Búgingi tańda qazaq jazýyn latyn álipbiine kóshirý máselesi qaita kóterilip jatqandyǵy belgili. Oǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasyndaǵy «Birinshiden, qazaq tilin birtindep latyn álipbiine kóshirý jumystaryn bastaýymyz kerek. Biz bul máselege neǵurlym dáiektilik qajettigin tereń túsinip, baiyppen qarap kelemiz jáne oǵan kirisýge Táýelsizdik alǵannan beri muqiiat daiyndaldyq» degen sózi sebep bolyp otyr.
Shynymen de Táýelsizdik alǵaly beri qazaq tilin latyn qarpine kóshirý máselesin zertteýge Úkimet eki ret tapsyrma bergen edi. Onyń ekeýinde de qarjy bólinip, birshama zertteý jumystary atqaryldy. Alǵashqysynda, A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty latyn qarpine ótken ózge túrki halyqtarynyń tájiribesine taldaý jasady, keiingisinde latyn qarpine bailanysty teoriialyq jumystar júrgizdi. Ekeýiniń de nátijesi monografiia túrinde jariialandy: «Latyn grafikasy negizindegi qazaq álipbii: tarihy, taǵylymy jáne bolashaǵy». — Almaty: Arys, 2007 j., «Jańa ulttyq álipbi negizinde qazaq jazýyn reformalaý». — Almaty, 2016 j.. Latyn qarpine negizdelgen álipbidiń birneshe jobalary daiyndaldy. Ol zańdy da. Endigi kezekte solardyń birine tańdaý jasaý, bir toqtamǵa kelý máselesin jedeldetý qajet. Sebebi, qazaq tilin latyn qarpine kóshirýde bulardan ózge de máseleler jeterlik. Solardyń biri – latyn qarpin pernetaqtaǵa tiimdi ornalastyrý máselesi. Zaman talaby kompiýterlik táýeldilikke jeteleidi. Odan ózge Elbasy tapsyrǵandai, «Tsifrly Qazaqstan» talaptaryna jaýap beretindei áreketterdi, tiimdi ádisterdi daiarlaýymyz qajet dep sanaimyz. Qazirgi qoldanylyp júrgen kompiýterlik pernetaqtanyń tarihy sonaý HIH ǵasyrda qarapaiym jazý máshinesiniń paida bolýymen bailanysty. 1868 jyly Kristofer Latam Sholz atty aǵylshyn ǵalymy álipbilik tártippen ornalasqan simvoldardyń jiyntyǵy retinde óziniń alǵashqy pernetaqtasyn oilap taýyp, patenttep alǵan. Ol pernetaqtada árip eki qatarda álipbilik retpen ornalasqan. Áripterdiń pernetaqtada bulai (álipbilik retpen) ornalasýy mátin terýde ynǵaisyzdyqtar keltirgendikten, bul pernetaqtanyń qoldanylýy uzaqqa barmaidy. Túimeshikterdi basqanda saýsaqtardyń bir-birine ilinisý áreketi jii bolyp, jazylýda óreskel qateler baiqalǵan. Bul qiyndyqty sheshý úshin Kristofer Shoýlz qaripterdiń ornalasý tártibin birtindep ózgertý arqyly tájiribe jasaidy. Onyń nátijesinde qazirgi qoldanystaǵy QWERTY pernetaqtaly Remington 1 ataýymen terý máshinesi paida bolady. Bul terý máshinesi sońǵy bes jylda-aq naryqta qoldanylymdylyǵymen úlken suranysqa ie bolady. Degenmen de 1888 jyly Frank Makgýrrinniń pernetaqtaǵa qaramai terý ádisi qolǵa alyna basataidy. Bul ádistiń negizinde paida bolǵan Remington 2 terý máshinesi QWERTY ornalasymynyń tanymaldylyǵyna keńinen jol ashylady.
Al orys pernetaqtasynda kerisinshe, eń kúshti jáne jyldam áreket etetin suq saýsaq basatyn aýdanǵa eń jii kezdesetin áripter qataryn bergen, al álsiz aty joq saýsaq pen shynashaq basatyn aýdandarǵa sirek kezdesetin áripterdi ornalastyrǵan.
Álipbiin latyn qarpine beiimdep qoldanýynda bir ǵasyrdai tarihy bar túrik halqy pernetaqtany eki ret ózgertip úlgerdi. Olar alǵashynda kompiýterlendirýge bailanysty latyn qarpin álemdik standartty pernetaqtaǵa qosymsha tól dybystaryn engizý arqyly ózindik pernetaqta oilap tapty. Onyń sipaty mynadai:
Bul pernetaqtany «Q pernetaqta» dep ataǵan. Joǵarydaǵy sýretten baiqaǵanymyzdai túrik mamandary álemdik standarttaǵy osy pernetaqtaǵa qosymsha ózderiniń Ch-Ç ç, Ǵ-Ğ ğ, Y-Y y, Ó-Ö ö, Sh-Ş ş, Ú-Ü ü tańbalaryn engizý arqyly paidalanǵan. Osyǵan bailanysty derekkózderge kóz júgirtsek, «Q pernetaqtasy» túrki halqyna biraz jyl qyzmet etkenin kórýge bolady. Degenmen de ýaqyt óte kele, túrik ǵalymdarynyń pikirinshe qoldanys tájiribesinde túimeshikterdiń (qaripterdiń) bulai ornalasýy tiimsiz bolyp tanyldy.
«F pernetaqtasynyń» qysqasha tarihymen ereksheligin sóz ete ketsek, bul pernetaqtany 1955 jyly İhsan Sitki Yener atty ǵalym oilap tapqan. Túrik tilder qaýymdastyǵynyń jazý jiiligine júrgizgen statistikasynyń zertteý nátijesinen týyndaǵan pernetaqtanyń bul dizain túri, onyń jai ǵana jeke adamnyń pikiri emes, sonymen birge bul úlken izdenistiń nátijesinde paida bolǵanyn kórsetedi. Túrik tilder qaýymdastyǵy júrgizgen bul statistika qorytyndylary áripterdi pernetaqtada ornalastyrýda saýsaqtyń súiekteri men bulshyq etteriniń anatomiiasy eskerile otyrylyp úilestirilgen. Sonymen birge «F pernetaqtasynyń» taǵy bir ereksheligi oń qol men sol qolǵa túsetin kúshte balans saqtalǵan: sol jaq qolǵa túsetin kúsh 49%-dy qurasa, oń qolǵa túsetin kúsh 51%-dy quraidy. Túrikter osy pernetaqtamen mátin terýde birneshe ret Álem chempiony atanǵanyn maqtanyshpen aitady.
«F pernetaqtasyna» da qosymsha 6 qarip engizilgen. Osy pernetaqtanyń «Q pernetaqtasynan» áripterdiń kezdesý jiiligine bailanysty ornalastyrylǵanymen erekshelenedi.
Baiqap otyrǵanymyzdai, pernetaqtaǵa áripterdi oranalastyrý úlken másele bolyp tabylady. Túrik memleketi bul turǵyda birneshe jyl boiy óz tól tańbalaryn engizýde kóp jumys jasaǵan. Áripterdi ornalastyrý taza tiltanýshylardyń ǵana emes psiholog, fiziolog, kognitologtardyń da pikirlerimen bailanysta jasaldy. Osymen bailanysty biz de qazaq mátinderine statistikalyq taldaý júrgizgenimiz abzal. Jáne onyń qorytyndylaryn latyn qarpine beiimdelgen qazaq áripterin pernetaqtaǵa ornalastyrýdy basty nazarǵa ustaýymyz kerek dep tanimyz.
Qoryta kele, osymen bailanysty latyn álipbiine negizdelgen qazaq qaripterin pernetaqtaǵa ornalastyrýda tómendegidei máselelerdi basty nazarymyzǵa ustaýymyz qajet:
– pernetaqtaǵa qaripterdi ornalastyrýda birinshi jeke áripterdiń qoldanys jiiligin, ekinshi tirkesterdiń qoldanys jiiligin basshylyqqa alý qajet;
– áripterimizdi pernetaqtaǵa ornalastyrýda álem tájiribesindegi tirkeste jii qatar qoldanylatyn áripterdi bir-birinen alshaq ornalastyrý jáne mátinde jii ushyrasatyn áripterdi suq saýsaq basatyn aýdanǵa ornalastyrý qajettiligin basshylyqqa alǵanymyz jón;
– jii kezdesetin tirkesterdi qatar ornalastyrmai, oń qolmen sol qol basatyn aýdandarǵa parallel ornalastyrý qajet;
– pernetaqtaǵa áripterdiń qoldanys jiiligin eskere otyryp, fizikalyq turǵydan kúshti saýsaqtan álsiz saýsaqtarǵa qarai retimen oralastyrýdy durys dep tanimyz;
– áripterdiń qoldanys jiiligimen birge tirkesterdiń qoldanylý jiiligine bailanysty ártúrli stilderge jasalǵan statistikalyq taldaýlar nátijesin latyn qarpine negizdelgen qazaq álipbiin pernetaqtaǵa modeldeý jumysyn da eskerý mańyzdy. Sebebi ár tildiń áripteri men tirkesteriniń ózindik qoldanys jiiligi boldy. Eger áripterdi pernetaqtaǵa osy qoldanys jiiligine sáikes ornalastyrsaq, mátin terýde ýaqyt únemdiligi, fizikalyq kúshti az jumsaý siiaqty nátijelerge qol jetkizer edik.
Bulbul KARBOZOVA,
A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń qyzmetkeri,
Abai atyndaǵy QazUPÝ-dyń PhD doktoranty
