باسقا تٸلدەر, مىسالى, فرانتسۋز, اعىلشىن نەمەسە ورىس تٸلٸ سىرتتان سٶز قابىلداعاندا, شەتتٸلدٸك سٶزدەر وسى تٸلدەردٸڭ فونەتيكالىق, گرامماتيكالىق زاڭدىلىقتارىنا باعىندىرىلىپ ەنگٸزٸلەدٸ. ال بٸز شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ تٷپنۇسقادان ەمەس, ورىس تٸلٸ ارقىلى قابىلدايمىز دا, ەندٸ ولاردى قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعاتىنا وراي تاڭبالاساق نەمەسە ايتساق, قۇلاعىمىزعا وعاش ەستٸلەدٸ. سەبەبٸ, كيريلل ەلٸپبيٸ بويىنشا جازىلعان ەملە ەرەجەسٸندە تٸلٸمٸزدٸڭ زاڭدىلىقتارى تولىق ساقتالماعاندىقتان, ورفوگرافييالىق ەرەجەمەن سٶيلەۋ ساناعا ەبدەن سٸڭٸپ كەتكەنٸن بارشامىز بٸلەمٸز. كەيٸنگٸ ۇرپاق ٷشٸن بۇل قالىپتى جاعداي بولعانمەن, قازاق سٶزٸنٸڭ دىبىستىق ەرەكشەلٸگٸن بٸلەتٸندەر ٷشٸن ورفوگرافييالىق ەرەجە نەگٸزٸندە سٶيلەۋدٸڭ قۇلاققا تٷرپٸدەي تيەتٸنٸ سٶزسٸز. سوندىقتان دا جاڭا ەلٸپبيگە اۋىسۋداعى ماقساتتىڭ بٸرٸ – تٸلٸمٸزدٸڭ تٶل تابيعاتىن قالپىنا كەلتٸرۋ.
قازٸرگٸ ۇسىنىلىپ وتىرعان لاتىن گرافيكالى ەلٸپبيدەن ورىس تٸلٸنٸڭ 7 ەرپٸ, 2 ايىرىم بەلگٸسٸ (چ, شش, يۋ, يا, ە تس, ە, ,) الىنىپ قالدى. سوعان سەيكەس ەملە ەرەجەلەرٸ قابىلدانعان سوڭ كٶپتەگەن كٸرمە سٶزدەردٸ, تەرميندەردٸ تٸلٸمٸزدٸڭ ەرەكشەلٸگٸنە سەيكەس يكەمدەپ ايتاتىن جەنە جازاتىن بولامىز, بۇل تىڭ جاڭالىق تا ەمەس. دەگەنمەن دە اكۋت جوبالى ەلٸپبيدٸڭ ەملە ەرەجەلەرٸمەن وقىتۋ كۋرستارىن ٶتكٸزگەندە, كٸرمە سٶزدەردٸڭ يگەرٸلٸپ جازىلۋىنا بايلانىستى قاراما-قايشى پٸكٸرلەر كٶپتەپ ايتىلىپ, پٸكٸرتالاسقا ۇلاسقان سەتتەر دە بولدى. تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك توپتاردىڭ كٶزقاراسىنا, ەر ٶڭٸردٸڭ مەنتاليتەتٸنە بايلانىستى جاڭا جازۋداعى ەرەكشەلٸكتەردٸ قابىلداۋ دەڭگەيٸ بٸردەي بولمادى. ەرينە, بۇل قالىپتى جاعداي. جاڭالىقتى بٸردەن قابىلداۋ وڭاي ەمەس ەكەنٸ دە راس. كٶز شالىمى, قول داعدىسىنان باسقا شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ ايتىلۋىنداعى ٶزگەرٸستەردٸ قابىلداۋ, ەسٸرەسە, كەيٸنگٸ بۋىن ٷشٸن وڭايعا تٷسپەيتٸنٸ انىق. اشىق قارسى پٸكٸر ايتۋشىلاردىڭ بٸر توبى شەتتٸلدٸك تەرميندەردٸ ەش ٶزگەرٸسسٸز قالدىرۋدى ۇسىنادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدٸڭ ارتيكۋلياتسيياسى شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ تٷپنۇسقا تٸلٸندە ايتۋعا ەبدەن بەيٸمدەلٸپ, جەتٸلگەن, ونى قايتا قازاقشاعا يكەمدەپ ايتىپ, جازۋدىڭ قاجەتتٸگٸ جوق. ال باسقا پٸكٸردٸ قولداۋشىلار قازاق تٸلٸنٸڭ تٶل تابيعاتىن بارىنشا ساقتاۋ ماقساتىندا جاڭا ەلٸپبيدٸ ەنگٸزەتٸن بولعاندىقتان, شەتتٸلٸك كٸرمە تەرمين سٶزدەردٸ بارىنشا ٶز تٸلٸمٸزگە يكەمدەپ, تٸلٸمٸزدٸڭ دىبىستىق ەرەكشەلٸگٸنە سەيكەس ايتىپ, جازباساق بولمايدى. ٶيتكەنٸ, بارلىق شەتتٸلدٸك تەرميندەرگە بالاما تابا المايمىز, قازٸرگٸ جاڭا تەحنولوگييا تاسقىنىمەن كەلٸپ جاتقان جاڭا تەرميندەر كٶبەيگەن سايىن تٸلٸمٸزدٸڭ سول تاسقىنعا جۇتىلىپ كەتۋ قاۋپٸ دە كٷشەيە بەرمەك. وسىنداي ەكٸۇداي پٸكٸردٸڭ ورتاسىنان قانداي ورتاق شەشٸم قابىلداۋ كەرەك?!
اكۋت دياكريتيكالىق بەلگٸسٸمەن بەكٸتٸلگەن ەلٸپبي نۇسقاسىن سىنامادان ٶتكٸزگەندە, ەملە ەرەجەلەرٸندە بارىنشا تٸلٸمٸزدٸڭ زاڭدىلىقتارىن ساقتاۋعا قادام جاسالدى, ياعني, بۇرىنعى ورىس تٸلٸندەگٸ سٶزدەرگە تەن دىبىستاردىڭ ورنىنا قازاق تٸلٸنە تەن دىبىستار مەن ەرٸپتەردٸ قولدانۋ ۇسىنىلدى. مىسالى, mەdisinا, lüks, jەntılmەn, parkiŋ جەنە ت.ب. بٸراق بۇل ەملە ەرەجەلەرٸ جوباسىنىڭ تالاس تۋدىرىپ, ەلٸ دە جەتٸلدٸرۋدٸ قاجەت ەتەتٸن تۇستارى بارشىلىق.
ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا-اق تٸل تازالىعىن ساقتاپ قالۋعا ٷلكەن الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرگەن لينگۆيست عالىم ا.بايتۇرسىنۇلى: «...سٶز ەۋەزدٸلٸگٸ سٶز ٸشٸندەگٸ دىبىستاردىڭ قۇلاققا جاعىمدىلىعى, ول داۋىستى, داۋىسسىز دىبىستاردىڭ وڭتايلىلىعىنا بايلانىستى; سٶيلەۋ ەۋەزدٸلٸگٸ – سٶيلەمدەردٸڭ قۇلاققا جاعىمدىلىعى, ول سٶيلەمدەردٸڭ تٸزٸلۋٸنەن كٶرٸنەدٸ»,- دەگەن ەدٸ. جوعارىدا ۇلت ۇستازىنىڭ وي-پٸكٸرٸ تاعى دا بٸر وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸلٸپ, جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبي جوباسى بەكٸتٸلگەننەن كەيٸن ەملە ەرەجەلەرٸنٸڭ جوباسى قايتا سىنامادان ٶتكٸزٸلۋٸ تيٸس دەپ ويلايمىز. اتاپ ايتساق, ەرەجەدە يو ەرپٸ ö ەرپٸمەن تاڭبالاناتىنى, ال قوسىمشالار سوڭعى بۋىننىڭ ٷندەسٸمٸنە سەيكەس جالعاناتىنى دۇرىس جازىلعان. ال مىسالدارعا نازار اۋدارايىق: manövr, bruselöz, aktör, amöba. كٸرمە سٶزدەردٸ وسىلاي يگەرۋدەن بٸز نە ۇتامىز?! بۇل مەنٸڭ عانا سۇراعىم ەمەس – سىناما ساباقتارىندا كٶپشٸلٸكتٸڭ دە قويعان سۇراعى. مەكتەپ وقۋشىلارى جاتقا بٸلەتٸن ٷندەسٸم زاڭىن ەسكە الاتىن بولساق, مىنا يگەرٸلگەن تەرميندەر تٸلٸمٸزدٸڭ زاڭىنان الشاقتاپ كەتٸپ تۇر عوي. دۇرىسىندا: mänöbır, bürsülöz, äktör, ämٸöbä بولۋى تيٸس. ەرينە, «بۇلاي سٶيلەي المايمىز, بۇل بٸر عاسىرعا كەرٸ شەگٸنۋ بولماق» دەۋشٸلەر دە تابىلار. وندا ايتىپ جٷرگەن نۇسقاعا جاقىنداتىپ, manوbyr, bursylوz, اktور, اmiوbا دەپ, سٶزدەردٸ بٸرىڭعاي جۋان بۋىنعا الماستىرىپ, ەرەجەدە: «يو ەرپٸ سٶزدٸڭ جۋان, جٸڭٸشكەلٸگٸنە بايلانىستى و نەمەسە ö ەرپٸمەن تاڭبالانادى» دەپ جازۋ كەرەك بولادى. قالاي بولعاندا دا, جۋان بۋىن مەن جٸڭٸشكە بۋىندى ارالاستىرىپ, كٸرمە سٶزدەردٸ قازاق تٸلٸنە بەيٸمدەدٸك دەپ ايتا المايتىنىمىز انىق, مىسالى: älbom, pälma, büldozer, büldog جەنە ت.ب.
ەملە ەرەجەلەرٸ جوباسىندا: «§89. سك, كت, پت ەرٸپ تٸركەستەرٸمەن اياقتالعان سٶزدەرگە قوسىمشا ı, y ەرٸپتەرٸ ارقىلى جالعانادى: disk, diskısı, diskıge; relikt, reliktısı, reliktıge; pakt, paktısı, paktıge; fakt, faktısı, faktıge; konsept, konseptısı, konseptıge; evkalipt, evkaliptısı, evkaliptıge» دەپ بەرٸلگەن. وسىنداعى پت ەرٸپ تٸركەسٸنە قوسىمشا جالعاۋدىڭ كٷمەندٸ تۇستارى بار. مىسالى, resept سٶزٸنە ٸلٸك سەپتٸگٸنٸڭ قاي قوسىمشاسىن جالعاعان دۇرىس (-tıŋ, - tınıŋ, tısınıŋ)?! بٸزدٸڭ تٸل زاڭدىلىقتارىنا ورايلاستىرساق, ەكٸ داۋىسسىز دىبىستى قاتار ايتۋ مٷمكٸن ەمەس, تٷبٸردەگٸ سوڭعى t ايتىلۋ بارىسىندا تٷسٸپ قالاتىندىقتان, جازۋدا دا ەسكەرمەۋگە بولادى: reseptıŋ, resepter, resepke, reseptı, resepte, resepten, reseppen, تەۋەلدٸك جالعاۋىن قابىلداعاندا resebı, resebınıŋ جەنە ت.ب., ياعني ەشبٸر قازاق بالاسى «Därınıŋ reseptısın berşı» دەمەيدٸ, «Därınıŋ resebin berşı» دەيدٸ.
عالىم ر.سىزدىقتىڭ «قازاق تٸلٸنٸڭ انىقتاعىشىندا»: «سس, لل, تت, پپ, ست, كست, ست, زل, كك دىبىستارىنا بٸتكەن جالپى ەسٸمدەر اتاۋ كٷيٸندە ٶزگەرٸسسٸز جازىلادى دا, ولارعا قازاق تٸلٸ قوسىمشالارى جالعانعاندا سوڭعى داۋىسسىز دىبىسى تٷسٸرٸلٸپ جازىلادى: كروسس, كروسقا, كروسى, سەزد, سەزگە ت.ب.» دەپ جازىلعان. بٸراق سوعان قاراماستان, قازٸرگٸ جازۋدا الا-قۇلالىق ورىن الىپ وتىر. جازارمان قاۋىمنىڭ كٶپشٸلٸگٸ جۋرناليستتەر, گراممدىق, مەتاللى دەپ جازىپ جٷر. ولاي بولسا, جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبي جوباسى بەكٸتٸلگەننەن كەيٸنگٸ ەملە ەرەجەلەرٸنٸڭ جوباسىن سىنامادان ٶتكٸزبەي, بەكٸتۋگە ۇسىنۋ اسىعىستىق بولار ەدٸ.
ويىمىزدى جيناقتاي كەلە ايتقىمىز كەلگەنٸ:
ەر سالا ٶكٸلدەرٸ سالالىق تەرميندەردٸڭ جاڭا ەلٸپبيدە تاڭبالانۋىنا, يگەرٸلۋٸنە نازار اۋدارىپ, ٶز ورتالارىندا تالقىلاپ, زەردەلەسە. قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستالۋ جٷيەسٸنە, ەۋەزدٸلٸگٸنە قايشى كەلەتٸن تۇستارى بولسا, ۇسىنىس-پٸكٸردٸ تيٸستٸ ورىنعا ەلٸ دە جەتكٸزۋگە بولار دەپ ويلايمىن.
لينگۆيستيكالىق رەفورما بٸر كٷننٸڭ, ياكي بٸر جىلدىڭ جۇمىسى ەمەس. «كٶش جٷرە تٷزەلەدٸ» دەگەندەي, ەلٸ دە تالقىلانىپ, اتقارىلار جۇمىستار جەتەرلٸك. ەڭ باستىسى, الاش زييالىلارى ايتقانداي, ەلٸپبيٸمٸز بەن ەملە ەرەجەمٸز بۇقاراشىل بولىپ, انا تٸلٸمٸزدٸڭ تابيعيلىعىن ساقتاپ قالۋعا قىزمەت ەتسە ەكەن دەيمٸز.
ب.ىسقاق,
ش. شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى
تەرمينولوگييا جەنە ونوماستيكا باسقارماسىنىڭ باسشىسى, ف.ع.ك.
