28 قاڭتار كٷنٸ ٷكٸمەت لاتىن گرافيكاسىنداعى جەتٸلدٸرٸلگەن قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ جوباسىن تانىستىردى. بۇل ٶز كەزەگٸندە بٸرازدان بەرٸ عىلىمي زەرتتەۋمەن, تالقىلاۋمەن قامتىلعان اۋقىمدى جۇمىستىڭ نەتيجەسٸ ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ. حالىقتىڭ پٸكٸرٸن ەسكەرە وتىرىپ, سالا ماماندارى تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸ. وسى ورايدا ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ, ف.ع.د, پروفەسسور قۇرالاي كٷدەرينوۆا جاڭا ەلٸپبيدەگٸ جاڭاشىلدىقتاردى ەگجەي-تەگجەيلٸ تٷسٸندٸرٸپ بەردٸ, دەپ جازادى قازاقپارات.
«جاڭا ەلٸپبي ا. بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ جاساۋىمەن جەنە ۇلتتىق كوميسسييا جانىنداعى ورفوگرافييالىق جۇمىس توبى مٷشەلەرٸنٸڭ ساراپتاۋىمەن, سونداي-اق ەلٸمٸزدٸڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرامىنىڭ تالقىلاۋىمەن جان-جاقتى ەكشەلگەن, تارازىعا سالىنعان, جازۋ تەجٸريبەسٸندە سىنالعان دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتەر تٸلٸمٸزدەگٸ بارلىق دىبىستاردى تاڭبالاپ, تٸلٸمٸزگە ەنگەن كٸرمە تەرميندەردٸ دە قامتي الادى. ياعني بۇل ەلٸپبيمەن قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندە قولدانىلىپ جٷرگەن سٶزدەردٸڭ بارلىعىن جازا الامىز», - دەپ تٷسٸندٸردٸ پروفەسسور.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەلٸپبيدە جاساندى ەرٸپتەر دە بار. بٸراق اياق استىنان ويلاپ تابىلعان جاساندى ەرٸپتەر ەمەس, ەلەمدٸك جازۋ تەجٸريبەسٸندە قولدانىلاتىن «جاسالىندى» تاڭبالار. ول ەرٸپتەر «ۋەجسٸز» دە ەمەس, مىسالى, بۇل ەرٸپتەردٸ كٶرگەندە لاتىندى تانيتىن, اعىلشىندى بٸلەتٸن وقىرمان نەمەسە جازارمان قاي دىبىستى تاڭبالاپ تۇرعانىن بولجاي الادى.
«مىسالى, لاتىن ەلٸپبيٸندەگٸ «ا» دىبىسى مەن ەرپٸن بٸلەتٸن ادام ەرٸپتٸڭ تٶبەسٸندەگٸ ەكٸ نٷكتەسٸ بار (ۋملياۋت) تاڭبانى «ا» دىبىسىنىڭ جٸڭٸشكە تٷرٸ (ە) ەكەنٸن, ال «و» دىبىسىن بٸلەتٸندەر تٶبەسٸندەگٸ ۋملياۋت ارقىلى ونىڭ جٸڭٸشكە تٷرٸ (ٶ) ەكەنٸن انىق تٷسٸنە الادى. ياعني ەرٸپتەردٸڭ ۋەجٸ كٶرٸنٸپ تۇر, لاتىن-اعىلشىن ەلٸپبيٸنٸڭ بازاسىنان شىعارىلعان جەنە ەرٸپتٸڭ مازمۇنى سوعان ۇقساس بولعاندىقتان, اسسوتسياتسييالانىپ, نەگٸزٸ كٶرٸنٸپ تۇراتىن ەرٸپتەر بولىپ سانالادى. «ع» ەرپٸن قاراساڭىزدار دا, برەۆيس (ğ) ايشىق تاڭباسىمەن گ دىبىسىنان ايرىقشالانىپ تۇرادى. سول سيياقتى «ش» ەرپٸنٸڭ تٶمەنگٸ جاعىنداعى (ş) سەديل تاڭباسى ىزىڭ ش داۋىسسىزىن انىق اڭعارتادى. سوندىقتان بارلىعى بٸرٸنەن-بٸرٸ شىعارىلعان بازالىق ەرٸپتەردەن ۇقساتۋ ارقىلى تاۋىپ الۋعا بولاتىن ەرٸپتەر. جاڭا ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتەر اسا بٸر شاتاستىرۋدى بولدىرمايدى», - دەدٸ قۇرالاي بيمولداقىزى.
وسى ورايدا عالىم قازاق تٸلٸندەگٸ ەرٸندٸك داۋىستىلار بٸرٸنەن-بٸرٸ شىعارىلعان تاڭبالاردان تۇراتىنىن اتاپ ٶتتٸ. مىسالى, لاتىننىڭ بازالىق ەلٸپبيٸندەگٸ «ۋ» ەرپٸ «U» تاڭباسىمەن بەرٸلەدٸ. ۋملياۋت دياكريتيكاسى جٸڭٸشكە داۋىستىلاردى بەلگٸلەيتٸنٸن ەسكەرسەك, قازاق تٸلٸندەگٸ «ٷ» دىبىسىن (ü) بەرەدٸ. ال ەگەر ونىڭ ٷستٸنە سىزىقشا قويىلسا (ماكرون), جۋان داۋىستى «ۇ» دىبىسىن بٸلدٸرەدٸ. بۇل تۇرعىدا قازٸر بەلٸندە سىزىقشاسى بار «ۇ» ەرپٸ جاڭا لاتىن ەلٸپبيٸندە تاڭبانىڭ تٶبەسٸنە قويىلىپ وتىر.
«قازٸر «ۋملياۋت پەن ماكرون الداعى ۋاقىتتا بٸر تاڭبا بولىپ كەتپەي مە» دەگەن ۋەج ايتىلىپ جاتىر. قازٸردٸڭ ٶزٸندە قولمەن جازاتىندار از كەزدەسەدٸ. جازبا ماتەريالدار كومپيۋتەرمەن تەرٸلەدٸ نەمەسە سمارتفون ارقىلى تارالىپ وتىر. وسى ورايدا ۋملياۋت پەن ماكرون تاڭباسى انىق كٶرٸنٸپ تۇرادى. قولمەن جازۋ بارىسىندا ۋملياۋت ( ̈ ) ماكرون ( ˉ ) بولىپ كەتۋٸ مٷمكٸن, ياعني ەكٸ نٷكتە بٸر-بٸرٸمەن قوسىلىپ كەتۋٸ ىقتيمال. بٸراق قوسىلىپ كەتسە دە, بۇل اسىعىستىقتان بولاتىنى بەلگٸلٸ», - دەپ تٷسٸندٸردٸ تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ.
پرەفەسسور بۇعان دەيٸن «ش» دىبىسىنىڭ تاڭباسى SH-تٸڭ تٸركەسٸ ارقىلى بەرٸلگەنٸن, بۇل جازۋدا بٸراز قيىندىقتار تۋدىراتىنى بەلگٸلٸ بولعانىن اتاپ ٶتتٸ. ەندٸ سەديل دياكريتيكاسى ارقىلى «Ş» تاڭباسىمەن بەرۋ بٸرشاما جەڭٸلدٸك ەكەلەدٸ.
«ەلٸپبيدە ۇلتتىق دىبىستاردان باسقا «ف», «ۆ» ەرٸپتەرٸ بار. «ف» ەرپٸ بٸزگە كيريلمەن كٸرگەن جوق, حٸح عاسىردا ارابتان كٸرگەن سٶزدەردٸ جازعان كەزدە قولدانىلعان ەدٸ. ياعني بۇل ەرتە كەزدەگٸ كٸرمە ەرٸپتەر. سوندىقتان بۇل ەرٸپتٸڭ كٸرۋٸنٸڭ دەستٷرلٸ ەرٸ تاريحي سيپاتى بار. بۇل ەرٸپتەردٸ جازعاندا تٸلٸمٸزگە زييانى تيمەيتٸن بولعاندىقتان, جاڭا ەلٸپبيدە قالدىرىپ وتىرمىز», - دەدٸ قۇرالاي بيمولداقىزى.
ايتا كەتەيٸك, وسى اپتادا قر پرەمەر-مينيسترٸ اسقار مامين قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييا وتىرىسىن ٶتكٸزدٸ.
ەلٸپبيدە حالىقارالىق تەجٸريبەدە قولدانىستا بار ۋملياۋت ( ̈ ), ماكرون ( ˉ ), سەديل ( ̧), برەۆيس ( ̌ ) دياكريتيكالىق تاڭبالارى قولدانىلعان. ەلٸپبي قازاق تٸلٸنٸڭ جازۋ دەستٷرٸندە ورنىققان «بٸر دىبىس – بٸر ەرٸپ» پرينتسيپٸنە تولىق سەيكەس كەلەدٸ. جاڭا ەلٸپبيگە كەزەڭ-كەزەڭٸمەن كٶشۋ 2023 جىلدان باستاپ 2031 جىل ارالىعىندا جوسپارلانىپ وتىر.
