ە.بٶكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتٸ قازاق تٸلٸن دامىتۋ جەنە لاتىن گرافيكاسىنا اۋدارۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مارحابا تۇرسىنوۆانى لاتىن گرافيكاسىنداعى جاڭا جەتٸلدٸرٸلگەن قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ ارتىقشىلىقتارىنا, ەملە ەرەجەسٸنە قاتىستى سۇحباتقا تارتقان ەدٸك, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
- مارحابا احمەتقاليقىزى, قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ سوڭعى نۇسقاسىنا قاتىستى قوعامدا وڭ پٸكٸر بايقالادى. ماماندار دا ونىڭ تٸلٸمٸزدٸڭ تابيعاتىنا ساي كەلەتٸندٸگٸن ايتۋدا. سٸزدٸڭ پٸكٸرٸڭٸزشە, جاڭا ەلٸپبيدٸڭ نەگٸزگٸ ارتىقشىلىقتارى قانداي?
- قازاق جازۋىن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋگە بايلانىستى مەسەلە حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا كٶتەرٸلگەنٸمەن, قارقىندى تٷردە ٸسكە اسا باستاۋى 2017 جىلدان بەرگٸ كەزەڭگە سەيكەس كەلەدٸ. 2017 جىلدىڭ 11 قىركٷيەگٸندە قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸندە «مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ لاتىن گرافيكاسىنداعى ەلٸپبيٸنٸڭ بٸرىڭعاي ستاندارتىن ەنگٸزۋ مەسەلەلەرٸ تۋرالى» پارلامەنتتٸك تىڭداۋ ٶتٸپ, 25 ەرٸپكە قوسا 8 ديگرافتان تۇراتىن ەلٸپبي نۇسقاسى تانىستىرىلدى. سىن كٶپ ايتىلدى دا, ول بەكٸتٸلگەن جوق. ەكٸنشٸ نۇسقا رەتٸندە سول جىلدىڭ 26 قازانىندا قۇرامىندا 9 اپوستروف دياكريتيكاسى بار ەلٸپبي تانىستىرىلدى. ارادا 4 ايعا جۋىق ۋاقىتتان سوڭ, ياعني 2018 جىلعى 19 اقپاندا 6 اكۋت دياكريتيكاسى, 2 ديگرافى بار ەلٸپبي بەكٸتٸلدٸ.
مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبٸم, الدىڭعى ەلٸپبيلەردەگٸ ديكريتيكالىق بەلگٸلەر تاڭبالانعان ەرٸپتەردٸڭ تابيعاتىن اشىپ بەرە المادى. اكۋت تا, اپوستروف تا داۋىستى, داۋىسسىز دىبىس تاڭبالارىنا ورتاق بولىپ, ولاردىڭ جۋان-جٸڭٸشكەلٸگٸن اجىراتپادى. ديگراف ارقىلى جەكە ەرٸپتەردٸ بەرۋ «بٸر دىبىس – بٸر ەرٸپ» پرينتسيپٸنە سەيكەس كەلمەدٸ.
دياكريتيكالىق تاڭبالاردىڭ ٶز قىزمەتٸ بار دەسەك, قازٸرگٸ جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبيگە دە ەلەمدٸك تەجٸريبەدە قولدانىلىپ جٷرگەن دياكريتيكالىق بەلگٸلەر الىندى. سول ارقىلى ۋملاۋت قويىلسا, جٸڭٸشكە ە, ٶ, ٷ داۋىستىلارىن تانىپ, سەديل ارقىلى بەرٸلسە, ىزىڭ, قاتاڭ ش دىبىسىنىڭ تاڭباسى دەپ تٷسٸنەمٸز.
سونىمەن قاتار, ي مەن ۋ دىبىستارىنىڭ تاڭباسى الدىڭعى ەلٸپبيلەردە ı جەنە ý ارقىلى تاڭبالانىپ, كٶپشٸلٸككە وقىپ-جازۋدا قيىندىق تۋعىزدى. باسقا شەت تٸلدەرٸ ارقىلى تانىس i مەن u ارقىلى تاڭبالانسا دەگەن ۇسىنىستار دا ايتىلدى. قازٸرگٸ جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبيدە بۇل ەرٸپتەر بازالىق لاتىن ەلٸپبيٸندەگٸ ٶز تاڭباسىمەن بەرٸلٸپ وتىر.
- ال, قازاقشا جازۋ ەملەسٸ قانشالىقتى ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن? بۇرىڭعى ەملەگە قاراعاندا قيىنداي ما ەلدە جەڭٸلدەي مە?
- ەملەدەگٸ جاڭالىقتاردىڭ بٸرٸ – كٸرمە سٶزدەردٸڭ ەملەسٸ. كيريلليتساداعى 42 ەرٸپ 31-گە قىسقارعان سوڭ «يا, يۋ, ە, يو, چ, تس-لاردى قالاي جازامىز?», «جٸڭٸشكەلٸك بەلگٸ بولماسا, سٶزدٸڭ ماعىناسى ٶزگەرٸپ كەتەدٸ», «تسيركتٸ – سيرك», «ۋچيليششەنٸ – ۋشيليشە» دەپ قالاي ايتامىز?» «ماگنيي, كاليي» دەگەندەگٸ بٸر ي جوق پا?» دەگەن سۇراقتار كٶپ بولدى. مۇنداي سۇراقتاردىڭ بارلىعىنا ەملە ەرەجەسٸنە سٷيەنبەي جاۋاپ بەرە المايمىز. ال ەملە ەرەجەسٸندە شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ يگەرۋدٸڭ جاڭا مەحانيزمٸ انىقتالدى دەپ ايتۋعا بولادى. فونەتيكالىق پرينتسيپپەن جازىلاتىن سٶزدەر ورفوگرافييامىزدا بۇرىننان ورىن العان: كەپكٸ, پەلتە, كەستٶم تاعى باسقارالارى. ەندٸ مۇنداي سٶزدەردٸڭ قاتارى كٶبەيٸپ, «فەستيۆەل, فاكٷلتەت, سەمەنت, پرودٷسەر» تٷرٸندە جازاتىن بولامىز. ارالاس بۋىندى سٶزدەردٸ وقىتۋدا ترانسكريپتسيياعا سٷيەنەمٸز, «دٸلدا, رەسۋا, اق وتاۋ, كەلە قالدى» دەپ جازىپ, «دٸلدە, رەسۋە, اعوتاۋ, كەلەعالدى» دەپ ورفوەپيياعا سٷيەنٸپ ايتامىز.
ەملە ەرەجەسٸندە بۇرىنعى ەرەجەمەن سالىستىرعاندا كٶپ ايىرماشىلىق جوق. قيىندىق بولا قويماس دەپ ويلايمىن. جاڭا ەملە ەرەجەسٸن ٷيرەنۋ بارىسىندا الدىندا قيىنسىنعاندارىمەن, ٷيرەنە كەلە جاڭا ەرەجە قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعاتىن ساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸندٸگٸن مويىندايدى. ونىڭ ٷستٸنە قۇرامىندا ەلٸپبيدە بار ەرٸپتەردەن تۇراتىن سۋپەرۆايزەر, رەكتور, فايل, سايت, كونۆەرتور سىندى كٸرمە سٶزدەر تٷپنۇسقاسىنداعىداي جازىلادى. قازٸر ٶتپەلٸ كەزەڭدە ەرەجە كٶبٸرەك بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. سەبەبٸ ورىس گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن جازۋدىڭ قازٸرگٸ جازۋداعى ايىرماشىلىعىن كٶرسەتۋ ماقساتىندا قوسىمشا ەرەجەلەر ورىن الىپ وتىر. كەلە-كەلە «يۋ, يا ەرٸپتەرٸنٸڭ ەملەسٸ, جٸڭٸشكەلٸك بەلگٸسٸ بار سٶزدەردٸڭ ەملەسٸ» دەگەندەر بولمايدى.
- بۇرىننان-اق كيريلليتسانىڭ قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكاسىنا تەرٸس ەسەر ەتكەنٸ ايتىلىپ كەلەدٸ. وسى جاعدايدى ناقتى مىسالدارىمەن تٷسٸندٸرٸپ بەرسەڭٸز. جالپى, جاڭا ەلٸپبي جاعدايدى تٷزەۋگە مٷمكٸندٸك بەرە مە?
- كيريلليتسانى 80 جىلدان ارتىق پايدالانىپ كەلەمٸز. ورىس گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق جازۋىنا قاتىستى ەملە ەرەجەمٸز دە بار. ساۋاتسىز دا ەمەسپٸز. دەگەنمەن لاتىنعا كٶشۋدٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ, ماڭىزدىلىعى تۋرالى بٷگٸنگٸ كٷنٸ كٶپشٸلٸك قۇلاقدار بولىپ وتىر.
كيريلليتسانىڭ قازاق تٸلٸ فونەتيكاسى كەرٸ ەسەرٸ رەتٸندە دىبىس سانىنان ەرٸپتٸڭ بٸر جارىم ەسە ارتىق بولۋىن, قازاق تٸلٸ ەملەسٸندە ورىس تٸلٸ ورفوگرافيياسىنىڭ كەي جاعدايدا باسىمدىلىعىن ايتۋعا بولادى. مىسالى, قۇجاتتارىمىزدا اتى-جٶنٸمٸز سەرٸك ەمەس, سەريك, ٸڭكەر ەمەس, ينكار, ايناگٷل ەمەس, ايناگۋل سيپاتىندا ٶزگەرٸسكە ۇشىراسا, جەر-سۋ اتاۋلارىنان دا مۇنداي مىسالداردى كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى. قازاق تٸلٸنە باسقا تٸلدەن ەنگەن سٶزدەردٸ ورىسشالاپ ەمەس, نەعۇرلىم قازاقشالاپ قولدانۋىمىز كەرەك. سوندا عانا بٸزدە ٶزٸمٸزگە تەن اكتسەنت پايدا بولادى. سونداي-اق, جوعارىدا ايتقانداي, باسى ارتىق ەرٸپتەردەن قۇتىلۋ, ٶزٸمٸزگە تەن ەملەمٸزدٸڭ بولۋى قازاق تٸلٸن تازا قالپىندا ساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
- سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
