بٷگٸنگٸ تاڭداعى ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – لاتىن گرافيكاسىنىڭ بارلىق دەڭگەيدە قولدانۋشىلار ٷشٸن ورتاق تٸلدٸك ەرەجەلەرٸن ايقىنداۋ. ەرەجە قۇقىقتىق كٷشٸ بار قۇجات رەتٸندە شۇعىل بەكٸتٸلٸپ, سالالارعا جولدانۋى كەرەك. بۇل قۇجاتتى دايىنداۋدا قازاق تٸلٸنٸڭ ٶزٸنە عانا تەن نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸكتەر تولىق ەسكەرٸلگەن تٶل زاڭدىلىقتارعا باسىمدىلىق بەرٸلۋٸنە نازار اۋدارىلۋى زاڭدى.
مەسەلەن, «قازاق تٸلٸنٸڭ ٶز تابيعاتىن ەسكەرۋ باعىتىندا ونىڭ جالعامالى تٸل ەكەندٸگٸ, اۋىزشا سٶزدٸ جازبا كودقا سالۋ جٷيەسٸ نەمەسە كەرٸسٸنشە, جازبا تٸلدٸ اۋىزشا كودقا سالۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ مەن تالاپتارى, قازاق تٸلٸندەگٸ داۋىسسىزعا قاراعاندا داۋىستى دىبىستاردىڭ ىرقىنىڭ باسىمدىعىنا نازار اۋدارۋ قاجەتتٸگٸن» عالىمدار دا اتاپ وتىر. قازاق ەلٸپبيٸندەگٸ باسى ارتىق ەرٸپتەردٸ سۇرىپتاپ, تٸلدٸك بولمىسقا لايىقتاپ, اتاپ ايتقاندا, قازاقي دىبىستالىم (ورفوەپييا) مەن قازاقي دىبىس جٷيەسٸنە, ياعني كەزٸندە احمەت بايتۇرسىنۇلى مەن قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتار نەگٸزدەگەن فونولوگييالىق جٷيەگە يكەمدەپ قايتا قۇرۋ جولىمەن جاڭا تۇرپاتتاعى ەلٸپبي جٷيەسٸن دامىتۋ ارقىلى قازاق جازۋىن بٸرەگەيلەندٸرۋ جولدارى قاراستىرىلۋدا. وسى باعىتتا انىقتالعان ەرەجەلەر مەن شارتتار ورتولوگييالىق قۇرالداردى: سٶزدٸكتەر, كٶرسەتكٸشتەر, انىقتاعىشتاردى ەزٸرلەگەندە بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋدىڭ نەگٸزٸ ەتٸپ الىنۋىن قاداعالاۋ لەزٸم. بۇل لاتىننەگٸزدٸ جاڭا ەلٸپبيدٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ سانالى تٷسٸنٸپ مەڭگەرۋٸنە, سونداي-اق ونىڭ تٸلدٸك-تەورييالىق تۇرعىدان تيياناقتىلىعىنا سەنٸم قالىپتاستىرادى.
دەل قازٸرگٸ تاڭدا ۇلتتىق جازۋ تاڭباسىن, جازۋ ەرەجەلەرٸن بەكٸتۋ مەسەلەسٸمەن تٸكەلەي اينالىسىپ جٷرگەن عىلىمي-تەورييالىق جەنە ەدٸستەمەلٸك توپ مٷشەلەرٸنٸڭ بٸر ورتاق توقتامعا كەلٸپ, ەڭ سالاۋاتتى, ساۋاتتى, وڭتايلى جول تابۋى ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ تۇر. سەبەبٸ ۇلتتىق جازۋدى جاڭا تاڭبانى ەندٸرۋ ٷدەرٸسٸندە جەتٸلدٸرۋ, وسىعان دەيٸنگٸ كيريلل جازۋىن قولدانۋ كەزەڭٸندەگٸ تولىپ جاتقان ەسكەرتۋلەردەن, ولقىلىقتاردان ارىلتۋ مٷمكٸندٸگٸ تۋىپ وتىر. بۇل ورايدا ۇلى عالىم ا.بايتۇرسىنۇلى: «پەن سٶزدەرٸ جاعىنان قازاق باسقالاردان بٶلەك جول ۇستاندى... قازاق جات سٶزگە ەۋەستەنبەي, پەن سٶزدەرٸن ٶز تٸلٸنەن جاساۋعا تىرىستى.... تٸل اراسىنا جٸك تٷسٸپ ايىرماس ٷشٸن جات سٶزدەردٸ امالسىز بولعان جەردە عانا الاتىن تەرتٸپ قولداندى,»- دەپ جازدى. بٸراق وسى مٷمكٸندٸكتٸ قالاي تٸلدٸڭ پايداسىنا شەشۋگە بولادى دەگەن مەسەلەگە كەلگەندە قازٸرگٸ زەرتتەۋشٸلەر اراسىندا كەرەعار پٸكٸرلەر بارى بايقالادى. بٸرٸنشٸ توپتاعىلار «تٸلدٸڭ وسىعان دەيٸن قالىپتاسقان عىلىمي-لينگۆيستيكالىق بازالىق نورماسىن ساقتاپ, قازاق سٶزٸنٸڭ نورمالانۋ, كوديفيكاتسييالاۋ ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرۋ كەرەك» دەسە, ەكٸنشٸ توپتاعى زەرتتەۋشٸلەر «تٸلدٸڭ ٶز تابيعاتىن ەسكەرٸپ, ونىڭ دىبىستالىمى مەن جازىلىم جٷيەسٸنٸڭ تولىق سەيكەستٸگٸن باسشىلىققا الۋ كەرەكتٸگٸن» العا تارتادى. العاشقى توپ ارالىق كەزەڭدە وسىعان دەيٸن حالىق ساناسىندا قالىپتاسقان كوديفيكاتسييالىق نورمالارعا قايشى كەلمەيتٸندەي نۇسقالاردى تابۋدى ۇسىنسا, ەكٸنشٸ توپ مٷشەلەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, «جاڭا جازۋ تەرتٸبٸن قازاق سٶز ەۋەزٸن بۇزباي, جازۋ مەن دىبىستاۋ جٷيەسٸنە تولىق سەيكەستەندٸرۋ» قاجەتتٸگٸن باسشىلىققا الۋ ابزال.
ۇلتتىق جازۋدىڭ جاڭا جٷيەسٸن جاساۋدا ەرەكشە تالاستى, داۋلى مەسەلەلەردٸڭ تۋىنداۋىنا ٶزگە تٸلدەن ەنگەن سٶزدەر مەن «حالىقارالىق تەرميندەر» دەگەن اتاۋعا يە بولعان كٸرمە سٶزدەر تٷرتكٸ بولىپ وتىر. بۇل باعىتتا دا قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوەپييالىق, ورفوگرافييالىق زاڭدىلىقتارىن ەسكەرۋ تالابىنا قاتىستى ەرقيلى پٸكٸرلەر ٶرٸس الۋدا. عالىم ش.قۇرمانباي: «شەت تٸلدەرٸ سٶزدەرٸن تٸلگە دۇرىس قابىلداماۋ تٸلدٸ تۇتىنۋشىلار اراسىندا پٸكٸر قايشىلىعىن تۋدىرىپ, جٸك سالاتىنىن كٶرسەتتٸ... مۇنداي قاتەلٸكتٸ تٷزەتۋ كەلەسٸ ۇرپاقتىڭ الدىنان شىقپاۋى ٷشٸن ەرٸ شەت تٸلدەردەن قابىلدانعان تەرميندەردٸڭ تٸلگە سٸڭٸسٸپ كەتۋٸ ٷشٸن كيريلدەن لاتىنعا كٶشۋ ٷدەرٸسٸ جٷرٸپ جاتقان دەل وسى كەزەڭدە جاسالاتىن ەملە ەرەجەلەرٸن تٸلدٸڭ ٶز تابيعاتىنا ساي بولۋى ٶتە ماڭىزدى»,- دەيدٸ. ٶيتكەنٸ كەڭەستٸك جىلداردا كٸرمە سٶزدەردٸ قابىلداۋ ٷدەرٸسٸ ەسٸرە ساياساتتاندىرىلىپ, قازاق تٸلٸنٸڭ ٶزٸندٸك زاڭدىلىقتارى مانسۇقتالىپ, شەت سٶزدەرٸن يگەرۋ, سىندىرۋ مەحانيزمدەرٸ جويىلعان بولاتىن. حالىقارالىق تەرمين دەگەن سىلتاۋمەن «شەتتەن ەنگەن سٶزدەر تٷپنۇسقاسىنا ەمەس, ورىس تٸلٸنٸڭ ايتىلىمى جەنە جازىلىمىنا سەيكەستەندٸرٸلٸپ ەنگەنٸ بەلگٸلٸ. بۇل, ەرينە, قازاق تٸلدٸ تۇتىنۋشىلاردىڭ ساناسىندا ٶزگە تٸلدەن, ەسٸرەسە, ورىس تٸلٸنەن ەنگەن كٸرمە سٶزدەردٸ ەش ٶزگەرٸسسٸز قابىلداۋ جەنە ٶزٸندٸك ايتىلىم نورماسىنا بەيٸمدەمەۋ سيياقتى تەرٸس ستەرەوتيپتەردٸ قالىپتاستىردى. بۇل, ەڭ الدىمەن, قازاق سٶيلەنٸسٸندەگٸ ٷندەسٸم قاعيداسىنىڭ بۇزىلۋىنا, ياعني تەك سٶزدە نە سٶز تٸركەسٸندە عانا ەمەس, بٷتٸن سٶيلەم قۇرامىندا عاسىرلار بويى تٸلدٸك سٶيلەنٸستٸڭ ەستەتيكالىق دىبىستالۋ كاتەگوريياسىن قالىپتاستىرعان دىبىستىق ٷندەسٸم, سينگارمونيزم زاڭدىلىعىنىڭ بۇزىلۋىنا ەكەپ سوقتىردى». سوندىقتان ٶزگە تٸلدەن ەنگەن كٸرمە سٶزدەردٸ قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعي قالىبىنا بەيٸمدەۋدٸڭ تٸلدٸك تەتٸگٸ لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ جاعدايىندا وڭ شەشٸم تابۋى تيٸس. سەبەبٸ ۇلتتىق تٸلدەگٸ جاڭعىرۋ ساناداعى جاڭعىرۋمەن تٸكەلەي بايلانىستى بولا وتىرىپ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ دا جازۋ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋعا وڭ ىقپال ەتەتٸن بولادى.
عالىمداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸنٸڭ فونەتيكالىق جٷيەلەرٸن گرافيكالىق جاعىنان ايقىن اجىراتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸن ايتادى. قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸنٸڭ فونەتيكالىق جٷيەلەرٸن گرافيكالىق جاعىنان اجىراتۋ قازاق تٸلٸ ٷشٸن دە, ورىس تٸلٸ ٷشٸن دە تيٸمدٸ ەكەندٸگٸ انىق. سەبەبٸ «بٸر-بٸرٸنە مٷلدە ۇقسامايتىن فونەتيكالىق جٷيەلەردٸڭ بٸر ەلٸپبيدٸڭ قۇزىرىندا بولۋى فونەمدەردٸڭ بٸر-بٸرٸمەن ارالاسىپ, كٸرٸگٸپ كەتۋٸ ەكٸ تٸلدٸڭ دە تابيعي نورمالارىنىڭ بۇزىلۋىنا ەكەلەتٸنٸن ٶمٸر كٶرسەتتٸ: كيريلل ەلٸپبيٸندەگٸ جازىلۋى بٸردەي ەرٸپتەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ورىس جەنە قازاق تٸلدەرٸندە ەرتٷرلٸ ايتىلادى».
كەلەسٸ بٸر عالىمدار توبى «تٸلدٸڭ ساقتالىپ, ارى قاراي دامۋى ٷشٸن اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى دا ەسەپكە الۋ قاجەتتٸگٸن» ايتادى. قازاق تٸلٸنٸڭ ەلٸپبيٸ اقپاراتتىق تەحنولوگييالار تٸلٸنٸڭ ەلٸپبيٸنە (لاتىن ەلٸپبيٸنە) جاقىنداعاندا, ارالىق الماسىمدار (باعدارلامالىق ترانسليتەراتسييالار – بٸر ەلٸپبيدەن ەكٸنشٸ ەلٸپبيگە كٶشۋلەر) تيٸمدٸرەك بولاتىنى داۋسىز. ٶيتكەنٸ بۇل ساقتاۋ جادىن ٷنەمدەيدٸ جەنە ٶڭدەۋ مەرزٸمٸن قىسقارتادى, سونداي-اق, ەكونوميكالىق جاعىنان دا تيٸمدٸ دەگەندٸ العا تارتادى. دەگەنمەن, تەحنيكالىق جاقتان تاڭبا بٸرەگەيلٸگٸن ساقتاۋ ٷشٸن تٸلدٸڭ ٶز زاڭىن بۇزۋعا جول بەرٸلمەۋٸ كەرەك. بۇل ورايدا تٸلدٸ تەحنيكاعا ەمەس, تەحنيكانى تٸلگە باعىندىرۋ باستى تالاپ رەتٸندە قويىلۋى شارت. تٶل جازۋدى سول تالاپقا سەيكەستەندٸرۋ جولدارىن قاراستىرۋ اسا ماڭىزدى بولىپ سانالادى. «قازاق تٸلٸنٸڭ گرامماتيكالىق جٷيەلٸلٸگٸ, سەمانتيكالىق سىيىمدىلىعى مەن مورفولوگييالىق جاعىنان ايىرىقشا بولۋىنا بايلانىستى, ول شاعىن تٸلدٸك اقپاراتتى ساقتاۋ جەنە تيٸمدٸ ٶڭدەۋ ٷشٸن ىڭعايلى ەرٸ ٶتە پەرسپەكتيۆالى تٸل بولىپ تابىلادى. سوندىقتان قازاق تٸلٸنٸڭ لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبيگە ٶتۋٸ ونىڭ كومپيۋتەرلٸك ورتاعا تابيعي تٷردە ەنۋٸن قامتاماسىز ەتەدٸ, ترانسلياتورلار جاساپ, ولاردى قولدانۋ ٷشٸن قازاق تٸلٸنٸڭ نەگٸزٸندە دايىن باعدارلامالىق مودۋلدەردٸ قولدانۋدى جەڭٸلدەتەدٸ. وعان قوسا, «قازٸرگٸ قوعامدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان كٸمگە بولسا دا لاتىن ەرٸپتەرٸ ەتەنە تانىس... بۇل ورايدا بٷگٸندەرٸ جازۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸ قۇرالىنا اينالعان, ميلليوندار پايدالاناتىن كومپيۋتەردٸڭ تٷيمەتاقتايشاسىن جەتٸلدٸرەمٸز».
ولاي بولسا, تٸل بٸلٸمٸنٸڭ فۋنكتسيونالدىق پاراديگماسى كونتەكسٸندە تەرمينولوگييا مەسەلەسٸنٸڭ جاڭا ەلٸپبيمەن بايلانىستى تۋىنداعان پروبلەمالارىن كەشەندٸ قاراستىرۋ بۇل باعىتتاعى كٶپتەگەن مٸندەتتەردٸ تٷبەگەيلٸ شەشۋگە كەلٸپ سايادى. سونىڭ بٸرٸ – ۇلتتىق تەرمينولوگييالىق جٷيە قالىپتاستىرۋدىڭ نەگٸزگٸ تەتٸگٸ رەتٸندە تەرميندەردٸ جاڭا ەلٸپبيدٸڭ بار مٷمكٸندٸكتەرٸن پايدالانىپ, ساۋاتتى ەرٸ انا تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىقتارىنا ساي جازۋ ٷدەرٸسٸنە ەرەكشە مەن بەرۋ, ول ٷدەرٸستٸ ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋىمەن ساباقتاستىقتا جٷيەلەۋ.
بٸرٸزدەندٸرۋ, بٸرەگەيلەندٸرۋ مەسەلەسٸ شاشىراڭقى, تٷسٸنٸكسٸزدٸك, جٷيەسٸزدٸك ورىن العان كەز كەلگەن قۇبىلىس ٷشٸن قاجەتتٸ بولىپ سانالادى. ش.قۇرمانبايۇلى سونداي سالانىڭ بٸرٸ – ۇلتتىق تەرمينولوگييانى بٸرٸزدەندٸرۋدٸڭ بەس ساتىسىن ايقىنداپ كٶرسەتكەن بولاتىن:
- بەلگٸلٸ بٸر تار ماماندىقتىڭ شەبەرٸندە بٸرٸزدەندٸرۋ;
- ناقتى بٸر سالا شەڭبەرٸندە بٸرٸزدەندٸرۋ;
- ۇلت تٸلٸنٸڭ شەڭبەرٸندە بٸرٸزدەندٸرۋ;
- تۋىستاس تٸلدەر شەڭبەرٸندە بٸرٸزدەندٸرۋ;
- تٸلارالىق, ۇلتارالىق بايلانىستار شەڭبەرٸندە بٸرٸزدەندٸرۋ;
- حالىقارالىق بايلانىستار شەڭبەرٸندە بٸرٸزدەندٸرۋ.
عالىمداردىڭ بٸر توبى رۋحاني مەدەنيەتتەن تارالۋعا تيٸس عىلىمي تەرميندەردٸ «قازاقىلاندىرىپ جازۋ» تالابىن قولداسا, ەكٸنشٸ باعىتتاعىلار قازاق عىلىمي تٸلٸنٸڭ باسىم پايىزىن قۇرايتىن حالىقارالىق ستاندارتتاعى تەرميندەردٸڭ قازاقشا بالامالارىن جاساۋعا بەتبۇرىستى, تەرميندەردٸ «قازاقىلاندىرۋ» ٷردٸسٸن – «سولاقاي» نەمەسە «پۋريستٸك باعىت», «ەلەمدٸك ٶركەنيەتتەن الشاقتاۋ», «ۇلتتىق جىراقتىق» دەپ سيپاتتايدى. بۇل – بٸرجاقتى تٷسٸنٸك. قازٸرگٸ زاماندا كەز كەلگەن ٶركەنيەتتٸ مەملەكەتتە ۇلتتىق تەرمينولوگييالىق جٷيەنٸڭ قالىپتاسۋى مەن ونى جازۋ نورمالارىن ناقتى بەلگٸلەۋ – قوعام مەن تٸل اراسىنداعى بايلانىستان, ۇلتتىق مٷددە مەن مەملەكەتتٸك مٷددەنٸڭ توعىسۋىنان, تانىمدىق نەگٸزدەرٸمەن ساباقتاسۋىنا مەن بەرۋدەن تۋىندايتىن, عالامدانۋدىڭ بٸر بٶلشەگٸ بولىپ سانالاتىن جاڭاشا دامۋدىڭ زاڭدى ٷردٸسٸ. ناقتى ايتقاندا, ول عىلىمي تٷسٸنٸكتەردٸ بەلگٸلەيتٸن تٸلدٸك قۇرالداردىڭ اتاۋلارىن قالىپتاستىرۋدا ۇلتتىق ۇعىمدى ارقاۋ ەتٸپ, قازاق تەرميندەرٸنٸڭ تٶل تٸلدٸك بالامالارىن جاساۋدىڭ, عىلىم تٸلٸن قازاقشا «سٶيلەتۋ», قازاقشا جازۋ ەرەكەتٸنٸڭ بارىسىنداعى ٷردٸستٸڭ جاڭاشا دامۋ دەڭگەيٸن كٶرسەتەدٸ. سوندىقتان تەرميندەردٸ «سىندىرىپ» جازۋ بارىسىندا اتالىمدار جارىسپالىلىعىنىڭ, ەملەلٸك الا-قۇلالىقتاردىڭ, تٸل نورماسىنان اۋىتقۋشىلىقتىڭ, تٸلدٸ پايدالانۋشىلار تاراپىنان ۇسىنىستاردىڭ, سىني پٸكٸرلەردٸڭ ايتىلىپ جاتۋى – زاڭدى قۇبىلىس. مۇنىڭ سەبەبٸن اكادەميك ر.سىزدىق «تەرمين جاساۋ مەسەلەسٸنٸڭ قۇرىلىمدىق-تٸلدٸك جەنە ۇعىمدىق-سەمانتيكالىق ەكٸ جاعى بولاتىندىعىنىڭ ەسكەرٸلمەۋٸنەن» دەپ سانايدى.
كٸرمە سٶزدەرگە قاتىستى جازۋدى بٸرٸزدەندٸرۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى ق.كٷدەرينوۆانىڭ پٸكٸرلەرٸ دە نازار اۋدارارلىق. عالىم «لاتىن قارپٸ: سارابدالدىق قاجەت» اتتى ماقالاسىندا: «حالىقارالىق تەرميندەر دە قازاق تٸلٸنٸڭ ٷندەسٸمٸنە باعىنىپ جازىلادى. ولاي ەتپەسە, ورىس تٸلٸنٸڭ ورفوگرافيياسىنا جٷگٸنۋ تاعى جالعاسادى. قازٸرگٸ تەرميندەردەگٸ جۇرناقتاردىڭ كٶبٸ ورىس تٸلٸ ارقىلى ەنگەن لاتىن تٸلٸنٸڭ سۋففيكستەرٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ال, جاڭا قازاق جازۋىندا تەرميندەردٸ تٷپنۇسقا تٸلدەگٸ جازۋ بويىنشا تاڭبالاعان جٶن. ول تٷرٸك تٸلٸندەگٸ تەرميندەنۋگە دە سەيكەس كەلەدٸ. مىسالى, تٷرٸك تٸلٸندەگٸ فيلولوگييالىق تەرميندەر نە اۋدارىلادى, نە تٷپنۇسقاعا جاقىنداتىلىپ جازىلادى. قازاق تٸلٸندەگٸ جازۋ دا وسى ۇستانىمدى باسشىلىققا الۋ كەرەك... جالپى ەندٸگٸ قازاق جازۋى لاتىن گرافيكاسىنداعى ٶزگە تٷركٸ تٸلدەرٸمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ مٷمكٸندٸگٸن جەڭٸلدەتۋ جەنە بٸرەگەيلەندٸرۋ باعىتىندا بولۋى كەرەك», -دەپ تۇجىرىم جاسايدى. ولاي بولسا, قازاقتىڭ لاتىن نەگٸزدٸ جازۋىندا جۇرناقتار -تسييا, - يزم تٷرٸندە ەمەس, -sion, - ism بولىپ جازىلۋى جەنە ايتىلۋى تيٸس دەپ وي قورىتۋعا بولادى. عالىمنىڭ بۇل پٸكٸرٸن تٷركٸتٸلدەس حالىقتاردىڭ ەلٸپبيٸن بٸرەگەيلەندٸرۋ باعىتىندا ۇستانۋعا تولىق بولادى
ەلٸپبيدٸ بٸرەگەيلەندٸرۋدە ۋاقىت فاكتورى دا ماڭىزدى ورىن الادى. مىسالى, لاتىن نەگٸزدٸ ەلٸپبيدٸ قولدانعاندا, ونىڭ تٷسٸنٸكتٸلٸگٸ مەن تيٸمدٸلٸگٸ ەرٸپتەردٸڭ بٸرىڭعايلاندىرىلىپ, كٶزشالىمدىق, قولشالىمدىق تۇرعىدان جەڭٸل بولۋىمەن تٸكەلەي بايلانىستى.
سونىمەن, جاڭا ەلٸپبيدٸ بٸرەگەيلەندٸرۋدە ونىڭ ۇلتتىق, تٷركٸلٸك جەنە حالىقارالىق بايلانىس دەڭگەيٸندەگٸ ەرەكشەلٸكتەردٸڭ ەسكەرٸلۋٸن, جازۋ جٷيەسٸنٸڭ بٸرەگەيلەندٸرٸلۋٸن ۇلتتىق جازۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا وڭ ىقپال ەتەتٸن ەڭ باستى فاكتورلار دەپ ساناۋعا بولادى.
ف.ورازباەۆا,
ج.دەۋلەتبەكوۆا
ارنايى ۇلت پورتالى ٷشٸن
