Jaqynda ǵana «Egemen Qazaqstan» gazetinde jańa Emle erejeleri jariialanyp, halyqqa tanystyrylǵany málim. Jańa Emleniń qalyń jurtshylyqqa usynylýyn, ony qurastyrý barysyndaǵy aýqymdy jumystardy júzege asyryp, halyq sanasyna jańa silkinis ákeletin eń basty «normativti qaǵidalardyń» tolyqqandy aiaqtalýyn QR Mádeniet jáne Sport ministrligi Til saiasaty komitetine qarasty «Til-qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵy júzege asyrdy. Al Emle erejelerin A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń ǵalymdary ǵylymi teoriialyq printsipterge súiene otyryp, qurastyryp shyqty. Jańa Emle erejelerin osy eki mekemeniń uiymdasa otyryp, birlese otyryp atqarǵan úlken eńbeginiń jemisi dei alamyz.
Emle jaryqqa shyqqannan keiin, el kókeiindegi basty suraq: Emleni kimder qurastyrdy, tilshi ǵalymdarǵa basymdyq berildi me, emleniń jańashyldyǵy nede? Jalpy álemdik tájiribe boiynsha Emle erejelerin halyqpen sanaspai-aq, arnaiy qurylǵan top músheleri daiyndaidy da, zań júzinde qoldanysqa endiredi. Halyq soǵan baǵynady. Al bizdegi artyqshylyq Emle erejesi qoǵamdyq talqylaýdan jáne birneshe ret sarapshylar suryptaýynan ótip baryp maquldandy, ári ereje túzý isin qazaq jazý tarihyn tereńinen zerttegen ǵalymdar men tildiń ár salasynyń myqty mamandary qolǵa alǵan bolatyn. Atap aitqanda, qazaq jazýynyń ǵylymi ortologiialyq negizin qalaǵan akademik Rábiǵa Syzdyq apaiymyzdyń keńesshiligimen, Nurgeldi Ýáli, Zeinep Bazarbaeva, Aiman Aldash, Baǵdan Momynova, Qyzdarhan Rysbergen, Quralai Kúderinova, Anar Fazyljan, Almagúl Habieva, Ainur Seitbekova, Aigúl Ámirbekova, Janar Jumabaeva syndy jazý teoriiasynyń mamandary men bilikti jas ǵalymdar qurastyryp shyqty. Qurastyrylǵan Emle erejelerin saraptaýdan ótkizip, utymdy oi-pikirleri men usynystaryn ortaǵa salǵan sarapshylar qatarynda belgili ǵalymdar Álimhan Júnisbek, Tańat Aiapova, Anar Salqynbai, Jantas Jaqyp, Qalamqas Qalybaeva, Qaldygúl Esenova, Nursáýle Rsalieva, Qasiet Molǵajdarov syndy t.b. ǵalymdar legi boldy, sonymen qatar 9 táýelsiz sarapshy jazylymdaǵy sheshimi qiyn kúrdeli ári daýly máselelerge qatysty óz kózqarastaryn bildirip, Emleniń durys baǵytta jasalýyna zor úles qosty.
Jańa Emlege deiin de jazba tilimizdiń normalanǵan júiesi, turaqtanǵan ózindik qaǵidalary boldy. Sondyqtan jańa Emleniń basym bóliginde dástúrli jazý normasy saqtaldy dep aita alamyz. Jańa Emleniń eń basty jańashyldyǵy retinde mynalardy atap kórsetýge bolady:
1) Álipbidegi tańbalar aty halyqtyq ataýmen berilip, úiretiletin bolady (b-by, d-dy, ń-yń, r-yr t.b.);
2) Qazaq tiliniń erekshelikteri men zańdylyqtary saqtalatyn ulttyq sipattaǵy tól jazý júiemiz bolady;
3) Jazýymyz orys orfografiiasyna degen táýeldilikten arylady (onomastikalyq, terminologiialyq t.b. salalarda).
4) Tólqujatta (pasport) latyn standartymen jazylǵan aty-jónimizdegi qatelikter jóndeledi.
Álipbi aýystyrǵanda jazýǵa reforma jasalatyny málim, sondyqtan Emle erejelerindegi birqatar ózgerister qalyń jurtshylyqqa birdei unaýy da, unamaýy da, túrli syn, pikirlerdiń oryn alýy da zańdy nárse. Emle jaryqqa shyqqannan keiin syn aitýshylar tarapynan qozǵalyp otyrǵan negizgi máseleler mynalar bolyp otyr:
1) I men ý dybystaryn qosar árippen jazýdy Emlege engizý. Qazaq tilindegi i men ý dybystarynyń anyqtamasy men tańbalanýyna qatysty daý-damai qazaq jazý tarihynda birneshe jyldarǵa sozylǵany málim, jańa álipbi qabyldanar tustan bastap bul másele qaitadan kóterilip kele jatyr. Iaǵni suý, oquý, uýaqyt, Úýálii, súýret, iit, qyisyq, qyiylys, Yinabat, shyiyrshyqtanuý túrinde tarqatyp tańbalaýymyz kerek degen kózqaras ustanýshylar bar. Bul másele Emle qurastyrý barysynda da birshama daý-damaiǵa ulasyp, orfografiialyq top músheleri men sarapshylar kózqarasy ekige bólingenin ashyq aita ketken jón. Jańa Emle erejesi boiynsha yi, ii, uý, úý dybystar tirkesi, burynǵydai sózdiń barlyq býynynda bir ǵana tańbamen (i, ý) jazylady. Bundai sheshim tarih kórsetken «taǵylym, dálel, ýájge» (N.Ýáliuly) súienip baryp qabyldanyp otyr. Arab, latyn, kirill jazýlarynda bir sózdiń ózi qiyn/qyiyn, tuý/tý, oqyý/oquý/oqý, toqyý/toquý/toqý dep ártúrli jazylyp, qazaq orfografiiasyn ala-qulalyqqa ushyratqany málim. 1957 jyly qabyldanǵan erejeden keiin qazaq jazýy ondai qiyndyqtardan qutylyp, birizge tústi. Ǵalym N.Ýáliuly atap kórsetkendei: «Eger ómir synynan alǵan tájiribeden taǵylym almasaq, kúni erteń-aq baiaǵy ala-qulalyq qaitalanbai qoimas. Taǵylymǵa toqtamasaq, taǵy da taiǵaq keshýde júremiz. Dálel – ý da, i de A.Baitursynuly aitqandai, jarty daýysty. Tuý degende ý jarty daýysty, u qysqa daýysty, ekeýi de erindik. Osy qasietteri jaǵynan biregeilenip, bir bútinge ainalǵan dybystyq birlik. Tuý dep jazsańyz da, tý dep jazsańyz da aitylymynda aiyrma joq. Ýáj – áńgime tek bý, sý, tý siiaqty bir býyndy sózder ǵana emes. Halyqaralyq terminder men pretsedentti ataýlardy da qosar yi/ii, uý/úý túrinde jazyp kórdik: kriimiinologiia, úýniversiitet, t.b. Opponentter tarapynan «tek tól sózderimizdi ǵana qosar árippen jazamyz» degen ýáj aityldy. Bundai ýájge toqtalý qiyn. Myńdaǵan jazarmanymyz iman/yiman, ýázipa/úýázipa, Ýálihan/Úýáliihan t.b. sózder men ataýlardy tól me, tól emes pe dep suryptap otyrmaq pa?» (N.Ýáliuly. Emle erejeleriniń tanymdyq-taǵylymdyq negizderi týraly // «Latyn álipbiine kóshý: ǵylymi-qoǵamdyq negizder, damý protsesi jáne basty máseleler» atty jinaq. –Astana, 2018). Osyndai sebeptermen, i men ý-dy qosar árippen tańbalaý usynysy qabyldanǵan joq. Bul bir. Ekinshiden, «Til-qazyna» ortalyǵy tarapynan júrgizilgen synama-saýalnama nátijesi boiynsha, halyqtyń basym bóligi i men ý-dy bir ǵana tańbamen jazýdy qoldap, tarqatyp jazýdan bas tartty. Úshinshiden, bastaýysh synyp muǵalimderine júrgizilgen arnaiy synama-caýalnama boiynsha, qatysýshy ustazdardyń da túgelge jýyǵy qarsylyq bildirdi. Budan bir dybys siiaqty bolyp estiletin ý men i-di eki árippen jazyp, balalarǵa úiretýdiń aýyrlyǵyn, birizdi saýattylyqqa keri áser etý múmkindiginiń joǵary ekenin ańǵarýǵa bolady. Jańa Emlede i men ý-dyń qosar emes, bir ǵana árippen jazylýynyń negizgi sebepteri osylar.
2) Syn aitýshylar tarapynan qozǵalyp otyrǵan kelesi bir másele Emledegi shettildik sózderdiń jazylymy. Árine, bul sózderdi jetpis jyldan astam orys orfografiiasymen tańbalap, orys orfoepiiasymen aityp úirenip qalǵan halyq úshin olardy «syndyrýdyń» Emledegi úlgileri óreskel bolyp qabyldanýy da zańdylyq. Óitkeni qanshama jyl bógde tildiń yqpalymen jazylyp kelgen sózderdi ulttyq tildiń aitylý ereksheligimen syndyrýdyń birizdi mehanizmi tilimizde joiylyp ketken. Professor Aiman Aldash atap kórsetkendei, shettildik sózderdiń Emlesin túzý barysynda: «Qazaq ádebi tiliniń quramyndaǵy ózge tilden engen sózderdiń ǵylymi negizdemelerin anyqtaýdyń, qazirge deiin qalyptasqan emle normalaryn tyń turǵydan tiianaqtaýdyń airyqsha mańyzdylyǵy men ózektiligi» qatty baiqaldy (A.Aldash. Shettildik sózderdiń latynnegizdi álipbi boiynsha orfografiialanýy // «Latyn álipbiine kóshý: ǵylymi-qoǵamdyq negizder, damý protsesi jáne basty máseleler» atty jinaq. –Astana, 2018). Jańa Emle boiynsha shettildik sózderdi «syndyrýdyń» birizdi tetikteri men standartty úlgisin taýyp, usynǵan ǵalym Anar Fazyljan «ózge tilden engen sózderdi tilimizdiń dybystyq ereksheligine ikemdep jazý ulttyq jazýǵa ákeletinin, alaida alǵashqy aralyq kezeńde jańa jazýǵa jurtshylyqtyń sanasy transformatsiialanyp jatqan kezde shetten engen sózderdi qazaqshalaýǵa saqtyqpen qaraý qajettiligin» kótergen bolatyn (Latynǵa kóshýde ulttyq erekshelik saqtalýy kerek. Aiqyn, 28 tamyz, 2018). Sondyqtan da ondai sózderdiń emlesi osy kúnge deiingi jazý erejelerimen úilestirilip, jartylai syndyryldy: manóvr, aktór, kompúter, valúta, asfált, bálzam, t.b. Óitkeni ǵalym Quralai Kúderinova atap kórsetkendei: «Shettildik sózderdi tańbalaýda búgingi kirill jazý sanasynda jattalyp qalǵan urpaq pen kirill jazýyn bilmeitin keleshek urpaqty toǵystyratyn emle jasaý basty nazarda boldy» (Q.Kúderinova. Jańa emle – syndarly qadam. Egemen Qazaqstan, 22 qańtar, 2019).
Qoryta aitqanda, jańa Emle erejeleriniń jaryqqa shyǵýy – táýelsiz eldiń, táýelsiz jazýyna degen alǵashqy qadamy bolyp tabylady. Jańa Emleniń tek maquldanǵanyn eskersek, ony bekitkenge deiin áli de tolyqtyra, jetildire túsýge múmkindik bar degen sóz.
Gúlfar Mamyrbek,
Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-qazyna»
ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń
jetekshi ǵylymi qyzmetkeri,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty
