Búgingi tańdaǵy eń ózekti máseleniń biri – latyn grafikasynyń barlyq deńgeide qoldanýshylar úshin ortaq tildik erejelerin aiqyndaý. Ereje quqyqtyq kúshi bar qujat retinde shuǵyl bekitilip, salalarǵa joldanýy kerek. Bul qujatty daiyndaýda qazaq tiliniń ózine ǵana tán negizgi erekshelikter tolyq eskerilgen tól zańdylyqtarǵa basymdylyq berilýine nazar aýdarylýy zańdy.
Máselen, «qazaq tiliniń óz tabiǵatyn eskerý baǵytynda onyń jalǵamaly til ekendigi, aýyzsha sózdi jazba kodqa salý júiesi nemese kerisinshe, jazba tildi aýyzsha kodqa salý múmkindikteri men talaptary, qazaq tilindegi daýyssyzǵa qaraǵanda daýysty dybystardyń yrqynyń basymdyǵyna nazar aýdarý qajettigin» ǵalymdar da atap otyr. Qazaq álipbiindegi basy artyq áripterdi suryptap, tildik bolmysqa laiyqtap, atap aitqanda, qazaqi dybystalym (orfoepiia) men qazaqi dybys júiesine, iaǵni kezinde Ahmet Baitursynuly men Qudaibergen Jubanovtar negizdegen fonologiialyq júiege ikemdep qaita qurý jolymen jańa turpattaǵy álipbi júiesin damytý arqyly qazaq jazýyn biregeilendirý joldary qarastyrylýda. Osy baǵytta anyqtalǵan erejeler men sharttar ortologiialyq quraldardy: sózdikter, kórsetkishter, anyqtaǵyshtardy ázirlegende biregeilikti saqtaýdyń negizi etip alynýyn qadaǵalaý lázim. Bul latynnegizdi jańa álipbidi kópshiliktiń sanaly túsinip meńgerýine, sondai-aq onyń tildik-teoriialyq turǵydan tiianaqtylyǵyna senim qalyptastyrady.
Dál qazirgi tańda ulttyq jazý tańbasyn, jazý erejelerin bekitý máselesimen tikelei ainalysyp júrgen ǵylymi-teoriialyq jáne ádistemelik top músheleriniń bir ortaq toqtamǵa kelip, eń salaýatty, saýatty, ońtaily jol tabýy ózekti másele bolyp tur. Sebebi ulttyq jazýdy jańa tańbany endirý úderisinde jetildirý, osyǵan deiingi kirill jazýyn qoldaný kezeńindegi tolyp jatqan eskertýlerden, olqylyqtardan aryltý múmkindigi týyp otyr. Bul oraida uly ǵalym A.Baitursynuly: «Pán sózderi jaǵynan qazaq basqalardan bólek jol ustandy... Qazaq jat sózge áýestenbei, pán sózderin óz tilinen jasaýǵa tyrysty.... Til arasyna jik túsip aiyrmas úshin jat sózderdi amalsyz bolǵan jerde ǵana alatyn tártip qoldandy,»- dep jazdy. Biraq osy múmkindikti qalai tildiń paidasyna sheshýge bolady degen máselege kelgende qazirgi zertteýshiler arasynda kereǵar pikirler bary baiqalady. Birinshi toptaǵylar «tildiń osyǵan deiin qalyptasqan ǵylymi-lingvistikalyq bazalyq normasyn saqtap, qazaq sóziniń normalaný, kodifikatsiialaý erekshelikterin eskerý kerek» dese, ekinshi toptaǵy zertteýshiler «tildiń óz tabiǵatyn eskerip, onyń dybystalymy men jazylym júiesiniń tolyq sáikestigin basshylyqqa alý kerektigin» alǵa tartady. Alǵashqy top aralyq kezeńde osyǵan deiin halyq sanasynda qalyptasqan kodifikatsiialyq normalarǵa qaishy kelmeitindei nusqalardy tabýdy usynsa, ekinshi top músheleriniń aitýynsha, «jańa jazý tártibin qazaq sóz áýezin buzbai, jazý men dybystaý júiesine tolyq sáikestendirý» qajettigin basshylyqqa alý abzal.
Ulttyq jazýdyń jańa júiesin jasaýda erekshe talasty, daýly máselelerdiń týyndaýyna ózge tilden engen sózder men «halyqaralyq terminder» degen ataýǵa ie bolǵan kirme sózder túrtki bolyp otyr. Bul baǵytta da qazaq tiliniń orfoepiialyq, orfografiialyq zańdylyqtaryn eskerý talabyna qatysty árqily pikirler óris alýda. Ǵalym Sh.Qurmanbai: «Shet tilderi sózderin tilge durys qabyldamaý tildi tutynýshylar arasynda pikir qaishylyǵyn týdyryp, jik salatynyn kórsetti... Mundai qatelikti túzetý kelesi urpaqtyń aldynan shyqpaýy úshin ári shet tilderden qabyldanǵan terminderdiń tilge sińisip ketýi úshin kirilden latynǵa kóshý úderisi júrip jatqan dál osy kezeńde jasalatyn emle erejelerin tildiń óz tabiǵatyna sai bolýy óte mańyzdy»,- deidi. Óitkeni keńestik jyldarda kirme sózderdi qabyldaý úderisi ásire saiasattandyrylyp, qazaq tiliniń ózindik zańdylyqtary mansuqtalyp, shet sózderin igerý, syndyrý mehanizmderi joiylǵan bolatyn. Halyqaralyq termin degen syltaýmen «shetten engen sózder túpnusqasyna emes, orys tiliniń aitylymy jáne jazylymyna sáikestendirilip engeni belgili. Bul, árine, qazaq tildi tutynýshylardyń sanasynda ózge tilden, ásirese, orys tilinen engen kirme sózderdi esh ózgerissiz qabyldaý jáne ózindik aitylym normasyna beiimdemeý siiaqty teris stereotipterdi qalyptastyrdy. Bul, eń aldymen, qazaq sóilenisindegi úndesim qaǵidasynyń buzylýyna, iaǵni tek sózde ne sóz tirkesinde ǵana emes, bútin sóilem quramynda ǵasyrlar boiy tildik sóilenistiń estetikalyq dybystalý kategoriiasyn qalyptastyrǵan dybystyq úndesim, singarmonizm zańdylyǵynyń buzylýyna ákep soqtyrdy». Sondyqtan ózge tilden engen kirme sózderdi qazaq tiliniń tabiǵi qalybyna beiimdeýdiń tildik tetigi latyn grafikasyna kóshý jaǵdaiynda oń sheshim tabýy tiis. Sebebi ulttyq tildegi jańǵyrý sanadaǵy jańǵyrýmen tikelei bailanysty bola otyryp, bolashaq urpaqtyń da jazý mádenietin qalyptastyrýǵa oń yqpal etetin bolady.
Ǵalymdardyń basym kópshiligi latyn grafikasyna kóshý qazaq jáne orys tilderiniń fonetikalyq júielerin grafikalyq jaǵynan aiqyn ajyratýǵa múmkindik beretinin aitady. Qazaq jáne orys tilderiniń fonetikalyq júielerin grafikalyq jaǵynan ajyratý qazaq tili úshin de, orys tili úshin de tiimdi ekendigi anyq. Sebebi «bir-birine múlde uqsamaityn fonetikalyq júielerdiń bir álipbidiń quzyrynda bolýy fonemderdiń bir-birimen aralasyp, kirigip ketýi eki tildiń de tabiǵi normalarynyń buzylýyna ákeletinin ómir kórsetti: kirill álipbiindegi jazylýy birdei áripterdiń basym kópshiligi orys jáne qazaq tilderinde ártúrli aitylady».
Kelesi bir ǵalymdar toby «tildiń saqtalyp, ary qarai damýy úshin aqparattyq tehnologiialardy da esepke alý qajettigin» aitady. Qazaq tiliniń álipbii aqparattyq tehnologiialar tiliniń álipbiine (latyn álipbiine) jaqyndaǵanda, aralyq almasymdar (baǵdarlamalyq transliteratsiialar – bir álipbiden ekinshi álipbige kóshýler) tiimdirek bolatyny daýsyz. Óitkeni bul saqtaý jadyn únemdeidi jáne óńdeý merzimin qysqartady, sondai-aq, ekonomikalyq jaǵynan da tiimdi degendi alǵa tartady. Degenmen, tehnikalyq jaqtan tańba biregeiligin saqtaý úshin tildiń óz zańyn buzýǵa jol berilmeýi kerek. Bul oraida tildi tehnikaǵa emes, tehnikany tilge baǵyndyrý basty talap retinde qoiylýy shart. Tól jazýdy sol talapqa sáikestendirý joldaryn qarastyrý asa mańyzdy bolyp sanalady. «Qazaq tiliniń grammatikalyq júieliligi, semantikalyq syiymdylyǵy men morfologiialyq jaǵynan aiyryqsha bolýyna bailanysty, ol shaǵyn tildik aqparatty saqtaý jáne tiimdi óńdeý úshin yńǵaily ári óte perspektivaly til bolyp tabylady. Sondyqtan qazaq tiliniń latynnegizdi álipbige ótýi onyń kompiýterlik ortaǵa tabiǵi túrde enýin qamtamasyz etedi, transliatorlar jasap, olardy qoldaný úshin qazaq tiliniń negizinde daiyn baǵdarlamalyq modýlderdi qoldanýdy jeńildetedi. Oǵan qosa, «qazirgi qoǵamda ómir súrip jatqan kimge bolsa da latyn áripteri etene tanys... bul oraida búginderi jazýdyń eń tiimdi quralyna ainalǵan, milliondar paidalanatyn kompiýterdiń túimetaqtaishasyn jetildiremiz».
Olai bolsa, til biliminiń fýnktsionaldyq paradigmasy konteksinde terminologiia máselesiniń jańa álipbimen bailanysty týyndaǵan problemalaryn keshendi qarastyrý bul baǵyttaǵy kóptegen mindetterdi túbegeili sheshýge kelip saiady. Sonyń biri – ulttyq terminologiialyq júie qalyptastyrýdyń negizgi tetigi retinde terminderdi jańa álipbidiń bar múmkindikterin paidalanyp, saýatty ári ana tiliniń zańdylyqtaryna sai jazý úderisine erekshe mán berý, ol úderisti ulttyq sananyń jańǵyrýymen sabaqtastyqta júieleý.
Birizdendirý, biregeilendirý máselesi shashyrańqy, túsiniksizdik, júiesizdik oryn alǵan kez kelgen qubylys úshin qajetti bolyp sanalady. Sh.Qurmanbaiuly sondai salanyń biri – ulttyq terminologiiany birizdendirýdiń bes satysyn aiqyndap kórsetken bolatyn:
- belgili bir tar mamandyqtyń sheberinde birizdendirý;
- naqty bir sala sheńberinde birizdendirý;
- ult tiliniń sheńberinde birizdendirý;
- týystas tilder sheńberinde birizdendirý;
- tilaralyq, ultaralyq bailanystar sheńberinde birizdendirý;
- halyqaralyq bailanystar sheńberinde birizdendirý.
Ǵalymdardyń bir toby rýhani mádenietten taralýǵa tiis ǵylymi terminderdi «qazaqylandyryp jazý» talabyn qoldasa, ekinshi baǵyttaǵylar qazaq ǵylymi tiliniń basym paiyzyn quraityn halyqaralyq standarttaǵy terminderdiń qazaqsha balamalaryn jasaýǵa betburysty, terminderdi «qazaqylandyrý» úrdisin – «solaqai» nemese «pýristik baǵyt», «álemdik órkenietten alshaqtaý», «ulttyq jyraqtyq» dep sipattaidy. Bul – birjaqty túsinik. Qazirgi zamanda kez kelgen órkenietti memlekette ulttyq terminologiialyq júieniń qalyptasýy men ony jazý normalaryn naqty belgileý – qoǵam men til arasyndaǵy bailanystan, ulttyq múdde men memlekettik múddeniń toǵysýynan, tanymdyq negizderimen sabaqtasýyna mán berýden týyndaityn, ǵalamdanýdyń bir bólshegi bolyp sanalatyn jańasha damýdyń zańdy úrdisi. Naqty aitqanda, ol ǵylymi túsinikterdi belgileitin tildik quraldardyń ataýlaryn qalyptastyrýda ulttyq uǵymdy arqaý etip, qazaq terminderiniń tól tildik balamalaryn jasaýdyń, ǵylym tilin qazaqsha «sóiletý», qazaqsha jazý áreketiniń barysyndaǵy úrdistiń jańasha damý deńgeiin kórsetedi. Sondyqtan terminderdi «syndyryp» jazý barysynda atalymdar jaryspalylyǵynyń, emlelik ala-qulalyqtardyń, til normasynan aýytqýshylyqtyń, tildi paidalanýshylar tarapynan usynystardyń, syni pikirlerdiń aitylyp jatýy – zańdy qubylys. Munyń sebebin akademik R.Syzdyq «termin jasaý máselesiniń qurylymdyq-tildik jáne uǵymdyq-semantikalyq eki jaǵy bolatyndyǵynyń eskerilmeýinen» dep sanaidy.
Kirme sózderge qatysty jazýdy birizdendirý máselesine qatysty Q.Kúderinovanyń pikirleri de nazar aýdararlyq. Ǵalym «Latyn qarpi: sarabdaldyq qajet» atty maqalasynda: «Halyqaralyq terminder de qazaq tiliniń úndesimine baǵynyp jazylady. Olai etpese, orys tiliniń orfografiiasyna júginý taǵy jalǵasady. Qazirgi terminderdegi jurnaqtardyń kóbi orys tili arqyly engen latyn tiliniń sýffiksteri ekeni belgili. Al, jańa qazaq jazýynda terminderdi túpnusqa tildegi jazý boiynsha tańbalaǵan jón. Ol túrik tilindegi termindenýge de sáikes keledi. Mysaly, túrik tilindegi filologiialyq terminder ne aýdarylady, ne túpnusqaǵa jaqyndatylyp jazylady. Qazaq tilindegi jazý da osy ustanymdy basshylyqqa alý kerek... Jalpy endigi qazaq jazýy latyn grafikasyndaǵy ózge túrki tilderimen qarym-qatynas jasaý múmkindigin jeńildetý jáne biregeilendirý baǵytynda bolýy kerek», -dep tujyrym jasaidy. Olai bolsa, qazaqtyń latyn negizdi jazýynda jurnaqtar -tsiia, - izm túrinde emes, -sion, - ism bolyp jazylýy jáne aitylýy tiis dep oi qorytýǵa bolady. Ǵalymnyń bul pikirin túrkitildes halyqtardyń álipbiin biregeilendirý baǵytynda ustanýǵa tolyq bolady
Álipbidi biregeilendirýde ýaqyt faktory da mańyzdy oryn alady. Mysaly, latyn negizdi álipbidi qoldanǵanda, onyń túsiniktiligi men tiimdiligi áripterdiń biryńǵailandyrylyp, kózshalymdyq, qolshalymdyq turǵydan jeńil bolýymen tikelei bailanysty.
Sonymen, jańa álipbidi biregeilendirýde onyń ulttyq, túrkilik jáne halyqaralyq bailanys deńgeiindegi erekshelikterdiń eskerilýin, jazý júiesiniń biregeilendirilýin ulttyq jazýdyń tiimdiligin arttyrýǵa oń yqpal etetin eń basty faktorlar dep sanaýǵa bolady.
F.Orazbaeva,
J.Dáýletbekova
Arnaiy Ult portaly úshin
