28 qańtar kúni Úkimet latyn grafikasyndaǵy jetildirilgen qazaq álipbiiniń jobasyn tanystyrdy. Bul óz kezeginde birazdan beri ǵylymi zertteýmen, talqylaýmen qamtylǵan aýqymdy jumystyń nátijesi ekeni túsinikti. Halyqtyń pikirin eskere otyryp, sala mamandary tyńǵylyqty zertteý júrgizdi. Osy oraida A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkeri, f.ǵ.d, professor Quralai Kúderinova jańa álipbidegi jańashyldyqtardy egjei-tegjeili túsindirip berdi, dep jazady QazAqparat.
«Jańa álipbi A. Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty ǵalymdarynyń jasaýymen jáne Ulttyq komissiia janyndaǵy Orfografiialyq jumys toby músheleriniń saraptaýymen, sondai-aq elimizdiń oqytýshy-professorlyq quramynyń talqylaýymen jan-jaqty ekshelgen, tarazyǵa salynǵan, jazý tájiribesinde synalǵan dep aitýymyzǵa bolady. Álipbidegi áripter tilimizdegi barlyq dybystardy tańbalap, tilimizge engen kirme terminderdi de qamti alady. Iaǵni bul álipbimen qazirgi qazaq tilinde qoldanylyp júrgen sózderdiń barlyǵyn jaza alamyz», - dep túsindirdi professor.
Ǵalymnyń aitýynsha, bul álipbide jasandy áripter de bar. Biraq aiaq astynan oilap tabylǵan jasandy áripter emes, álemdik jazý tájiribesinde qoldanylatyn «jasalyndy» tańbalar. Ol áripter «ýájsiz» de emes, mysaly, bul áripterdi kórgende latyndy tanityn, aǵylshyndy biletin oqyrman nemese jazarman qai dybysty tańbalap turǵanyn boljai alady.
«Mysaly, latyn álipbiindegi «A» dybysy men árpin biletin adam áriptiń tóbesindegi eki núktesi bar (ýmliaýt) tańbany «A» dybysynyń jińishke túri (Á) ekenin, al «O» dybysyn biletinder tóbesindegi ýmliaýt arqyly onyń jińishke túri (Ó) ekenin anyq túsine alady. Iaǵni áripterdiń ýáji kórinip tur, latyn-aǵylshyn álipbiiniń bazasynan shyǵarylǵan jáne áriptiń mazmuny soǵan uqsas bolǵandyqtan, assotsiatsiialanyp, negizi kórinip turatyn áripter bolyp sanalady. «Ǵ» árpin qarasańyzdar da, brevis (ğ) aishyq tańbasymen g dybysynan airyqshalanyp turady. Sol siiaqty «Sh» árpiniń tómengi jaǵyndaǵy (ş) sedil tańbasy yzyń Sh daýyssyzyn anyq ańǵartady. Sondyqtan barlyǵy birinen-biri shyǵarylǵan bazalyq áripterden uqsatý arqyly taýyp alýǵa bolatyn áripter. Jańa álipbidegi áripter asa bir shatastyrýdy boldyrmaidy», - dedi Quralai Bimoldaqyzy.
Osy oraida ǵalym qazaq tilindegi erindik daýystylar birinen-biri shyǵarylǵan tańbalardan turatynyn atap ótti. Mysaly, latynnyń bazalyq álipbiindegi «Ý» árpi «U» tańbasymen beriledi. Ýmliaýt diakritikasy jińishke daýystylardy belgileitinin eskersek, qazaq tilindegi «Ú» dybysyn (ü) beredi. Al eger onyń ústine syzyqsha qoiylsa (makron), jýan daýysty «U» dybysyn bildiredi. Bul turǵyda qazir belinde syzyqshasy bar «U» árpi jańa latyn álipbiinde tańbanyń tóbesine qoiylyp otyr.
«Qazir «ýmliaýt pen makron aldaǵy ýaqytta bir tańba bolyp ketpei me» degen ýáj aitylyp jatyr. Qazirdiń ózinde qolmen jazatyndar az kezdesedi. Jazba materialdar kompiýtermen teriledi nemese smartfon arqyly taralyp otyr. Osy oraida ýmliaýt pen makron tańbasy anyq kórinip turady. Qolmen jazý barysynda ýmliaýt ( ̈ ) makron ( ˉ ) bolyp ketýi múmkin, iaǵni eki núkte bir-birimen qosylyp ketýi yqtimal. Biraq qosylyp ketse de, bul asyǵystyqtan bolatyny belgili», - dep túsindirdi Til bilimi institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkeri.
Prefessor buǵan deiin «Sh» dybysynyń tańbasy SH-tiń tirkesi arqyly berilgenin, bul jazýda biraz qiyndyqtar týdyratyny belgili bolǵanyn atap ótti. Endi sedil diakritikasy arqyly «Ş» tańbasymen berý birshama jeńildik ákeledi.
«Álipbide ulttyq dybystardan basqa «F», «V» áripteri bar. «F» árpi bizge kirilmen kirgen joq, HIH ǵasyrda arabtan kirgen sózderdi jazǵan kezde qoldanylǵan edi. Iaǵni bul erte kezdegi kirme áripter. Sondyqtan bul áriptiń kirýiniń dástúrli ári tarihi sipaty bar. Bul áripterdi jazǵanda tilimizge ziiany timeitin bolǵandyqtan, jańa álipbide qaldyryp otyrmyz», - dedi Quralai Bimoldaqyzy.
Aita keteiik, osy aptada QR Premer-Ministri Asqar Mamin Qazaq tili álipbiin latyn grafikasyna kóshirý jónindegi ulttyq komissiia otyrysyn ótkizdi.
Álipbide halyqaralyq tájiribede qoldanysta bar ýmliaýt ( ̈ ), makron ( ˉ ), sedil ( ̧), brevis ( ̌ ) diakritikalyq tańbalary qoldanylǵan. Álipbi qazaq tiliniń jazý dástúrinde ornyqqan «bir dybys – bir árip» printsipine tolyq sáikes keledi. Jańa álipbige kezeń-kezeńimen kóshý 2023 jyldan bastap 2031 jyl aralyǵynda josparlanyp otyr.
