاندىعىن دەلەلدەپ بەردٸ. بۇل جەردە ٷيرەنشٸكتٸ ايۋ, قويان, تاقييا سٶزدەرٸ الىنعان جوق, سەبەبٸ بۇل سٶزدەردٸ جازۋدى مۇعالٸم بالانىڭ ساناسىنا 1-شٸ سىنىپتا-اق سٸڭٸرٸپ تاستاعان. زيياتكەرلٸك جەنە كٶركەيۋ سٶزدەرٸن جازۋدا يا مەن يۋ-دى تاراتىپ جازعانى بايقالدى. ال اششى مەن تۇششى سٶزدەرٸن جازۋ بولاشاقتا بالالار ٷشٸن وڭاي بولادى دەگەن ويدامىز.
بۇل مىسالدى نەگە كەلتٸردٸ دەپ ويلاساڭىزدار, قازٸر تەلەديدار مەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى تاراپ جاتقان تەرٸس پٸكٸرلەر ەكٸ جاقتىڭ بٸر-بٸرٸن تٷسٸنبەۋشٸلٸگٸنٸڭ ەسەرٸنەن تۋىنداپ وتىر. وندا دا عالىمداردىڭ عىلىمي تۇجىرىمىن قاراپايىم حالىققا وڭاي تٷسٸندٸرەتٸن تەسٸلدەردٸڭ ازدىعىنان بولىپ وتىر. «جاڭا قازاق ەلٸپبيٸنە كٶشۋ بٸزگە نە بەرەدٸ?» دەگەندە, عالىمدار تاراپىنان ۇسىنىلاتىن ۋەج مىناۋ:
- قازاق تٸلٸنە ورىس ورفوگرافيياسى بويىنشا ەنگەن سٶزدەردٸڭ جازۋداعى تۇرپاتى ٶزگەرەدٸ;
- كيريلنەگٸزدٸ ەلٸپبي بويىنشا قالىپتاسقان ەملە ەرەجەلەرٸندەگٸ بٷگٸنگە دەيٸن تولىق نەمەسە دۇرىس كوديفيكاتسييالانباعان كەيبٸر تٸلدٸك بٸرلٸكتەردٸڭ ورفوگراممالارى رەتتەلەدٸ;
- جاڭا ەلٸپبيمەن بەرٸلگەن قازاق مەتٸندەرٸنٸڭ حالىقارالىق جازبا كەڭٸستٸگٸندەگٸ تانىمدىلىعى ارتا تٷسەدٸ, سەبەبٸ لاتىن جاھانيياتتىڭ ەلٸپبيٸنە ەرٸ «ساپا» كونتسەپتٸسٸنٸڭ رەپرەزەنتانتىنا اينالىپ وتىر.
وسىنداي كٷردەلٸ عىلىمي تۇجىرىمداردى بٸرٸ تٷسٸنسە, ەكٸنشٸسٸ تٷسٸنە بەرمەيدٸ. مٸنە, ماماندار وسى مەسەلەنٸڭ مەنٸن اشىپ, جۇرتتىڭ كٶزٸن جەتكٸزەتٸندەي جوبالار ەزٸرلەپ, بٸر جولعا قويىلعان ەدٸستەمە ارقىلى قاراپايىم حالىققا تٷسٸندٸرۋٸ كەرەك دەپ سانايمىز.
ونىڭ ٷستٸنە ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ جاقىندا لاتىن ەلٸپبيدٸ جٷيەلەپ, تولىقتىرۋعا قاتىستى مەلٸمدەمەسٸ جارييالانعانى كٶپشٸلٸك تاراپىنان الاڭداۋشىلىق تۋعىزعانى مەلٸم. لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبيدٸڭ بولاشاعىنا كٷمەن كەلتٸرۋشٸلەر دە جوق ەمەس.
2018 جىلدان باستاپ قاراعاندى وبلىسى اۋماعىندا ٶتكٸزٸلٸپ جٷرگەن ترەنينگتەردە وسى كٷمەندٸ سەيٸلتۋ ماقساتىندا تٷرلٸ فاكتٸلەردٸ كەلتٸرە وتىرىپ, ەرەسەكتەرگە قازاق جازۋىن لاتىننەگٸزدٸ گرافيكاعا اۋىستىرۋدىڭ سەبەبٸ مەن سالدارى قاراپايىم تٷردە تٷسٸندٸرٸلٸپ, جاڭالىقتى دۇرىس قابىلداۋعا, كٶپشٸلٸكتٸڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋگە كٷش سالىپ جاتىرمىز.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ كەز-كەلگەن اقپاراتتىڭ تەز تارالۋىنا جەنە تانىمالدىعىنىڭ ارتۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتە الاتىن ورنى ەرەكشە. وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانا وتىرىپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸ پايدالانۋشىلارىن لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸمەن تانىستىرۋ جەنە جاڭا قازاق ەلٸپبيٸندە ۇسىنىلعان اقپاراتتى ۆيزۋالدى تۇرعىدا وڭاي قابىلداۋىنا ىقپال ەتۋ ماقساتىندا تٷرلٸ اكتسييالار مەن جوبالار ۇيىمداستىرىلۋدا («قازاقشا وقى, latynsha jaz», «9 اۋدان, 9 قالا», «اۋديوديكتانت جازامىز» اكتسييالارى جەنە «ماقالدى جالعاستىر» ينتەللەكتۋالدىق ونلاين-ويىنى). بۇل اكتسييالارعا تەك بٸزدٸڭ ٶڭٸرٸمٸزدٸڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار باسقا دا وبلىستاردىڭ (قىزىلوردا جەنە شىعىس قازاقستان وبلىسى, تٷركٸستان, قوستاناي, سولتٷستٸك قازاقستان, قىزىلوردا, الماتى, استانا جەنە شىمكەنت قالالارى) تۇرعىندارى قاتىستى.
كەيبٸرەۋٸنە تالداۋ جاسار بولساق, تٸلدٸڭ ايتىلىم ەۋەزٸن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا «Latyn karaoke» جوباسىنىڭ بەرەرٸ مول. بۇل جوبانىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ەن مەتٸنٸن ورفوەپييالىق نورمانى ساقتاپ وقۋ ارقىلى ايتىلىم نورماسىن قالىپتاستىرۋعا تٷرتكٸ بولادى.
«Latyn sýbtItr» جوباسى اياسىندا «Meniń ákem ótirik aItyp júr», باقىت جولىندا, ريياسىز جاقسىلىق اتتى ەلەۋمەتتٸك بەينەروليكتەردٸڭ قازاقشا سۋبتيترٸ لاتىن قارپٸمەن بەرٸلدٸ. بۇل دا ۆيزۋالدى تۇرعىدا جاڭا قازاق ەلٸپبيٸن تەز مەڭگەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سونداي-اق «Búgingi oi» جوباسىندا ۇلى كلاسسيكتەردٸڭ, قازاق ويشىلدارىنىڭ ويلارى مەن ناقىل سٶزدەرٸ, حالىق دانالىعى ساپالى كٶركەم ديزايندا لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن جاڭا قازاق ەلٸپبيٸندە بەرٸلٸپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جارييالانۋدا, قوعامدىق ورىنداردا «لاتىندى قولدا» اكتسيياسى اياسىندا وقۋ داعدىسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىرادى.
مۇنداي جوبالار قاراپايىم تىڭداۋشىنىڭ كٶز داعدىسىن قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, ٸشكٸ پسيحولوگييالىق كەدەرگٸلەردەن ارىلۋعا كٶمەكتەسەدٸ. الدىن الا تٷسٸندٸرۋ, ناسيحات جۇمىستارىنىڭ بەرەرٸ مول. الداعى ۋاقىتتا جاڭا ەلٸپبي نۇسقاسى بەكٸتٸلٸپ, ەملە ەرەجەسٸ رەتتەلگەندە كۋرستان ٶتۋشٸلەر وسىنداي جۇمىستاردىڭ نەتيجەسٸندە جاڭالىقتى دۇرىس قابىلداپ, وقۋ جەنە جازۋ داعدىسىن دۇرىس قالىپتاستىراتىن بولادى.
ەدەتتە, ترەنينگتەر بارىسىندا ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتەرمەن تانىستىرعاننان كەيٸن تىڭداۋشىلارعا وقىلىم داعدىسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا وسى «بٷگٸنگٸ وي» جوباسىنىڭ ٷلگٸلەرٸ ۇسىنىلادى. بٸزدٸڭ تٷسٸنگەنٸمٸز, كٷردەلٸ مەتٸندەرگە قاراعاندا ىقشام ەرٸ ٶمٸرلٸك ساباق الارلىق پايداسى بولعاندىقتان, كٶپشٸلٸك بەرٸلگەن مىسالداردى تەز وقىپ, جاقسى قابىلدايدى. ەدٸستەمە عىلىمىندا ٶزٸنە تانىس اقپاراتتى بەرۋ ارقىلى ٷيرەنۋشٸنٸڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ, جىلدام ٷيرەنۋگە دەگەن تالپىنىسىن ۇشتاۋعا بولاتىنى ەسكەرٸلەدٸ. بۇل رەتتە وقىلىم داعدىسىن قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى بٸزدٸڭ دە نەگٸزگٸ ۇستانىمىمىز – وسى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلٸمٸز بويىنشا كٶپتەگەن ٶڭٸردە وقىتۋ كۋرستارى باستالىپ كەتتٸ. ال قاراعاندى وبلىسىندا ەملە ەرەجەسٸ بەكٸتٸلمەگەندٸكتەن, بۇل جۇمىس كەيٸنگە شەگەرٸلٸپ, مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ جولى ترەنينگتەر ارقىلى عانا جٷزەگە اسىرىلىپ وتىر.
تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, ترەنينگ ٶتكٸزۋدٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ اڭعارىلدى. بيىلعى جىلى وسىنداي ترەنينگتەرگە 12 مىڭنان اسا ادام قاتىسىپ ٷلگەردٸ. ترەنينگتەر بارلىق اۋديتورييادا ٶتكٸزٸلەدٸ. بٸزدٸڭ بايقاعانىمىز, ەرەجەدەگٸ جاڭالىقتار قاراپايىم, تٷسٸنٸكتٸ تٸلمەن جەنە كٶرنەكٸلٸكتەر ارقىلى تٷسٸندٸرٸلسە, قازاقتٸلدٸ اۋديتورييا دا, ورىستٸلدٸ اۋديتورييا دا دۇرىس قابىلدايدى.
بايقاساڭىزدار, بٸز سان جاعىنان دا, ساپا جاعىنان دا ۇتىپ وتىرعاندايمىز. بۇل دەگەنٸڭٸز, كەلەر جىلى جاپپاي وقىتۋ باستالعان كەزدە 12 000 ادامنىڭ كۋرستى تابىستى اياقتايتىنىنىڭ كەپٸلٸ بولماق.
سونىمەن, بٸز ٶز باياندامامىزدا قاراعاندى وبلىسىنىڭ رەسۋرستىق تٸل ورتالىعى تاراپىنان لاتىننەگٸزدٸ قازاق جازۋى مەن ونىڭ ەملە ەرەجەسٸن مەڭگەرتۋ باعىتىندا جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان شارالارعا توقتالىپ كەتتٸك. تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, بٷگٸندە وسى شارالار ٶز جەمٸسٸن بەرٸپ وتىر. جوعارىدا ايتىلىپ كەتكەندەي, ناسيحات, تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷيەلٸ جٷرگٸزەتٸن بولساق, بولاشاقتا جاڭا گرافيكاعا, ەملە ەرەجەسٸنە بايلانىستى قازٸر بٸزدٸ الاڭداتىپ وتىرعان مەسەلەلەر بولماس ەدٸ.
گٷلناز سەرٸكقىزى مۇستاعۇلوۆا
قاراعاندى وبلىسىنىڭ تٸلدەردٸ دامىتۋ جٶنٸندەگٸ
باسقارماسى جانىنداعى رەسۋرستىق تٸل
ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
