جاقىندا عانا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸ جارييالانىپ, حالىققا تانىستىرىلعانى مەلٸم. جاڭا ەملەنٸڭ قالىڭ جۇرتشىلىققا ۇسىنىلۋىن, ونى قۇراستىرۋ بارىسىنداعى اۋقىمدى جۇمىستاردى جٷزەگە اسىرىپ, حالىق ساناسىنا جاڭا سٸلكٸنٸس ەكەلەتٸن ەڭ باستى «نورماتيۆتٸ قاعيدالاردىڭ» تولىققاندى اياقتالۋىن قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ تٸل ساياساتى كوميتەتٸنە قاراستى «تٸل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى جٷزەگە اسىردى. ال ەملە ەرەجەلەرٸن ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى عىلىمي تەورييالىق پرينتسيپتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, قۇراستىرىپ شىقتى. جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸن وسى ەكٸ مەكەمەنٸڭ ۇيىمداسا وتىرىپ, بٸرلەسە وتىرىپ اتقارعان ٷلكەن ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸ دەي الامىز.
ەملە جارىققا شىققاننان كەيٸن, ەل كٶكەيٸندەگٸ باستى سۇراق: ەملەنٸ كٸمدەر قۇراستىردى, تٸلشٸ عالىمدارعا باسىمدىق بەرٸلدٸ مە, ەملەنٸڭ جاڭاشىلدىعى نەدە? جالپى ەلەمدٸك تەجٸريبە بويىنشا ەملە ەرەجەلەرٸن حالىقپەن ساناسپاي-اق, ارنايى قۇرىلعان توپ مٷشەلەرٸ دايىندايدى دا, زاڭ جٷزٸندە قولدانىسقا ەندٸرەدٸ. حالىق سوعان باعىنادى. ال بٸزدەگٸ ارتىقشىلىق ەملە ەرەجەسٸ قوعامدىق تالقىلاۋدان جەنە بٸرنەشە رەت ساراپشىلار سۇرىپتاۋىنان ٶتٸپ بارىپ ماقۇلداندى, ەرٸ ەرەجە تٷزۋ ٸسٸن قازاق جازۋ تاريحىن تەرەڭٸنەن زەرتتەگەن عالىمدار مەن تٸلدٸڭ ەر سالاسىنىڭ مىقتى ماماندارى قولعا العان بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, قازاق جازۋىنىڭ عىلىمي ورتولوگييالىق نەگٸزٸن قالاعان اكادەميك رەبيعا سىزدىق اپايىمىزدىڭ كەڭەسشٸلٸگٸمەن, نۇرگەلدٸ ۋەلي, زەينەپ بازارباەۆا, ايمان الداش, باعدان مومىنوۆا, قىزدارحان رىسبەرگەن, قۇرالاي كٷدەرينوۆا, انار فازىلجان, الماگٷل حابيەۆا, اينۇر سەيتبەكوۆا, ايگٷل ەمٸربەكوۆا, جانار جۇماباەۆا سىندى جازۋ تەوريياسىنىڭ ماماندارى مەن بٸلٸكتٸ جاس عالىمدار قۇراستىرىپ شىقتى. قۇراستىرىلعان ەملە ەرەجەلەرٸن ساراپتاۋدان ٶتكٸزٸپ, ۇتىمدى وي-پٸكٸرلەرٸ مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالعان ساراپشىلار قاتارىندا بەلگٸلٸ عالىمدار ەلٸمحان جٷنٸسبەك, تاڭات اياپوۆا, انار سالقىنباي, جانتاس جاقىپ, قالامقاس قالىباەۆا, قالدىگٷل ەسەنوۆا, نۇرسەۋلە رساليەۆا, قاسيەت مولعاجداروۆ سىندى ت.ب. عالىمدار لەگٸ بولدى, سونىمەن قاتار 9 تەۋەلسٸز ساراپشى جازىلىمداعى شەشٸمٸ قيىن كٷردەلٸ ەرٸ داۋلى مەسەلەلەرگە قاتىستى ٶز كٶزقاراستارىن بٸلدٸرٸپ, ەملەنٸڭ دۇرىس باعىتتا جاسالۋىنا زور ٷلەس قوستى.
جاڭا ەملەگە دەيٸن دە جازبا تٸلٸمٸزدٸڭ نورمالانعان جٷيەسٸ, تۇراقتانعان ٶزٸندٸك قاعيدالارى بولدى. سوندىقتان جاڭا ەملەنٸڭ باسىم بٶلٸگٸندە دەستٷرلٸ جازۋ نورماسى ساقتالدى دەپ ايتا الامىز. جاڭا ەملەنٸڭ ەڭ باستى جاڭاشىلدىعى رەتٸندە مىنالاردى اتاپ كٶرسەتۋگە بولادى:
1) ەلٸپبيدەگٸ تاڭبالار اتى حالىقتىق اتاۋمەن بەرٸلٸپ, ٷيرەتٸلەتٸن بولادى (ب-بى, د-دى, ڭ-ىڭ, ر-ىر ت.ب.);
2) قازاق تٸلٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن زاڭدىلىقتارى ساقتالاتىن ۇلتتىق سيپاتتاعى تٶل جازۋ جٷيەمٸز بولادى;
3) جازۋىمىز ورىس ورفوگرافيياسىنا دەگەن تەۋەلدٸلٸكتەن ارىلادى (ونوماستيكالىق, تەرمينولوگييالىق ت.ب. سالالاردا).
4) تٶلقۇجاتتا (پاسپورت) لاتىن ستاندارتىمەن جازىلعان اتى-جٶنٸمٸزدەگٸ قاتەلٸكتەر جٶندەلەدٸ.
ەلٸپبي اۋىستىرعاندا جازۋعا رەفورما جاسالاتىنى مەلٸم, سوندىقتان ەملە ەرەجەلەرٸندەگٸ بٸرقاتار ٶزگەرٸستەر قالىڭ جۇرتشىلىققا بٸردەي ۇناۋى دا, ۇناماۋى دا, تٷرلٸ سىن, پٸكٸرلەردٸڭ ورىن الۋى دا زاڭدى نەرسە. ەملە جارىققا شىققاننان كەيٸن سىن ايتۋشىلار تاراپىنان قوزعالىپ وتىرعان نەگٸزگٸ مەسەلەلەر مىنالار بولىپ وتىر:
1) ي مەن ۋ دىبىستارىن قوسار ەرٸپپەن جازۋدى ەملەگە ەنگٸزۋ. قازاق تٸلٸندەگٸ ي مەن ۋ دىبىستارىنىڭ انىقتاماسى مەن تاڭبالانۋىنا قاتىستى داۋ-داماي قازاق جازۋ تاريحىندا بٸرنەشە جىلدارعا سوزىلعانى مەلٸم, جاڭا ەلٸپبي قابىلدانار تۇستان باستاپ بۇل مەسەلە قايتادان كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتىر. ياعني سۇۋ, وقۇۋ, ۇۋاقىت, ٷۋەلٸي, سٷۋرەت, ٸيت, قىيسىق, قىيىلىس, ىينابات, شىيىرشىقتانۇۋ تٷرٸندە تارقاتىپ تاڭبالاۋىمىز كەرەك دەگەن كٶزقاراس ۇستانۋشىلار بار. بۇل مەسەلە ەملە قۇراستىرۋ بارىسىندا دا بٸرشاما داۋ-دامايعا ۇلاسىپ, ورفوگرافييالىق توپ مٷشەلەرٸ مەن ساراپشىلار كٶزقاراسى ەكٸگە بٶلٸنگەنٸن اشىق ايتا كەتكەن جٶن. جاڭا ەملە ەرەجەسٸ بويىنشا ىي, ٸي, ۇۋ, ٷۋ دىبىستار تٸركەسٸ, بۇرىنعىداي سٶزدٸڭ بارلىق بۋىنىندا بٸر عانا تاڭبامەن (ي, ۋ) جازىلادى. بۇنداي شەشٸم تاريح كٶرسەتكەن «تاعىلىم, دەلەل, ۋەجگە» (ن.ۋەليۇلى) سٷيەنٸپ بارىپ قابىلدانىپ وتىر. اراب, لاتىن, كيريلل جازۋلارىندا بٸر سٶزدٸڭ ٶزٸ قيىن/قىيىن, تۇۋ/تۋ, وقىۋ/وقۇۋ/وقۋ, توقىۋ/توقۇۋ/توقۋ دەپ ەرتٷرلٸ جازىلىپ, قازاق ورفوگرافيياسىن الا-قۇلالىققا ۇشىراتقانى مەلٸم. 1957 جىلى قابىلدانعان ەرەجەدەن كەيٸن قازاق جازۋى ونداي قيىندىقتاردان قۇتىلىپ, بٸرٸزگە تٷستٸ. عالىم ن.ۋەليۇلى اتاپ كٶرسەتكەندەي: «ەگەر ٶمٸر سىنىنان العان تەجٸريبەدەن تاعىلىم الماساق, كٷنٸ ەرتەڭ-اق باياعى الا-قۇلالىق قايتالانباي قويماس. تاعىلىمعا توقتاماساق, تاعى دا تايعاق كەشۋدە جٷرەمٸز. دەلەل – ۋ دا, ي دە ا.بايتۇرسىنۇلى ايتقانداي, جارتى داۋىستى. تۇۋ دەگەندە ۋ جارتى داۋىستى, ۇ قىسقا داۋىستى, ەكەۋٸ دە ەرٸندٸك. وسى قاسيەتتەرٸ جاعىنان بٸرەگەيلەنٸپ, بٸر بٷتٸنگە اينالعان دىبىستىق بٸرلٸك. تۇۋ دەپ جازساڭىز دا, تۋ دەپ جازساڭىز دا ايتىلىمىندا ايىرما جوق. ۋەج – ەڭگٸمە تەك بۋ, سۋ, تۋ سيياقتى بٸر بۋىندى سٶزدەر عانا ەمەس. حالىقارالىق تەرميندەر مەن پرەتسەدەنتتٸ اتاۋلاردى دا قوسار ىي/ٸي, ۇۋ/ٷۋ تٷرٸندە جازىپ كٶردٸك: كرٸيمٸينولوگٸيا, ٷۋنيۆەرسٸيتەت, ت.ب. وپپونەنتتەر تاراپىنان «تەك تٶل سٶزدەرٸمٸزدٸ عانا قوسار ەرٸپپەن جازامىز» دەگەن ۋەج ايتىلدى. بۇنداي ۋەجگە توقتالۋ قيىن. مىڭداعان جازارمانىمىز يمان/ىيمان, ۋەزيپا/ٷۋەزيپا, ۋەليحان/ٷۋەلٸيحان ت.ب. سٶزدەر مەن اتاۋلاردى تٶل مە, تٶل ەمەس پە دەپ سۇرىپتاپ وتىرماق پا?» (ن.ۋەليۇلى. ەملە ەرەجەلەرٸنٸڭ تانىمدىق-تاعىلىمدىق نەگٸزدەرٸ تۋرالى // «لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ: عىلىمي-قوعامدىق نەگٸزدەر, دامۋ پروتسەسٸ جەنە باستى مەسەلەلەر» اتتى جيناق. –استانا, 2018). وسىنداي سەبەپتەرمەن, ي مەن ۋ-دى قوسار ەرٸپپەن تاڭبالاۋ ۇسىنىسى قابىلدانعان جوق. بۇل بٸر. ەكٸنشٸدەن, «تٸل-قازىنا» ورتالىعى تاراپىنان جٷرگٸزٸلگەن سىناما-ساۋالناما نەتيجەسٸ بويىنشا, حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ ي مەن ۋ-دى بٸر عانا تاڭبامەن جازۋدى قولداپ, تارقاتىپ جازۋدان باس تارتتى. ٷشٸنشٸدەن, باستاۋىش سىنىپ مۇعالٸمدەرٸنە جٷرگٸزٸلگەن ارنايى سىناما-cاۋالناما بويىنشا, قاتىسۋشى ۇستازداردىڭ دا تٷگەلگە جۋىعى قارسىلىق بٸلدٸردٸ. بۇدان بٸر دىبىس سيياقتى بولىپ ەستٸلەتٸن ۋ مەن ي-دٸ ەكٸ ەرٸپپەن جازىپ, بالالارعا ٷيرەتۋدٸڭ اۋىرلىعىن, بٸرٸزدٸ ساۋاتتىلىققا كەرٸ ەسەر ەتۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ جوعارى ەكەنٸن اڭعارۋعا بولادى. جاڭا ەملەدە ي مەن ۋ-دىڭ قوسار ەمەس, بٸر عانا ەرٸپپەن جازىلۋىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸ وسىلار.
2) سىن ايتۋشىلار تاراپىنان قوزعالىپ وتىرعان كەلەسٸ بٸر مەسەلە ەملەدەگٸ شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ جازىلىمى. ەرينە, بۇل سٶزدەردٸ جەتپٸس جىلدان استام ورىس ورفوگرافيياسىمەن تاڭبالاپ, ورىس ورفوەپيياسىمەن ايتىپ ٷيرەنٸپ قالعان حالىق ٷشٸن ولاردى «سىندىرۋدىڭ» ەملەدەگٸ ٷلگٸلەرٸ ٶرەسكەل بولىپ قابىلدانۋى دا زاڭدىلىق. ٶيتكەنٸ قانشاما جىل بٶگدە تٸلدٸڭ ىقپالىمەن جازىلىپ كەلگەن سٶزدەردٸ ۇلتتىق تٸلدٸڭ ايتىلۋ ەرەكشەلٸگٸمەن سىندىرۋدىڭ بٸرٸزدٸ مەحانيزمٸ تٸلٸمٸزدە جويىلىپ كەتكەن. پروفەسسور ايمان الداش اتاپ كٶرسەتكەندەي, شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ ەملەسٸن تٷزۋ بارىسىندا: «قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ قۇرامىنداعى ٶزگە تٸلدەن ەنگەن سٶزدەردٸڭ عىلىمي نەگٸزدەمەلەرٸن انىقتاۋدىڭ, قازٸرگە دەيٸن قالىپتاسقان ەملە نورمالارىن تىڭ تۇرعىدان تيياناقتاۋدىڭ ايرىقشا ماڭىزدىلىعى مەن ٶزەكتٸلٸگٸ» قاتتى بايقالدى (ا.الداش. شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبي بويىنشا ورفوگرافييالانۋى // «لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ: عىلىمي-قوعامدىق نەگٸزدەر, دامۋ پروتسەسٸ جەنە باستى مەسەلەلەر» اتتى جيناق. –استانا, 2018). جاڭا ەملە بويىنشا شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ «سىندىرۋدىڭ» بٸرٸزدٸ تەتٸكتەرٸ مەن ستاندارتتى ٷلگٸسٸن تاۋىپ, ۇسىنعان عالىم انار فازىلجان «ٶزگە تٸلدەن ەنگەن سٶزدەردٸ تٸلٸمٸزدٸڭ دىبىستىق ەرەكشەلٸگٸنە يكەمدەپ جازۋ ۇلتتىق جازۋعا ەكەلەتٸنٸن, الايدا العاشقى ارالىق كەزەڭدە جاڭا جازۋعا جۇرتشىلىقتىڭ ساناسى ترانسفورماتسييالانىپ جاتقان كەزدە شەتتەن ەنگەن سٶزدەردٸ قازاقشالاۋعا ساقتىقپەن قاراۋ قاجەتتٸلٸگٸن» كٶتەرگەن بولاتىن (لاتىنعا كٶشۋدە ۇلتتىق ەرەكشەلٸك ساقتالۋى كەرەك. ايقىن, 28 تامىز, 2018). سوندىقتان دا ونداي سٶزدەردٸڭ ەملەسٸ وسى كٷنگە دەيٸنگٸ جازۋ ەرەجەلەرٸمەن ٷيلەستٸرٸلٸپ, جارتىلاي سىندىرىلدى: مانٶۆر, اكتٶر, كومپٷتەر, ۆالٷتا, اسفەلت, بەلزام, ت.ب. ٶيتكەنٸ عالىم قۇرالاي كٷدەرينوۆا اتاپ كٶرسەتكەندەي: «شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ تاڭبالاۋدا بٷگٸنگٸ كيريلل جازۋ ساناسىندا جاتتالىپ قالعان ۇرپاق پەن كيريلل جازۋىن بٸلمەيتٸن كەلەشەك ۇرپاقتى توعىستىراتىن ەملە جاساۋ باستى نازاردا بولدى» (ق.كٷدەرينوۆا. جاڭا ەملە – سىندارلى قادام. ەگەمەن قازاقستان, 22 قاڭتار, 2019).
قورىتا ايتقاندا, جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸنٸڭ جارىققا شىعۋى – تەۋەلسٸز ەلدٸڭ, تەۋەلسٸز جازۋىنا دەگەن العاشقى قادامى بولىپ تابىلادى. جاڭا ەملەنٸڭ تەك ماقۇلدانعانىن ەسكەرسەك, ونى بەكٸتكەنگە دەيٸن ەلٸ دە تولىقتىرا, جەتٸلدٸرە تٷسۋگە مٷمكٸندٸك بار دەگەن سٶز.
گٷلفار مامىربەك,
ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا»
ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ
جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
