Basqa tilder, mysaly, frantsýz, aǵylshyn nemese orys tili syrttan sóz qabyldaǵanda, shettildik sózder osy tilderdiń fonetikalyq, grammatikalyq zańdylyqtaryna baǵyndyrylyp engiziledi. Al biz shettildik sózderdi túpnusqadan emes, orys tili arqyly qabyldaimyz da, endi olardy qazaq tiliniń tabiǵatyna orai tańbalasaq nemese aitsaq, qulaǵymyzǵa oǵash estiledi. Sebebi, kirill álipbii boiynsha jazylǵan emle erejesinde tilimizdiń zańdylyqtary tolyq saqtalmaǵandyqtan, orfografiialyq erejemen sóileý sanaǵa ábden sińip ketkenin barshamyz bilemiz. Keiingi urpaq úshin bul qalypty jaǵdai bolǵanmen, qazaq sóziniń dybystyq ereksheligin biletinder úshin orfografiialyq ereje negizinde sóileýdiń qulaqqa túrpidei tietini sózsiz. Sondyqtan da jańa álipbige aýysýdaǵy maqsattyń biri – tilimizdiń tól tabiǵatyn qalpyna keltirý.
Qazirgi usynylyp otyrǵan latyn grafikaly álipbiden orys tiliniń 7 árpi, 2 aiyrym belgisi (ch, sh, iu, ia, e ts, e, ,) alynyp qaldy. Soǵan sáikes emle erejeleri qabyldanǵan soń kóptegen kirme sózderdi, terminderdi tilimizdiń ereksheligine sáikes ikemdep aitatyn jáne jazatyn bolamyz, bul tyń jańalyq ta emes. Degenmen de akýt jobaly álipbidiń emle erejelerimen oqytý kýrstaryn ótkizgende, kirme sózderdiń igerilip jazylýyna bailanysty qarama-qaishy pikirler kóptep aitylyp, pikirtalasqa ulasqan sátter de boldy. Túrli áleýmettik toptardyń kózqarasyna, ár óńirdiń mentalitetine bailanysty jańa jazýdaǵy erekshelikterdi qabyldaý deńgeii birdei bolmady. Árine, bul qalypty jaǵdai. Jańalyqty birden qabyldaý ońai emes ekeni de ras. Kóz shalymy, qol daǵdysynan basqa shettildik sózderdiń aitylýyndaǵy ózgeristerdi qabyldaý, ásirese, keiingi býyn úshin ońaiǵa túspeitini anyq. Ashyq qarsy pikir aitýshylardyń bir toby shettildik terminderdi esh ózgerissiz qaldyrýdy usynady. Olardyń aitýynsha, bizdiń tilimizdiń artikýliatsiiasy shettildik sózderdi túpnusqa tilinde aitýǵa ábden beiimdelip, jetilgen, ony qaita qazaqshaǵa ikemdep aityp, jazýdyń qajettigi joq. Al basqa pikirdi qoldaýshylar qazaq tiliniń tól tabiǵatyn barynsha saqtaý maqsatynda jańa álipbidi engizetin bolǵandyqtan, shettilik kirme termin sózderdi barynsha óz tilimizge ikemdep, tilimizdiń dybystyq ereksheligine sáikes aityp, jazbasaq bolmaidy. Óitkeni, barlyq shettildik terminderge balama taba almaimyz, qazirgi jańa tehnologiia tasqynymen kelip jatqan jańa terminder kóbeigen saiyn tilimizdiń sol tasqynǵa jutylyp ketý qaýpi de kúsheie bermek. Osyndai ekiudai pikirdiń ortasynan qandai ortaq sheshim qabyldaý kerek?!
Akýt diakritikalyq belgisimen bekitilgen álipbi nusqasyn synamadan ótkizgende, emle erejelerinde barynsha tilimizdiń zańdylyqtaryn saqtaýǵa qadam jasaldy, iaǵni, burynǵy orys tilindegi sózderge tán dybystardyń ornyna qazaq tiline tán dybystar men áripterdi qoldaný usynyldy. Mysaly, medisina, lüks, jentilmen, parkiŋ jáne t.b. Biraq bul emle erejeleri jobasynyń talas týdyryp, áli de jetildirýdi qajet etetin tustary barshylyq.
Ótken ǵasyrdyń basynda-aq til tazalyǵyn saqtap qalýǵa úlken alańdaýshylyq bildirgen lingvist ǵalym A.Baitursynuly: «...sóz áýezdiligi sóz ishindegi dybystardyń qulaqqa jaǵymdylyǵy, ol daýysty, daýyssyz dybystardyń ońtailylyǵyna bailanysty; sóileý áýezdiligi – sóilemderdiń qulaqqa jaǵymdylyǵy, ol sóilemderdiń tizilýinen kórinedi»,- degen edi. Joǵaryda ult ustazynyń oi-pikiri taǵy da bir oi eleginen ótkizilip, jetildirilgen álipbi jobasy bekitilgennen keiin emle erejeleriniń jobasy qaita synamadan ótkizilýi tiis dep oilaimyz. Atap aitsaq, erejede io árpi ö árpimen tańbalanatyny, al qosymshalar sońǵy býynnyń úndesimine sáikes jalǵanatyny durys jazylǵan. Al mysaldarǵa nazar aýdaraiyq: manövr, bruselöz, aktör, amöba. Kirme sózderdi osylai igerýden biz ne utamyz?! Bul meniń ǵana suraǵym emes – synama sabaqtarynda kópshiliktiń de qoiǵan suraǵy. Mektep oqýshylary jatqa biletin úndesim zańyn eske alatyn bolsaq, myna igerilgen terminder tilimizdiń zańynan alshaqtap ketip tur ǵoi. Durysynda: mänöbir, bürsülöz, äktör, ämiöbä bolýy tiis. Árine, «Bulai sóilei almaimyz, bul bir ǵasyrǵa keri sheginý bolmaq» deýshiler de tabylar. Onda aityp júrgen nusqaǵa jaqyndatyp, manobyr, bursyloz, aktor, amioba dep, sózderdi biryńǵai jýan býynǵa almastyryp, erejede: «io árpi sózdiń jýan, jińishkeligine bailanysty o nemese ö árpimen tańbalanady» dep jazý kerek bolady. Qalai bolǵanda da, jýan býyn men jińishke býyndy aralastyryp, kirme sózderdi qazaq tiline beiimdedik dep aita almaitynymyz anyq, mysaly: älbom, pälma, büldozer, büldog jáne t.b.
Emle erejeleri jobasynda: «§89. sk, kt, pt árip tirkesterimen aiaqtalǵan sózderge qosymsha i, y áripteri arqyly jalǵanady: disk, diskisi, diskige; relikt, reliktisi, reliktige; pakt, paktisi, paktige; fakt, faktisi, faktige; konsept, konseptisi, konseptige; evkalipt, evkaliptisi, evkaliptige» dep berilgen. Osyndaǵy pt árip tirkesine qosymsha jalǵaýdyń kúmándi tustary bar. Mysaly, resept sózine ilik septiginiń qai qosymshasyn jalǵaǵan durys (-tiŋ, - tiniŋ, tisiniŋ)?! Bizdiń til zańdylyqtaryna orailastyrsaq, eki daýyssyz dybysty qatar aitý múmkin emes, túbirdegi sońǵy t aitylý barysynda túsip qalatyndyqtan, jazýda da eskermeýge bolady: reseptiŋ, resepter, resepke, resepti, resepte, resepten, reseppen, táýeldik jalǵaýyn qabyldaǵanda resebi, resebiniŋ jáne t.b., iaǵni eshbir qazaq balasy «Däriniŋ reseptisin berşi» demeidi, «Däriniŋ resebin berşi» deidi.
Ǵalym R.Syzdyqtyń «Qazaq tiliniń anyqtaǵyshynda»: «Ss, ll, tt, pp, st, kst, st, zl, kk dybystaryna bitken jalpy esimder ataý kúiinde ózgerissiz jazylady da, olarǵa qazaq tili qosymshalary jalǵanǵanda sońǵy daýyssyz dybysy túsirilip jazylady: kross, krosqa, krosy, sezd, sezge t.b.» dep jazylǵan. Biraq soǵan qaramastan, qazirgi jazýda ala-qulalyq oryn alyp otyr. Jazarman qaýymnyń kópshiligi jýrnalistter, grammdyq, metally dep jazyp júr. Olai bolsa, jetildirilgen álipbi jobasy bekitilgennen keiingi emle erejeleriniń jobasyn synamadan ótkizbei, bekitýge usyný asyǵystyq bolar edi.
Oiymyzdy jinaqtai kele aitqymyz kelgeni:
Ár sala ókilderi salalyq terminderdiń jańa álipbide tańbalanýyna, igerilýine nazar aýdaryp, óz ortalarynda talqylap, zerdelese. Qazaq tiliniń dybystalý júiesine, áýezdiligine qaishy keletin tustary bolsa, usynys-pikirdi tiisti orynǵa áli de jetkizýge bolar dep oilaimyn.
Lingvistikalyq reforma bir kúnniń, iaki bir jyldyń jumysy emes. «Kósh júre túzeledi» degendei, áli de talqylanyp, atqarylar jumystar jeterlik. Eń bastysy, Alash ziialylary aitqandai, álipbiimiz ben emle erejemiz buqarashyl bolyp, ana tilimizdiń tabiǵilyǵyn saqtap qalýǵa qyzmet etse eken deimiz.
B.Ysqaq,
Sh. Shaiahmetov atyndaǵy «Til-qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵy
Terminologiia jáne onomastika basqarmasynyń basshysy, f.ǵ.k.
