E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýniversiteti Qazaq tilin damytý jáne latyn grafikasyna aýdarý ortalyǵynyń jetekshisi, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty Marhaba Tursynovany latyn grafikasyndaǵy jańa jetildirilgen qazaq álipbiiniń artyqshylyqtaryna, emle erejesine qatysty suhbatqa tartqan edik, dep habarlaidy QazAqparat.
- Marhaba Ahmetqaliqyzy, qazaq álipbiiniń sońǵy nusqasyna qatysty qoǵamda oń pikir baiqalady. Mamandar da onyń tilimizdiń tabiǵatyna sai keletindigin aitýda. Sizdiń pikirińizshe, jańa álipbidiń negizgi artyqshylyqtary qandai?
- Qazaq jazýyn latyn grafikasyna kóshirýge bailanysty másele HH ǵasyrdyń 90-jyldarynda kóterilgenimen, qarqyndy túrde iske asa bastaýy 2017 jyldan bergi kezeńge sáikes keledi. 2017 jyldyń 11 qyrkúieginde QR Parlamenti Májilisinde «Memlekettik tildiń latyn grafikasyndaǵy álipbiiniń biryńǵai standartyn engizý máseleleri týraly» parlamenttik tyńdaý ótip, 25 áripke qosa 8 digraftan turatyn álipbi nusqasy tanystyryldy. Syn kóp aityldy da, ol bekitilgen joq. Ekinshi nusqa retinde sol jyldyń 26 qazanynda quramynda 9 apostrof diakritikasy bar álipbi tanystyryldy. Arada 4 aiǵa jýyq ýaqyttan soń, iaǵni 2018 jylǵy 19 aqpanda 6 akýt diakritikasy, 2 digrafy bar álipbi bekitildi.
Muny aityp otyrǵan sebebim, aldyńǵy álipbilerdegi dikritikalyq belgiler tańbalanǵan áripterdiń tabiǵatyn ashyp bere almady. Akýt ta, apostrof ta daýysty, daýyssyz dybys tańbalaryna ortaq bolyp, olardyń jýan-jińishkeligin ajyratpady. Digraf arqyly jeke áripterdi berý «bir dybys – bir árip» printsipine sáikes kelmedi.
Diakritikalyq tańbalardyń óz qyzmeti bar desek, qazirgi jetildirilgen álipbige de álemdik tájiribede qoldanylyp júrgen diakritikalyq belgiler alyndy. Sol arqyly ýmlaýt qoiylsa, jińishke á, ó, ú daýystylaryn tanyp, sedil arqyly berilse, yzyń, qatań sh dybysynyń tańbasy dep túsinemiz.
Sonymen qatar, i men ý dybystarynyń tańbasy aldyńǵy álipbilerde i jáne ý arqyly tańbalanyp, kópshilikke oqyp-jazýda qiyndyq týǵyzdy. Basqa shet tilderi arqyly tanys i men u arqyly tańbalansa degen usynystar da aityldy. Qazirgi jetildirilgen álipbide bul áripter bazalyq latyn álipbiindegi óz tańbasymen berilip otyr.
- Al, qazaqsha jazý emlesi qanshalyqty ózgerýi múmkin? Buryńǵy emlege qaraǵanda qiyndai ma álde jeńildei me?
- Emledegi jańalyqtardyń biri – kirme sózderdiń emlesi. Kirillitsadaǵy 42 árip 31-ge qysqarǵan soń «ia, iu, e, io, ch, ts-lardy qalai jazamyz?», «jińishkelik belgi bolmasa, sózdiń maǵynasy ózgerip ketedi», «tsirkti – sirk», «ýchilisheni – ýshilishe» dep qalai aitamyz?» «magnii, kalii» degendegi bir i joq pa?» degen suraqtar kóp boldy. Mundai suraqtardyń barlyǵyna emle erejesine súienbei jaýap bere almaimyz. Al emle erejesinde shettildik sózderdi igerýdiń jańa mehanizmi anyqtaldy dep aitýǵa bolady. Fonetikalyq printsippen jazylatyn sózder orfografiiamyzda burynnan oryn alǵan: kepki, pálte, kástóm taǵy basqaralary. Endi mundai sózderdiń qatary kóbeiip, «festivál, fakúltet, sement, prodúser» túrinde jazatyn bolamyz. Aralas býyndy sózderdi oqytýda transkriptsiiaǵa súienemiz, «dilda, rásýa, aq otaý, kele qaldy» dep jazyp, «dildá, rásýá, aǵotaý, keleǵaldy» dep orfoepiiaǵa súienip aitamyz.
Emle erejesinde burynǵy erejemen salystyrǵanda kóp aiyrmashylyq joq. Qiyndyq bola qoimas dep oilaimyn. Jańa emle erejesin úirený barysynda aldynda qiynsynǵandarymen, úirene kele jańa ereje qazaq tiliniń tabiǵatyn saqtaýǵa múmkindik beretindigin moiyndaidy. Onyń ústine quramynda álipbide bar áripterden turatyn sýpervaizer, rektor, fail, sait, konvertor syndy kirme sózder túpnusqasyndaǵydai jazylady. Qazir ótpeli kezeńde ereje kóbirek bolyp kórinýi múmkin. Sebebi orys grafikasyna negizdelgen jazýdyń qazirgi jazýdaǵy aiyrmashylyǵyn kórsetý maqsatynda qosymsha erejeler oryn alyp otyr. Kele-kele «iu, ia áripteriniń emlesi, jińishkelik belgisi bar sózderdiń emlesi» degender bolmaidy.
- Burynnan-aq kirillitsanyń qazaq tiliniń fonetikasyna teris áser etkeni aitylyp keledi. Osy jaǵdaidy naqty mysaldarymen túsindirip berseńiz. Jalpy, jańa álipbi jaǵdaidy túzeýge múmkindik bere me?
- Kirillitsany 80 jyldan artyq paidalanyp kelemiz. Orys grafikasyna negizdelgen qazaq jazýyna qatysty emle erejemiz de bar. Saýatsyz da emespiz. Degenmen latynǵa kóshýdiń tiimdiligi, mańyzdylyǵy týraly búgingi kúni kópshilik qulaqdar bolyp otyr.
Kirillitsanyń qazaq tili fonetikasy keri áseri retinde dybys sanynan áriptiń bir jarym ese artyq bolýyn, qazaq tili emlesinde orys tili orfografiiasynyń kei jaǵdaida basymdylyǵyn aitýǵa bolady. Mysaly, qujattarymyzda aty-jónimiz Serik emes, Serik, Ińkár emes, Inkar, Ainagúl emes, Ainagýl sipatynda ózgeriske ushyrasa, jer-sý ataýlarynan da mundai mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Qazaq tiline basqa tilden engen sózderdi orysshalap emes, neǵurlym qazaqshalap qoldanýymyz kerek. Sonda ǵana bizde ózimizge tán aktsent paida bolady. Sondai-aq, joǵaryda aitqandai, basy artyq áripterden qutylý, ózimizge tán emlemizdiń bolýy qazaq tilin taza qalpynda saqtaýǵa múmkindik beredi.
- Suhbatyńyzǵa raqmet!
