بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاق جازۋىن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ مەسەلەسٸ قايتا كٶتەرٸلٸپ جاتقاندىعى بەلگٸلٸ. وعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنداعى «بٸرٸنشٸدەن, قازاق تٸلٸن بٸرتٸندەپ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ جۇمىستارىن باستاۋىمىز كەرەك. بٸز بۇل مەسەلەگە نەعۇرلىم دەيەكتٸلٸك قاجەتتٸگٸن تەرەڭ تٷسٸنٸپ, بايىپپەن قاراپ كەلەمٸز جەنە وعان كٸرٸسۋگە تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ مۇقييات دايىندالدىق» دەگەن سٶزٸ سەبەپ بولىپ وتىر.
شىنىمەن دە تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ قازاق تٸلٸن لاتىن قارپٸنە كٶشٸرۋ مەسەلەسٸن زەرتتەۋگە ٷكٸمەت ەكٸ رەت تاپسىرما بەرگەن ەدٸ. ونىڭ ەكەۋٸندە دە قارجى بٶلٸنٸپ, بٸرشاما زەرتتەۋ جۇمىستارى اتقارىلدى. العاشقىسىندا, ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى لاتىن قارپٸنە ٶتكەن ٶزگە تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تەجٸريبەسٸنە تالداۋ جاسادى, كەيٸنگٸسٸندە لاتىن قارپٸنە بايلانىستى تەورييالىق جۇمىستار جٷرگٸزدٸ. ەكەۋٸنٸڭ دە نەتيجەسٸ مونوگرافييا تٷرٸندە جارييالاندى: «لاتىن گرافيكاسى نەگٸزٸندەگٸ قازاق ەلٸپبيٸ: تاريحى, تاعىلىمى جەنە بولاشاعى». — الماتى: ارىس, 2007 ج., «جاڭا ۇلتتىق ەلٸپبي نەگٸزٸندە قازاق جازۋىن رەفورمالاۋ». — الماتى, 2016 ج.. لاتىن قارپٸنە نەگٸزدەلگەن ەلٸپبيدٸڭ بٸرنەشە جوبالارى دايىندالدى. ول زاڭدى دا. ەندٸگٸ كەزەكتە سولاردىڭ بٸرٸنە تاڭداۋ جاساۋ, بٸر توقتامعا كەلۋ مەسەلەسٸن جەدەلدەتۋ قاجەت. سەبەبٸ, قازاق تٸلٸن لاتىن قارپٸنە كٶشٸرۋدە بۇلاردان ٶزگە دە مەسەلەلەر جەتەرلٸك. سولاردىڭ بٸرٸ – لاتىن قارپٸن پەرنەتاقتاعا تيٸمدٸ ورنالاستىرۋ مەسەلەسٸ. زامان تالابى كومپيۋتەرلٸك تەۋەلدٸلٸككە جەتەلەيدٸ. ودان ٶزگە ەلباسى تاپسىرعانداي, «تسيفرلى قازاقستان» تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتٸندەي ەرەكەتتەردٸ, تيٸمدٸ ەدٸستەردٸ دايارلاۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىز. قازٸرگٸ قولدانىلىپ جٷرگەن كومپيۋتەرلٸك پەرنەتاقتانىڭ تاريحى سوناۋ حٸح عاسىردا قاراپايىم جازۋ مەشينەسٸنٸڭ پايدا بولۋىمەن بايلانىستى. 1868 جىلى كريستوفەر لاتام شولز اتتى اعىلشىن عالىمى ەلٸپبيلٸك تەرتٸپپەن ورنالاسقان سيمۆولداردىڭ جيىنتىعى رەتٸندە ٶزٸنٸڭ العاشقى پەرنەتاقتاسىن ويلاپ تاۋىپ, پاتەنتتەپ العان. ول پەرنەتاقتادا ەرٸپ ەكٸ قاتاردا ەلٸپبيلٸك رەتپەن ورنالاسقان. ەرٸپتەردٸڭ پەرنەتاقتادا بۇلاي (ەلٸپبيلٸك رەتپەن) ورنالاسۋى مەتٸن تەرۋدە ىنعايسىزدىقتار كەلتٸرگەندٸكتەن, بۇل پەرنەتاقتانىڭ قولدانىلۋى ۇزاققا بارمايدى. تٷيمەشٸكتەردٸ باسقاندا ساۋساقتاردىڭ بٸر-بٸرٸنە ٸلٸنٸسۋ ەرەكەتٸ جيٸ بولىپ, جازىلۋدا ٶرەسكەل قاتەلەر بايقالعان. بۇل قيىندىقتى شەشۋ ٷشٸن كريستوفەر شوۋلز قارٸپتەردٸڭ ورنالاسۋ تەرتٸبٸن بٸرتٸندەپ ٶزگەرتۋ ارقىلى تەجٸريبە جاسايدى. ونىڭ نەتيجەسٸندە قازٸرگٸ قولدانىستاعى QWERTY پەرنەتاقتالى رەمينگتون 1 اتاۋىمەن تەرۋ مەشينەسٸ پايدا بولادى. بۇل تەرۋ مەشينەسٸ سوڭعى بەس جىلدا-اق نارىقتا قولدانىلىمدىلىعىمەن ٷلكەن سۇرانىسقا يە بولادى. دەگەنمەن دە 1888 جىلى فرانك ماكگۋرريننٸڭ پەرنەتاقتاعا قاراماي تەرۋ ەدٸسٸ قولعا الىنا باساتايدى. بۇل ەدٸستٸڭ نەگٸزٸندە پايدا بولعان رەمينگتون 2 تەرۋ مەشينەسٸ QWERTY ورنالاسىمىنىڭ تانىمالدىلىعىنا كەڭٸنەن جول اشىلادى.
ال ورىس پەرنەتاقتاسىندا كەرٸسٸنشە, ەڭ كٷشتٸ جەنە جىلدام ەرەكەت ەتەتٸن سۇق ساۋساق باساتىن اۋدانعا ەڭ جيٸ كەزدەسەتٸن ەرٸپتەر قاتارىن بەرگەن, ال ەلسٸز اتى جوق ساۋساق پەن شىناشاق باساتىن اۋداندارعا سيرەك كەزدەسەتٸن ەرٸپتەردٸ ورنالاستىرعان.
ەلٸپبيٸن لاتىن قارپٸنە بەيٸمدەپ قولدانۋىندا بٸر عاسىرداي تاريحى بار تٷرٸك حالقى پەرنەتاقتانى ەكٸ رەت ٶزگەرتٸپ ٷلگەردٸ. ولار العاشىندا كومپيۋتەرلەندٸرۋگە بايلانىستى لاتىن قارپٸن ەلەمدٸك ستاندارتتى پەرنەتاقتاعا قوسىمشا تٶل دىبىستارىن ەنگٸزۋ ارقىلى ٶزٸندٸك پەرنەتاقتا ويلاپ تاپتى. ونىڭ سيپاتى مىناداي:
بۇل پەرنەتاقتانى «Q پەرنەتاقتا» دەپ اتاعان. جوعارىداعى سۋرەتتەن بايقاعانىمىزداي تٷرٸك ماماندارى ەلەمدٸك ستاندارتتاعى وسى پەرنەتاقتاعا قوسىمشا ٶزدەرٸنٸڭ چ-Ç ç, ع-Ğ ğ, ى-Y y, ٶ-Ö ö, ش-Ş ş, ٷ-Ü ü تاڭبالارىن ەنگٸزۋ ارقىلى پايدالانعان. وسىعان بايلانىستى دەرەككٶزدەرگە كٶز جٷگٸرتسەك, «Q پەرنەتاقتاسى» تٷركٸ حالقىنا بٸراز جىل قىزمەت ەتكەنٸن كٶرۋگە بولادى. دەگەنمەن دە ۋاقىت ٶتە كەلە, تٷرٸك عالىمدارىنىڭ پٸكٸرٸنشە قولدانىس تەجٸريبەسٸندە تٷيمەشٸكتەردٸڭ (قارٸپتەردٸڭ) بۇلاي ورنالاسۋى تيٸمسٸز بولىپ تانىلدى.
«F پەرنەتاقتاسىنىڭ» قىسقاشا تاريحىمەن ەرەكشەلٸگٸن سٶز ەتە كەتسەك, بۇل پەرنەتاقتانى 1955 جىلى İhsan Sıtkı Yener اتتى عالىم ويلاپ تاپقان. تٷرٸك تٸلدەر قاۋىمداستىعىنىڭ جازۋ جيٸلٸگٸنە جٷرگٸزگەن ستاتيستيكاسىنىڭ زەرتتەۋ نەتيجەسٸنەن تۋىنداعان پەرنەتاقتانىڭ بۇل ديزاين تٷرٸ, ونىڭ جاي عانا جەكە ادامنىڭ پٸكٸرٸ ەمەس, سونىمەن بٸرگە بۇل ٷلكەن ٸزدەنٸستٸڭ نەتيجەسٸندە پايدا بولعانىن كٶرسەتەدٸ. تٷرٸك تٸلدەر قاۋىمداستىعى جٷرگٸزگەن بۇل ستاتيستيكا قورىتىندىلارى ەرٸپتەردٸ پەرنەتاقتادا ورنالاستىرۋدا ساۋساقتىڭ سٷيەكتەرٸ مەن بۇلشىق ەتتەرٸنٸڭ اناتوميياسى ەسكەرٸلە وتىرىلىپ ٷيلەستٸرٸلگەن. سونىمەن بٸرگە «F پەرنەتاقتاسىنىڭ» تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ وڭ قول مەن سول قولعا تٷسەتٸن كٷشتە بالانس ساقتالعان: سول جاق قولعا تٷسەتٸن كٷش 49%-دى قۇراسا, وڭ قولعا تٷسەتٸن كٷش 51%-دى قۇرايدى. تٷرٸكتەر وسى پەرنەتاقتامەن مەتٸن تەرۋدە بٸرنەشە رەت ەلەم چەمپيونى اتانعانىن ماقتانىشپەن ايتادى.
«F پەرنەتاقتاسىنا» دا قوسىمشا 6 قارٸپ ەنگٸزٸلگەن. وسى پەرنەتاقتانىڭ «Q پەرنەتاقتاسىنان» ەرٸپتەردٸڭ كەزدەسۋ جيٸلٸگٸنە بايلانىستى ورنالاستىرىلعانىمەن ەرەكشەلەنەدٸ.
بايقاپ وتىرعانىمىزداي, پەرنەتاقتاعا ەرٸپتەردٸ ورانالاستىرۋ ٷلكەن مەسەلە بولىپ تابىلادى. تٷرٸك مەملەكەتٸ بۇل تۇرعىدا بٸرنەشە جىل بويى ٶز تٶل تاڭبالارىن ەنگٸزۋدە كٶپ جۇمىس جاساعان. ەرٸپتەردٸ ورنالاستىرۋ تازا تٸلتانۋشىلاردىڭ عانا ەمەس پسيحولوگ, فيزيولوگ, كوگنيتولوگتاردىڭ دا پٸكٸرلەرٸمەن بايلانىستا جاسالدى. وسىمەن بايلانىستى بٸز دە قازاق مەتٸندەرٸنە ستاتيستيكالىق تالداۋ جٷرگٸزگەنٸمٸز ابزال. جەنە ونىڭ قورىتىندىلارىن لاتىن قارپٸنە بەيٸمدەلگەن قازاق ەرٸپتەرٸن پەرنەتاقتاعا ورنالاستىرۋدى باستى نازارعا ۇستاۋىمىز كەرەك دەپ تانيمىز.
قورىتا كەلە, وسىمەن بايلانىستى لاتىن ەلٸپبيٸنە نەگٸزدەلگەن قازاق قارٸپتەرٸن پەرنەتاقتاعا ورنالاستىرۋدا تٶمەندەگٸدەي مەسەلەلەردٸ باستى نازارىمىزعا ۇستاۋىمىز قاجەت:
– پەرنەتاقتاعا قارٸپتەردٸ ورنالاستىرۋدا بٸرٸنشٸ جەكە ەرٸپتەردٸڭ قولدانىس جيٸلٸگٸن, ەكٸنشٸ تٸركەستەردٸڭ قولدانىس جيٸلٸگٸن باسشىلىققا الۋ قاجەت;
– ەرٸپتەرٸمٸزدٸ پەرنەتاقتاعا ورنالاستىرۋدا ەلەم تەجٸريبەسٸندەگٸ تٸركەستە جيٸ قاتار قولدانىلاتىن ەرٸپتەردٸ بٸر-بٸرٸنەن الشاق ورنالاستىرۋ جەنە مەتٸندە جيٸ ۇشىراساتىن ەرٸپتەردٸ سۇق ساۋساق باساتىن اۋدانعا ورنالاستىرۋ قاجەتتٸلٸگٸن باسشىلىققا العانىمىز جٶن;
– جيٸ كەزدەسەتٸن تٸركەستەردٸ قاتار ورنالاستىرماي, وڭ قولمەن سول قول باساتىن اۋداندارعا پاراللەل ورنالاستىرۋ قاجەت;
– پەرنەتاقتاعا ەرٸپتەردٸڭ قولدانىس جيٸلٸگٸن ەسكەرە وتىرىپ, فيزيكالىق تۇرعىدان كٷشتٸ ساۋساقتان ەلسٸز ساۋساقتارعا قاراي رەتٸمەن ورالاستىرۋدى دۇرىس دەپ تانيمىز;
– ەرٸپتەردٸڭ قولدانىس جيٸلٸگٸمەن بٸرگە تٸركەستەردٸڭ قولدانىلۋ جيٸلٸگٸنە بايلانىستى ەرتٷرلٸ ستيلدەرگە جاسالعان ستاتيستيكالىق تالداۋلار نەتيجەسٸن لاتىن قارپٸنە نەگٸزدەلگەن قازاق ەلٸپبيٸن پەرنەتاقتاعا مودەلدەۋ جۇمىسىن دا ەسكەرۋ ماڭىزدى. سەبەبٸ ەر تٸلدٸڭ ەرٸپتەرٸ مەن تٸركەستەرٸنٸڭ ٶزٸندٸك قولدانىس جيٸلٸگٸ بولدى. ەگەر ەرٸپتەردٸ پەرنەتاقتاعا وسى قولدانىس جيٸلٸگٸنە سەيكەس ورنالاستىرساق, مەتٸن تەرۋدە ۋاقىت ٷنەمدٸلٸگٸ, فيزيكالىق كٷشتٸ از جۇمساۋ سيياقتى نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزەر ەدٸك.
بۇلبۇل كاربوزوۆا,
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرٸ,
اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ PhD دوكتورانتى
