«Jańa álipbi negizindegi qazaq tili emlesiniń erejeleri» «Qazaq tili álipbiin kirillitsadan latyn grafikasyna kóshirý týraly» Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń 2017 jyly 26 qazandaǵy №569 Jarlyǵyna sáikes bekitilgen jańa álipbi boiynsha ázirlendi.
Jańa álipbi negizindegi qazaq tili emlesiniń erejeleri (Ereje) – latyn grafikasyndaǵy qazaq álipbii boiynsha durys jazýdy kórsetetin quqyqtyq kúshi bar qujat. Sonymen qatar latynnegizdi jańa álipbi boiynsha qazaq tiliniń orfografiialyq normalaryn turaqtandyratyn, durys jazý mádenietin qalyptastyratyn basty normativti qaǵidalar bolyp sanalady. Erejede aldymen ulttyq tildiń jazý-syzýmen bailanysty:
- tildiń jalǵamalylyǵy;
- tildiń yqshamdalýy;
- til dybystarynyń úndestigi;
- daýyssyzdardyń bir-birimen úilesimdiligi, t.b. negizgi zańdylyqtary men erekshelikteri eskerildi.
Erejeniń negizgi ustanymy úshin fonematikalyq printsip basshylyqqa alyndy. Sonymen qatar qazaq ádebi tiliniń leksikalyq quramyndaǵy kóne jáne kirme tildik qabattardyń keibir túrleriniń emlesine qatysty dástúrli jáne fonetikalyq, al tól sózderdiń kúrdeli túrleri úshin morfologiialyq printsip te qoldanyldy.
Erejede:
- latyn negizdi álipbi boiynsha qazaq tili dybystarynyń mánin bildiretin áripterdiń úndestikpen, úilestikpen jazylý normasy kórsetildi;
- sózderdi biryńǵai jýan nemese jińishke jazý, soǵan sáikes qosymshalardyń jýan nemese jińishke jalǵaný úlgisi berildi;
- qosar dybystardy (uý/úý, yi/ii) dara árippen (ý, i áripterimen) tańbalaýdyń úlgisi usynyldy;
- qazaqtyń ádebi tilindegi emlesi qiyn sózderdiń orfografiialaný erekshelikteri kórsetildi;
- latynnegizdi jańa álipbide joq io, i, ts, sh, e, iu, ia, , áripteriniń jazylý balamasy berildi;
- beiúndes býyndy kirme sózderge qosymsha jalǵaýdyń orfografiialaný tártibi kórsetildi;
- shettildik sózderdiń orfografiialaný úlgisi usynyldy;
- birikken, kirikken, tirkesti jáne qos sózderdiń emlesi, sondai-aq bas árippen jazylatyn ataýlardyń jazylýy men tasymaldyń tártibi kórsetildi.
Ereje túzýde ulttyq tildiń erekshelikteri men zańdylyqtaryna sáikes bolýy, dástúrge ainalǵan bazalyq normalardyń saqtalýy, tehnikalyq jaqtan qoldanýǵa ońtaily, jinaqy bolýy, halyq tiliniń dybystyq qor áleýetiniń keńirek qamtylýy, jahandaný úrdisinde jazý-syzýdyń ulttyq sipatynyń saqtalýy erekshe nazarǵa alyndy. Sonymen birge buǵan deiingi jazý tájiribesi, turaqtalǵan normalary, latynnegizdi álipbidi qoldanǵan jáne qoldana bastaǵan túrkitektes halyqtardyń emle tájiribeleri eskerildi.
Bul Erejeniń bastapqy nusqasyn túzý jumysy Bilim jáne ǵylym ministrligi Ǵylym komiteti Ahmet Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynda (Institýt) atqaryldy.
Institýt ázirlegen Ereje jobasy Qazaq tili álipbiin latyn grafikasyna kóshirý jónindegi ulttyq komissiia janyndaǵy Orfografiialyq jáne Ádistemelik jumys toptarynyń birlesken ǵylymi-praktikalyq seminar-keńesterinde birneshe márte qaralyp, talqylaýdan ótkizildi. Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵy elimizdiń birqatar óńirinde eresekter, oqýshylar, sondai-aq, oqytýshy-filologter arasynda synama-saýalnama arqyly tekserýden, respýblikadaǵy JOO-nyń oqytýshylary men tiltanýshy mamandarynyń táýelsiz saraptamasynan ótkizip, Erejege sońǵy redaktsiialaý jumystaryn jasap, kópshilik nazaryna usynyp otyr.
Qazaq emlesindegi tyń ózgerister, jańa qaǵidalar jáne olardyń ǵylymi negizdemesi ortologiialyq quraldarda jan-jaqty qamtylady. Ereje latyn grafikasy negizindegi jańa ulttyq qazaq álipbii boiynsha Orfografiialyq, Orfoepiialyq, Shettildik sózder sózdikteri, Emlesi qiyn sózder sózdigi, Anyqtaǵyshtar men Nusqaýlyqtar, basqa da ádistemelik quraldar túzý men jasaýda, mamandar daiarlaýda ǵylymi-normativtik tirek retinde alynatyn basty qujat bolyp sanalady.
TIREK UǴYMDAR
Anyqtaýyshtyq qatynas – zat pen qubylystyń ataýy bolatyn esim sóz tirkesteri syńarlarynyń arasyndaǵy aldyńǵysy anyqtaityn, sońǵysy anyqtalatyn qatynas.
Ataýyshtyq tirkes – syńarlar arasyndaǵy bailanysy turaqty, zat pen qubylysty týra maǵynada ataityn, bólek jazylatyn kúrdeli sóz.
Ashyq daýysty – jaqtyń keń ashylýy arqyly tek únniń qatysymen jasalatyn dybys.
Árip – dybystyń álipbidegi grafikalyq tańbasy.
Birikken sóz – birneshe túbirden birigip, bir ǵana zat pen qubylystyń ataýy bolatyn, birge jazylatyn kúrdeli sóz.
Dybys – aitylymdaǵy eń kishi tildik birlik.
Emle – jazý normalaryn qalyptandyratyn erejeler jiyntyǵy, orfografiia.
Idiomalyq tirkes – daiyn kúiinde qoldanylyp, bir uǵymdy bildiretin, tutas maǵynasy quramyndaǵy birlikterdiń árqaisysynyń maǵynasyna sáikespeitin turaqty tirkestiń túri.
Kómekshi esimder – zat esimderge tirkesip, zattardyń keńistiktegi ornalasý qatynastaryn bildiretin sózder. Kúrdeli sóz – syńarlary arasyndaǵy sintaksistik qatynas joiylyp, tutasqan birlik retinde bir maǵynany bildiretin, bir ǵana morfologiialyq, sintaksistik qyzmet atqaratyn, birikken, kirikken, qos sóz jáne ataýyshtyq tirkes túrindegi sózder.
Kúrdeli etistik – eki nemese odan da kóp sózderden jasalyp, kúrdeli qimyl-áreketti ataityn, bólek jazylatyn sózder.
Kirme sóz – qazaq tiliniń dybystyq zańdylyqtary boiynsha igerilip jazylatyn ózge tilden engen sóz.
Kirikken sóz – eki ne odan da kóp sózden birigip, syńar jigindegi dybystar úndesip, úilese ózgeriske ushyraǵan, quramy sińisip ketken sózder.
Qos sóz – bir sózdiń qaitalanýynan ne sózderdiń qosarlanýynan jasalǵan, defispen jazylatyn kúrdeli sóz.
Qosymsha – sóz maǵynasyn ózgertetin, túrlendiretin, sóz ben sózdi bailanystyratyn grammatikalyq birlik.
Qysqarǵan sóz – kúrdeli ataýlardyń qysqartylyp jazylǵan túri.
Leksikalanǵan tirkes – frazeologiialyq maǵynasynan qol úzgen, sintaksistik qatynas kómeskilengen, jeke sóz ornyna júretin leksikalyq birlik.
Morfologiialyq printsip – jeke sózdiń jáne kúrdeli sóz syńarlarynyń túbir tulǵasy saqtalyp jazylatyn emle ustanymy.
Táýeldik jalǵaý – bir zattyń basqa zatqa nemese bireýge táýeldi, menshikti ekenin bildiretin qosymsha.
Túbir sóz – sózdiń ári qarai bólshekteýge kelmeitin, maǵynaly negizgi bóligi.
Til úndestigi – qazaq tilindegi birinshi býynnyń úndesimine qarai sózderdiń biryńǵai jýan, ne biryńǵai jińishke aitylatyn negizgi dybystyq zańdylyǵy.
Fonema – sózder men morfemalardy bir-birinen maǵyna jáne forma jaǵynan ajyratatyn tildiń dybystyq júiesindegi negizgi tiptik birlik.
Fonematikalyq printsip – fonemanyń negizgi reńki saqtalyp jazylatyn emle ustanymy.
Shettildik sóz – jazba turpaty túpnusqasynan úlken aiyrmasy bolmaityn ózge tilden engen sóz.
JAŃA ÁLIPBI NEGIZINDEGI QAZAQ TILI EMLESINIŃ EREJELERI
I taraý
ÁRIPTER EMLESI
Daýysty dybys áripteriniń emlesi
Daýysty dybystardy tańbalaityn áripter: a, á, o, ó, ý, i, u, ú, e.
§1. a, e, ý, i áripteri sózderdiń barlyq býynynda jazylady: ana, baqyt, shaǵala, balapan, bota, bolashaq; elik, egemendik, elgezek, qurmet, kórkem; yqpal, yrys, mysal, jańǵyrý, baqsy, jaqsy; irgeli, irimshik, bilim, izgilik, kishipeiil, senim.
§2. á, o, ó, u, ú áripteri tól sózdiń basynda jazylady: ádis, álem, sán, dán, mádeniet, báiterek; ozyq, ońtaily, qoǵam, torsyq; óris, ómirsheń, kósem, bórik; utymdy, ustaz, qujat, tumar; úrdis, úkimet, júie, túbegeili. Kirme, shettildik sózderdiń ekinshi, úshinshi býynynda da jazylady: sirá, kiná, kýá, ińkár, kúmán, shúbá, zámzám, dúdámal; bulbul, maǵlumat, samuryq, májbúr, dúldúl, dástúr, manóvr, montór, parashút, absalút, festivál, kobált, banknot, alkogól, vestibúl.
j, sh men i áripteriniń ortasynda kelgen a dybysy jińishke aitylǵanymen, a árpi jazylady: jai, jailaý, jaily, shai, shailyq.
Daýyssyz dybys áripteriniń emlesi
Daýyssyz dybystardy tańbalaityn áripter: b, d, f, g, ǵ, h, ι, j, k, l, m, n, ń, r, q, r, s, t, v, ý, z, sh, ch.
§3. b, g, d, f, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, z, sh, ch jáne i, ý (§6-ny qarańyz) áripteri sózdiń basynda, ortasynda, aiaǵynda jazylady: bailyq, kóbelek, arab; gúl, kógal, pedagog; dáýlet, baǵdar, asteroid; filosofia, múfti, paragraf; hikaia, qahar, tarih; jospar, ereje, muqtaj; kúmis, shekpen, berik; lebiz, alash, táýekel; máńgilik, qaimaq, ǵalym; namys, kóne, dastarqan; parasat, kópir, talap; qurmet, maqtanysh, bolashaq; ras, ertegi, ómir; saiasat, kelisim, aitys; tabiǵat, qatal, sáýlet; virýs, avtor, rezerv; zerde, bilezik, qundyz; shańyraq, búrshik, qylysh; chempιon, kaýchýk, senvich; iá, qaiyń, sai; ýaqyt, áleýmet, taý. Ashshy, tushshy, keshshe sózderinde eki sh árpi qatar jazylady.
§4. ǵ árpi sóz basy men ortasynda ǵana jazylady: ǵarysh, aǵash, samǵa.
§5. ń árpi sóz ortasy men sońynda ǵana jazylady: mórtańba, eńbek, tańerteń, meń, zań.
i, ý áripteriniń emlesi
§6. i, ý áripteri daýyssyz dybys retinde tańbalanady: ai, úi, oishyl, iaǵni, qoian, saia, iod, fail, aikido, mezozoi, ýaǵyz, ýaqyt, aý, sáýkele, demeýshi, qaýyn, aiýan, keiýana.
§7. ýi (yi), ii (ii) dybys tirkesteri sózdiń barlyq býynynda i árpimen jazylady: igilik, iman; kiim, tiyn, sia, siaqty; bi, tarihi; institýt, kino, granit.
E s k e r t ý. Qosar ýi (yi) áripteri tek sýi (syi), týi (tyi) túbirlerinen jasalǵan sózderde jazylady: sýilyq, sýiymdylyq, sýiý; týiym, týiylý, týiý.
iy, ii árip tirkesterine aiaqtalǵan etistikke kósemsheniń i (-i) jurnaǵy jalǵanǵanda, eki i árpi qatar jazylady: baiy – baiidy, keii – keiidi.
§8. uý (uý), úý (úý) dybys tirkesteri cózdiń barlyq býynynda ý árpimen jazylady: ýyldyryq, ýyz, ýildeý; týys, qýyrshaq, gýil, tintýir; oqý, sý, jazý, kelý, barý.
§9. iu árpi iu árip tirkesi túrinde jazylady: aiý, baiý, oiý, jaiý, súiý.
E s k e r t ý. i árpinen keiin turǵan iu árpiniń ornyna ý jazylady: qiý, jiý.
§10. ia árpi ia árip tirkesimen jazylady: qoian, iaǵni, saia.
E s k e r t ý. i (i) árpinen keiin turǵan ia árpiniń ornyna a jazylady: qiar, sia, jaria.
II taraý
TÚBIR SÓZDER EMLESI. QOSYMShALARDYŃ JALǴANÝY
Túbir sózder emlesi
Qazaq tilinde túbir sózder til úndestigi boiynsha jazylady.
§11. Tól sózder biryńǵai jýan ne jińishke úndesimmen jazylady: azamat, yntymaq, bosaǵa, turmys; ásem, memleket, izet, úmit, sóilem. Al keibir kirme sózderde til úndestigi saqtalmai jazylady: quziret, qudiret, muǵalim, qyzmet, qoshemet, aqiret, qasiet, qadir, kitap, taýqimet, qaziret.
§12. Sózderdiń jáne kúrdeli sózder men sóz tirkesteri syńarlarynyń túbir tulǵasy saqtalyp jazylady: qulyn (qulun emes), júzim (júzúm emes), kóilek (kóilók emes), júrek (júrók emes), oryndyq (orunduq emes), kók oramal (kóg oramal emes), aq ala (aǵ ala emes), aq aiý (aǵ aiý emes); bara almaimyn (baralmaimyn emes), barsa igi edi (barsigedi emes), baryp pa eken (baryppeken emes), kele jatyr (kelatyr emes), kúnkóris, kúnbaǵys, shekara, qyrkúiek, kókónis.
Qosymshalardyń jalǵanýy
§13. Qosymshalar túbirdiń sońǵy býynyndaǵy daýysty dybystyń úndesimine qarai ne jýan, ne jińishke jalǵanady: jumys-shy-lar-dyń, qart-tar-dyń, baqsha-myz-da; mekeme-de, bereke-si, teńiz-shi-ler; kitap-tyń, qudiret-ke, muǵalim-niń; kógal-ǵa, kógorai-ǵa.
§14. Sózdiń sońǵy dybysy qatań bolsa, qosymshalar qatańnan, al daýysty, uiań nemese úndi bolsa, qosymshalar uiań ne úndiden bastalyp jalǵanady: halyq-qa, qyrat-tar, mektep-ke, kólik-pen; táj-ge, qaryz-ǵa, juldyz-dar; tań-ǵa, pán-der, tal-dyń, kól-ge, bala-ǵa, bala-lar, áje-ge, áje-niń.
§15. Túbirdiń sońǵy býynynda úndi daýyssyz dybystan keiin turǵan y, i áripteri táýeldik qosymshasy jalǵanǵanda túsirilip jazylady. Mysaly: aýyl – aýly, daýys – daýsy, erin – erni, halyq – halqy, oryn – orny, ǵuryp – ǵurpy, qyryq – qyrqy (qyrqyn berý), kórik – kórki (bet-ajar), árip – árpi, naryq – narqy (baǵasy), paryq – parqy, qulyq – qulqy, oiyn - oiyny.
E s k e r t ý. Maǵynasyna nuqsan keletin sózderde y, i túsirilmei jazylady. Mysaly: qulyq – qulyǵy; kórik – kórigi (ustanyń quraly); qalyp – qalyby (nannyń qalyby); qyryq – qyryǵy (sandyq maǵyna); naryq – naryǵy (termin), .
§16. Sońǵy býynynda á árpi jazylatyn túbir sózderge ashyq daýystylarmen keletin qosymshalar ǵana jýan jalǵanady: kúnásina, kúnásinan, kýásina, kýásinan, kúnáǵa, kúnádan, kinálaý, shúbálaný, kýáǵa, kýádan, kúmánǵa, kúmándaný.
§17. s, z, j dybystaryna aiaqtalatyn sózderge s, sh daýyssyzdarynan bastalatyn qosymsha jalǵanǵanda, túbir saqtalyp jazylady: basshy (bashshy emes), qussha (qushsha emes), tuzsyz (tussyz emes), sózsiz (sóssiz emes), aýyzsha (aýyshsha emes), tájsiz (táshsiz emes).
§18. n dybysyna aiaqtalatyn sózderge b, g, ǵ, m daýyssyzdarynan bastalatyn qosymsha jalǵanǵanda, túbirdiń negizgi tulǵasy saqtalyp jazylady: burynǵy (buryńǵy emes), janǵa (jańǵa emes), qaýynǵa (qaýyńǵa emes), túngi (túńgi emes), tómengi (tómeńgi emes), júgenge (júgeńge emes), janbaidy (jambaidy emes), kónbedi (kómbedi emes), senbeidi (sembeidi emes), saimanmen (saimammen emes).
§19. Sóz sońyndaǵy k, q, p áripteri táýeldik jalǵaýy nemese kósemsheniń -a, -e, -i jurnaǵy jalǵanǵanda, g, ǵ, b ( ý) bolyp jazylady: júrek – júregi, súiek – súiegi, kúrek – kúregi; qazaq – qazaǵy, bairaq – bairaǵy, taraq – taraǵy; kitap – kitaby, aspap – aspaby, lep – lebi; ek – egedi, tók – tógedi; taq – taǵady, baq – baǵady; kep – kebedi, keýip, jap – jabady, jaýyp, tap – tabady, taýyp. Biraq sap – sapy, sapynda, tarap – tarapy tárizdi sózderdiń túbir tulǵasy saqtalyp jazylady.
§20. Ekinshi syńary basy, asy, aǵasy, anasy tulǵalarymen kelgen birikken sózderde qosymsha sózdiń táýeldik formasyna jalǵanady: Elbasyna, Elbasyn, otbasyna, otbasyn, otbasylar, qonaqasyna, qonaqasyn, qonaqasylar, otaǵasyna, otaǵasyn, otaǵasylar, myńbasyn, myńbasyna, myńbasylar. Táýeldik jalǵaýynyń III jaǵy jalǵanbaidy.
§21. Túbir sózge -hana, nama, -gói, -qoi, -kez, -kesh, -paz, -ger, -ker, -tal, -dar, -qor tárizdi arab, parsy tilinen engen jáne -kúnem, -niki (-diki, -tiki), -men (-ben, -pen) tárizdi tól qosymshalar sózdiń sońǵy býynynyń jýan-jińishkeligine qaramai jalǵanady: kitaphana, ádisnama, emhana; danagói, aqylgói; sánqoi, áýesqoi; arbakesh, baishykesh; jihankez; ónerpaz, bilimpaz; zańger, saýdager; kásipker, qairatker; sezimtal, uǵymtal; dindar, qaryzdar; mansapqor, jemqor; paidakúnem; ataniki, aýyldiki, qazaqtiki; qoǵammen, ultpen, qyzben.
III taraý
BÓLEK JAZYLATYN SÓZDER EMLESI
§22. Anyqtaýyshtyq qatynastaǵy sóz tirkesteri bólek jazylady: altyn saǵat, kiiz úi, bota kóz, qara shai, at qora, maqta maiy, quraq kórpe.
§23. Kúrdeli san esimderdiń árbir syńary bólek jazylady: on bir, on birinshi, on segiz million, jiyrma segiz, júz on jeti, eki júz jetpis tórt, bir myń toǵyz júz elý úsh, tórt milliard, jiyrma úsh bútin onnan bir.
§24. Kúrdeli syn esimderdiń árbir syńary bólek jazylady: al qyzyl, qońyr ala, qyzǵylt sary, qara ala, kók ala, qara kók, aq sur, qula qasqa, qula jiren, tory tóbel.
§25. Kúrdeli etistikterdiń, esim jáne elikteýish sózdermen tirkesken qurama etistikterdiń árbir syńary bólek jazylady: baryp keldi, kele jatyr, jaza ber, kiip júre ber, júgire jóneldi, bara almady, bara almai qalyp edi, jyǵylyp qala jazdady; qyzmet etý, mán berý, qol shapalaqtaý; shap etý, dý ete túsý, baj etý, lap qoiý.
§26. Tolyq maǵynaly sózben tirkesken saiyn, keiin, buryn, deiin, sheiin, men, ben, pen, qoi, ǵoi, da, de, ta, te, ma, me, ba, be, pa, pe, she shylaýlary bólek jazylady: jyl saiyn, ai saiyn; sabaqtan keiin; budan buryn; jinalysqa deiin; túske sheiin; qalam men qaǵaz, kitap pen dápter; kerek qoi, kóre ǵoi; ol da, men de; halyq ta, úkimet te; Bar ma eken? Kele me eken? Suraq pa? Kóp pe? Az ba? Kem be? Sen she?
§27. da, de, ta, te shylaýly tirkesterimen kelgen kúrdeli sózder bólek jazylady: bar da kel, ait ta qoi, qara da tur, kir de shyq. Biraq urda-jyq, asta-tók, ýda-shý tárizdi leksikalanǵan tirkester birge ári defis arqyly jazylady.
§28. Negizgi sózge tirkesken aldy, arty, asty, ústi, mańy, jany, ishi, syrty, basy, tusy, sheti, boiy siiaqty kómekshi esimder bólek jazylady: esik aldy, úi arty, kópir asty, ústeldiń ústi, qala mańy, bazar jany, aýla ishi, qora syrty, qystyń basy, júrek tusy, aýyl sheti, ózen boiy, tula boiy.
§29. Idiomalyq, frazalyq tirkesterdegi árbir sóz bólek jazylady: qas batyr, shynjyr balaq, shubar tós, shiki ókpe, qara ter, iek artty, bas tartty, bet burdy, iin tires. Biraq ataý sózdiń ornyna júretin leksikalanǵan tirkester birge jazylady: basqosý, atsalysý, aqkóńil (§38-di qarańyz).
IV taraý
BIRGE JAZYLATYN SÓZDER EMLESI
§30. Eki túbirden quralǵan bir ǵana zat pen uǵym ataýy birge jazylady: kókónis, shekara, jertóle, baǵdarsham, beinebaian, sýsabyn, kereńqulaq (ós.), itsandyq (ós.), kelteshash (ós.).
§31. Ekinshi syńary -lyq (-lik, -dyq, -dik, -tyq, -tik) qosymshasymen kelgen qoǵamdyq, áleýmettik leksika, -ar (-er) qosymshasymen keletin ádet-ǵuryp, káde ataýlary, -lar (-ler, -dar, -der, -tar, -ter) qosymshasymen keletin botanikalyq, zoologiialyq ataýlar, -qysh (-kish, -ǵysh, -gish) qosymshasymen keletin qural-saiman jáne tehnika ataýlary, -ty (-ti, -dy, -di), -pa (-pe, -ba, -be, -ma, -me), -ys (-is, -s), -ǵy (-gi, -qy, -q) qosymshasymen keletin leksikalanǵan turaqty tirkester men zat ataýlary birge jazylady: ortaazialyq, jerjúzilik, arampiǵyldyq, búkilálemdik, jalpyhalyqtyq, birrettik; aýyzashar, atqaminer; ashatuiaqtylar, balyqqorektiler, jalańkózdiler, aǵashkemirgishter; kespekeskish, sabynsalǵysh, órtsóndirgish; sharýabasty, nemketti, súikeisaldy; alypqashpa, baýkespe, janbaǵys, kireberis, kúnkóris; aýaqyzdyrǵy, aýasúzgi, bórioinaq.
§32. Ásire, bir, kóp, jalpy, bei jáne avan, avia, avto, agro, anti, aero, gidro, giper, eýro, izo, infra, kino, mega, mini, radio, tele, trans, últra, foto, elektr siiaqty sózaldy syńarlarymen, sondai-aq bei qosymshasymen kelgen ataýlar birge jazylady: ásiresolshyl; birqalypty, birmándi; kópmándi, kópmúshe; jalpyulttyq, jalpymemlekettik; beikúná, beihabar; avansahna; aviamektep; avtojol; agrokeshen; antidene; aeroshana; gidrobeket; giperbelsendi; eýrosport; izosyzyq; infraqurylym; kinoqondyrǵy; megajoba; minijoba; radiobailanys; telearna; transshekara; últradybys; fotosýret; elektrsúzgi.
§33. Ekinshi syńary aralyq, qumar, jandy, taný, tanym, jai, hat, aqy, ishilik, symaq siiaqty sózdermen kelgen ataýlar birge jazylady: halyqaralyq; ataqqumar; ultjandy; jaratylystaný; tiltanym; jylyjai; ashyqhat (ashyqhat syilaý); zeinetaqy; mekemeishilik; ákimsymaq. Biraq anyqtaýyshtyq qatynas saqtalǵan kúrdeli sózder bólek jazylady: ashyq hat, qyzmettik hat.
§34. Esh, ár, kei, bir, qai, qaisy, álde sózderimen kelgen esimdik, syn esim, ústeýler túbir tulǵalary ózgertilmei, birge jazylady: eshkim; árkim; ártúrli; keibir; birdeńe; qaibir; qaisybireýler; áldeqalai. E s k e r t ý. Ár, kei, bir, qai, álde sózderi zat esimdermen tirkeskende, bólek jazylady: ár el; kei bala; bir jumys; qai zaman; álde shyn, álde ótirik.
§35. Birinshi syńary aq, qara, sary, kók, qyzyl, ala, boz tárizdi tús ataýlarymen keletin botanikalyq, zoologiialyq terminder birge jazylady: aqiyq (qus), aqshabaq (balyq); qaraqus, qaraaǵash (ós.); saryandyz (ós.), sarygúl; kókqutan (qus), kókbasshóp (ós.); qyzylqasqyr (ań), qyzylbidai; alabuǵa (balyq), alabulbul (qus); bozbetege (ós.), boztorǵai. Úsh quramnan turatyn botanikalyq, zoologiialyq ataýlardyń aldyńǵy eki syńary birigip jazylady: aqbas siyr, sarybas jylan.
§36. Leksikalyq maǵynasynan ajyraǵan qoi, siyr, túie, bota, qozy, at, qoian, aiý, bóri, qasqyr, it nemese qum, sý, bal, ý, sor sózderimen tirkesken botanikalyq, zoologiialyq ataýlar birge jazylady: qoijýsan (ós.), siyrjońyshqa (ós.), botabúrgen (ós.), qozygúl (ós.), atqulaq (ós.), qoiansúiek (ós.), aiýbaldyrǵan (ós.), aiýbadam (ós.), bóriqaraqat (ós.), qasqyrjem (ós.), itbúldirgen (ós.), qumberish (ós.), sýbetege (ós.), balqaraǵai (ós.), ýkekire, ýbidaiyq (ós.), sorqańbaq (ós.).
E s k e r t ý. Aq, qara, qyzyl, qońyr, sur, shubar sózderi ań-qus, ósimdik túsin aiyrý úshin qoldanylatyn bolsa, bólek jazylady: aq alabota, qara qarǵa, sur jylan, shubar baqa.
§37. Ekinshi syńary shóp, gúl, tiken, japyraq, tamyr, qus, balyq, qurt, jidek, jemis, qat sózderimen keletin botanikalyq ataýlar birge jazylady: emenshóp, qońyraýshóp; kúimesgúl, qaltagúl; sortiken, shaǵyrtiken; túimejapyraq, sútjapyraq; altyntamyr, beltamyr; totyqus, kókqus; taraqbalyq, qylyshbalyq; qaraqurt, bósirqurt; qyzyljidek, itjidek; tamyrjemis, torjemis; qaraqat, qyzylqat.
§38. Kúrdeli sózge ainalǵan frazeologizmder birge jazylady: aqsaqal, aqsúiek, aqniet, aqniettik, aqkóńil, aqkóńildilik; kóshbasshy, dúnieqońyzdaný, erjúrek, erjúrektik, janpida, janpidalyq, ataqonys; basqosý, atsalysý, atústi, atústilik.
V taraý
DEFISPEN JAZYLATYN SÓZDER EMLESI
Qos sózder defis (-) arqyly jazylady.
§39. Qaitalama qos sózder defis arqyly jazylady: lek-lek, alýan-alýan, júre-júre, kóre-kóre, sóilei-sóilei, biik-biik, kóp-kóp, taý-taý, qaita-qaita.
§40. Qosarlanǵan elikteýish, beineleýish sózder jáne kóńil-kúi, shaqyrý odaǵailary defis arqyly jazylady: jalt-jult, satyr-sutyr, qalt-qult, shaqyr-shuqyr, shart-shurt, sart-surt, tars-turs, pah-pah, shek-shek, qyraý-qyraý.
§41. Syńarlary ózara maǵynalas jáne qarama-qarsy, jiyntyq jáne jalpylama mándegi, sondai-aq maǵynasy kómeskilengen qos sózder defis arqyly jazylady: syi-qurmet, úgit-nasihat, oi-óris, ydys-aiaq, telegei-teńiz, salt-dástúr, er-toqym, el-jurt, jer-jahan, kúsh-qairat, ońtústik-shyǵys, júrek-tamyr syrqaty, shtrih-kod, oqý-jattyǵý, ákimshil-qysymshyl; úlken-kishi, kári-jas, alys-jaqyn, ashshy-tushshy, alys-beris, joǵary-tómen, kóshi-qon, aitty-aitpady, kirer-kirmesten, kelimdi-ketimdi, kári-qurtań, kóilek-kónshek, et-met.
§42. Qosarlanǵan boljaldyq san esimder defispen jazylady: bir-eki, alty-jeti, úsh-tórt, otyz-qyryq, altaý-jeteý, bireý-ekeý.
§43. Grammatikalyq tulǵalarmen kelgen qos sózder defis arqyly jazylady: týradan-týra, qoldy-qolyna, ózinen-ózi, qaraptan-qarap, bardy-joqty, azdy-kópti, tekten-tekke, teginnen-tegin, qolma-qol, betpe-bet, kózbe-kóz, jolma-jol, barar-barmas; bilep-tóstep, sharshap-shaldyǵyp, kórgen-túigen, jýyp-shaiyp, qyryp-joiyp, jylap-eńirep, ósip-ónip.
§44. Arab tsifrymen berilgen sanǵa qosymsha defis arqyly jalǵanady, sondai-aq túsirilgen -ynshy (-inshi), -nshy (-nshi) qosymshasynyń ornyna defis qoiylady, al rim tsifrymen berilse, defis qoiylmaidy: 6-ǵa, 100-ge deiin, 10-15-ten; 2018-jyly, 5-sanat, 3-kireberis, 10-qazan, 2-aqpan, 136-bap, 1-úi, 9-páter, HHI ǵasyr, III tom, IV taraý. Biraq № shartty belgisimen tirkesetin arab tsifrly san esimder defis arqyly ajyratylmaidy: №82 mektep, direktordyń №5 buiryǵy, №107 qaýly, №17 kiris.
§45. Tsifrǵa tirkeletin % (protsent), 0S (Tselsii) tańbalarynan keiin jalǵanatyn qosymshalar defis arqyly jazylady: 50 %-ke, 10 0S-den tómen.
§46. Kúsheitkish býynmen keletin sózder defispen jazylady: ap-anyq, qyp-qyzyl, sap-sary, jap-jaqsy, súp-súikimdi, quba-qup. Biraq appaq, kókpeńbek bolyp jazylady.
§47. Kirme negizder, abbreviatýralar men sandardyń tól jáne shet tilinen engen sózdermen qosarlanǵan ataýlary, sondai-aq ýeb, eks sózaldy syńarlarymen keletin sózder defis arqyly jazylady: brein-ring, kofe-breik, market-meiker, shoý-biznes, tok-shoý, blis-saýal, feis-baqylaý, art-kafe, pop-mýzyka; MP4-pleerleri, USB-tasymaldaýshy, SD-karta; VIP-palata, IT-mamandar, PR-menejer.
§48. -aq, -ai, -aý, -dy, -di, -mys, -mis, -tin, -tuǵyn shylaýlary defis arqyly jazylady: sen-aq, shamaly-aq, kelmeidi-aý, ádemisin-ai, aitqan-dy, barypty-mys, kelipti-mis, kóretin-di; erek-tin, bar-tuǵyn, joq-tuǵyn.
§49. Qysqarǵan sózge qosymshalar defis arqyly jalǵanady: AAQ-nyń, QazUPÝ-ǵa, TMD-ǵa (§73-75 qarańyz).
VI taraý
BAS ÁRIP EMLESI. QOSYMShALARDYŃ JALǴANÝY
§50. Árbir jańa sóilem bas árippen jazylady: Qonaqúide, dóńgelek ústel ústinde qyzǵylt, kúńgirt sáýlesi bar tas sham janyp tur. Qyryn otyrǵan ákesiniń úlken kesek pishini Abaiǵa jartylai ǵana kórinedi (M.Áýezov).
§51. Óleńniń árbir joly bas áripten bastalady: Paida oilama, ar oila, Talap qyl artyq bilýge. Artyq bilim kitapta, Erinbei oqyp kórýge (Abai). Jalqy esimder emlesi
§52. Kisiniń aty, ákesiniń aty, tegi bas árippen jazylady: Dýlat Saǵynuly Berdáli, Qyrmyzy Nábiqyzy Seidimbek.
§53. Kisi esimderine jáne -ov, -ev jurnaǵymen aiaqtalǵan kisiniń tegine qosymsha túbir sózdiń sońǵy býynyna sáikes úndesip jalǵanady: Álihannyń, Álihanǵa; Kúnsulýdyń, Kúnsulýǵa; Nábievanyń, Nábievke; Baiǵaraevanyń, Baiǵaraevqa.
E s k e r t ý. Sońǵy býyny á-men aiaqtalǵan kisi esimderine qosymshalar §16 boiynsha jýan jalǵanady: Kúlásh-qa, Kúlái-ǵa, Bilál-ǵa.
§54. Eki sózden quralǵan kisi esimderi birge jazylady: Tóremurat, Aisáýle, Saqypjamal, Ábilqasym, Qasymjomart, Batyrhan, Tursynzada, Nurǵali, Aigúl, Aqbala, Aqylbek, Jaqsybai, Shárbaný, Toqqoja, Nurbike, Nuraiym, Nurdildá, Bibihanym, Asyljan, Ahmetqazy.
§55. Kisi esimderi syńarlarynyń jigindegi dybystar aitylymyna sáikes jazylady: Aiǵyz, Baigeldi, Jumaǵul, Qaragóz, Kenjáli, Bibajar, Qojahmet.
§56. Arab, parsy tilinen engen kisi esimderi qazaq tiliniń dybystyq zańdylyǵyna sáikes jazylady: Ysqaq, Yrysjan, Yrysaldy, Ysmaiyl nemese Symaiyl, Muhambet, Ybyraiym, Bátima, Qasen, Qusaiyn, Qadisha, Pazyl, Ábdiqadir, Álbeibarys.
§57. Tarihi tulǵa esimderindegi kómekshi sózder sóz basynda bas árippen, sóz ortasynda kishi árippen defis arqyly jazylady: Ábýnasyr ál-Farabi, Leonardo da Vinchi, Janna d’Ark, Fon der Gols, Liýdvig van Bethoven, Ál-Farabidiń murasy barlyq túrki halyqtaryna ortaq. Kórsetilgen esimderge qosymshalar býyn úndesimine sáikes jalǵanady: Leonardo da Vinchi (-diń, -ge); Fon der Gols (-tyń, -qa); Vilgelm fon Gýmboldt (-tyń, -qa).
§58. Ertegi, mif keiipkerleriniń attary bas árippen jáne birge jazylady: Jelaiaq, Jeztyrnaq, Saqqulaq, Taýsoǵar.
§59. Quramynda bi, jyraý, ata, ana, batyr, abyz, aqyn, bahadúr, han, seri, sal, datqa, sultan, qajy, sulý, begim, hanym, myrza sózderi bar ulttyq-mádeni qoǵamdastyqqa tanymal kisi esimderiniń aldyńǵy syńary – bas árippen, ekinshi syńary kishi árippen bólek jazylady: Móńke bi, Buqar jyraý, Adam ata, Haýa ana, Qorqyt ata, Domalaq ana, Jalańtós batyr, Baiserke abyz, Dýlat aqyn, Ábilǵazy bahadúr, Abylai han, Aqan seri, Birjan sal, Baizaq datqa, Baraq sultan, Qunanbai qajy, Baian sulý, Aisheker hanym, Rabia begim.
§60. Dástúrli mádeniette erekshe oryn alǵan kisi esimderiniń aldynda qoldanylatyn turaqty epitetter bas árippen jazylady: Úkili Ybyrai, Qyz Jibek, Máshhúr Júsip, Qazdaýysty Qazybek bi, Er Tarǵyn, Qaraqypshaq Qobylandy, Jaiaý Musa, Er Tóstik.
§61. Janýarlar men qustarǵa qoiylǵan kúrdeli ataýlar bas árippen jáne birge jazylady: Aitóbel, Qoiankók; Bóribasar, Aqtós, Qaratorǵai.
Jer bederi, aspan deneleri ataýlarynyń emlesi
§62. Geografiialyq jáne astronomiialyq ataýlar bas árippen jazylady: Alataý, Jetisý, Ertis, Jaiyq; Kún, Ai, Jer, Sholpan, Jetiqaraqshy, Súmbile, Úrker.
§63. Muhit, asý, aral, qum t.b. sózdermen keletin jer-sý jáne astronomiialyq ataýlardyń bastapqy syńary bas árippen jazylady: Qara teńiz, Tynyq muhity, Kúngei asýy, Barsakelmes araly, Borsyq qumy.
§64. Turaqty anyqtaýysh arqyly qalyptasqan kúrdeli jer-sý ataýlarynyń eki syńary da bas árippen jáne bólek jazylady: Kishi Azia, Ortalyq Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Qiyr Shyǵys, Taýly Altai.
§65. Kúrdeli jer-sý ataýlary bas árippen, túbir tulǵasy saqtalyp, biriktirilip jazylady: Araltóbe, Úsharal, Kókshetaý, Betpaqdala, Jarkent, Marqakól, Saryarqa, Saryaǵash, Jańaarqa.
§66. Qosarlanǵan jer-sý ataýynyń eki syńary da bas árippen, defis arqyly jazylady: Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy, Úitas-Aidos jerasty sýy, Sairam-Ógem ulttyq parki, Balqash-Alakól oiysy.
Kúrdeli ataýlar emlesi
§67. Memleket jáne eń joǵarǵy memlekettik basqarý organdary men laýazym ataýlary bas árippen jazylady: Qazaqstan Respýblikasy, Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti, Qazaqstan Respýblikasynyń Premer-ministri, Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy, Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimeti. Biraq memlekettik laýazym ataýlaryndaǵy hatshy, ministr, depýtat, ákim, orynbasar, basshy, tóraǵa sózderi kishi árippen jazylady: Qazaqstan Respýblikasy Memlekettik hatshysy, Qazaqstan Respýblikasy Qarjy ministri, Qazaqstan Respýblikasy Parlamentiniń depýtaty, Túrkistan oblysynyń ákimi, Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti ákimshiligi basshysynyń orynbasary, Ádistemelik bólim basshysy, Til komitetiniń tóraǵasy.
§68. Memlekettik ákimshilik-basqarý organdary (ministrlik, komitet, departament, kodeks t.b.), zańnamalyq qujattar kúrdeli ataýlarynyń birinshi sózi bas árippen jazylady: Qarjy ministrligi, Qazaqstan Respýblikasy Qarjy ministrligi, Qazaqstan Respýblikasy Ishki ister ministrligi, Qazaqstan Respýblikasy Qarjy ministrliginiń Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý jónindegi komiteti, Qazaqstan Respýblikasy Aqparat jáne komýnikasialar ministrliginiń Aqparattandyrý departamenti, Qazaqstan Respýblikasynyń Eńbek kodeksi.
§69. Oqý orny, ǵylymi mekeme, qoǵamdyq uiym, óner ortalyqtarynyń jáne olardyń qurylymdyq bólimsheleriniń ataýlary bas árippen jazylady: Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversiteti, Sh.Ýálihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologia institýty, Qazaqstan Sýretshiler odaǵy, Abai atyndaǵy Opera jáne balet teatry, Qazaq ulttyq ýniversitetiniń Tarih fakúlteti, Shyǵystaný fakúltetiniń Shyǵys filologiasy kafedrasy; Til bilimi institýtynyń Til mádenieti bólimi, Jazýshylar odaǵy Kórkem ádebiet bólimi, Til bilimi institýtynyń Ǵylymi keńesi.
§70. Ǵimarat, eskertkish, kórkem ádebiet, mýzyka, sáýlet, óner týyndylary ataýlarynyń alǵashqy sózi bas árippen jazylady: Beibitshilik pen kelisim saraiy, Qazmedia ortalyǵy, Táýelsizdik saraiy, Áziret Sultan meshiti, I.Esenberlinniń «Kóshpendiler» trilogiasy, «Alasapyran» romany, «Aiqyn» gazeti, «Qazdar qaitqanda» áni, «Máńgilik el» monýmenti.
§71. Mańyzdy tarihi oqiǵalardyń, mereke ataýlarynyń birinshi sózi bas árippen jazylady: Aqtaban shubyryndy, Jeltoqsan kóterilisi, Qurban ait, Naýryz meiramy, Qazaqstan halqynyń birligi kúni, Bilim kúni.
§72. Memlekettik marapattar, ataqtar bas árippen jazylady: Qazaqstan Respýblikasy Memlekettik syilyǵynyń laýreaty, «Halyq qaharmany» ataǵy, «Altyn qyran» ordeni, «Eren eńbegi úshin» medali, «Altyn alqa» tósbelgisi.
VII taraý
QYSQARǴAN SÓZDER EMLESI
§73. Basqy áripterinen qysqarǵan kúrdeli ataýlar bas árippen jazylady: EQYU (Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymy); AQ (Aksionerlik qoǵam); AAQ (Ashyq aksionerlik qoǵam); JShS (Jaýapkershiligi shekteýli seriktestik); DDSU (Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy). Qosymshalar qysqarǵan sózdiń aitylý zańdylyqtaryna sáikes defis arqyly jazylady: EQYU-ǵa; EO-ǵa; JShS-nyń, JShS-ǵa; AQ-nyń; DDSU-ǵa; TMD-ǵa, MKK-ge. Biraq AQSh-qa dep jazylady.
§74. Aǵylshyn tilindegi ataýy boiynsha qysqarǵan álemdik mártebesi joǵary halyqaralyq uiym ataýlary túpnusqa tilindegidei jazylady: UNESSO, USAID, NATO, EXPO. Qosymshalar qysqarǵan sózdiń aitylýyna qarai defis arqyly jalǵanady: UNESSO-nyń, -ǵa; USAID-tyń, -qa; NATO-nyń, -ǵa; EXPO-nyń, -ǵa.
§75. Aralas qysqarǵan sózder tómendegidei jazylady: QazUÝ (Qazaq ulttyq ýniversiteti); Eýroodaq (Eýropalyq odaq). Qosymshalar sońǵy býynǵa úndesip jalǵanady: QazUÝ-dyń, -ǵa; Eýroodaq-tyń,-qa.
VIII taraý
ShETTILDIK SÓZDER EMLESI
§76. Shettildik birqatar sózder túpnusqasyna uqsas jazylady, olarǵa qosymsha býyn úndestigine sáikes jalǵanady: moderator (-dyń, -y, -ǵa, -lar), marker (-diń, -i, -ge, -ler), stepler (-diń, -i, -ge, -ler), vaýcher (-diń, -i, -ge, -ler), sýpervaizer (-diń, -i, -ge, -ler), banknot (-tyń, -y, -qa, -tar), bankomat (-tyń, -y, -qa, -tar), planshet (-tiń, -i, -ke, -ter), onlain (-nyń, -y, -ǵa, -dar), oflain (-nyń, -y, -ǵa, -dar), dizain (-nyń, -y, -ǵa, -dar), barmen (-niń, -i, -ge, -der), resepshn (-niń, -i, -ge, -der), skrinshot (-tyń, -y, -qa, -tar), blokbaster (-diń, -i, -ge, -ler).
§77. Birqatar kirme sózder aitylýy boiynsha jazylady: taýar, nómir, poshta, kástóm, pálte, poiyz, siez, slesir, vedimis, vedimistik, ketchúp.
§78. io árpi ó árpimen tańbalanady. Qosymsha sońǵy býynnyń úndesimine sáikes jalǵanady: manóvr (-diń, -i, -ge, -ler), brýselóz (-diń, -i, -ge, -der), aktór (-diń, -i, -ge, -ler), amóba (-nyń, -ny, -ǵa, -lar), dirijór (-diń, -i, -ge, -ler), rejisór (-diń, -i, -ge, -ler). \
§79. ts árpi jáne sts árip tirkesi s árpi arqyly jazylady: sirk, sement; desimetr, proporsional, kvars, korporasia, senari, abses, plebisit. §80. sh árpi sh árpimen jazylady: ýchilishe, praporshik, borsh, shi (taǵam). §81. e árpi e árpimen jazylady: element, elevator, poetika, koefisent. §82. iu árpi ú árpimen jazylady: parashút, absolút, glúkoza, debút, prodúser, lúks, valúta, búdjet, búro, sújet, búleten, fúchers, kompúter, tútor, konúktýra, konúktivit. Qosymshalar sońǵy býynnyń úndesimine sáikes jalǵanady. §83. ia árpi á árpimen jazylady: zarád, knáz, narád, razrád, griláj. Qosymsha §16 boiynsha jalǵanady.
E s k e r t ý. i (i) árpinen keiin turǵan ia-nyń ornyna a jazylady: aksia, alergia, himia, gimnazia.
§84. Jińishkelik belgisi () bar býynǵa jińishke daýystylardyń árpi jazylady, qosymshalar túbirdiń sońǵy býynyna úndesip jalǵanady: alkogól (-diń, -i, -ge, -der), ansámbl (-diń, -i, -ge, -der), asfált (-tiń, -i, -qa, -ta), álbatros (-tyń, -y, -qa, -tar), álbom (-nyń, -y, -ǵa, -dar), álfa (-nyń, -ǵa), álmanah (-tyń, -y, -qa, -tar), álpinis (-tiń, -i, -ke, -ter), ált (-tiń, -i, -ke), álternativ (-tiń, -i, -ke, -ter), áltron (-nyń, -y, -ǵa, -dar), bálzam (-nyń, -y, -ǵa, -dar), batalón (-niń, -i, -ge, -der), búldog (-tyń, -y, -qa, -tar), búldozer (-diń, -i, -ge, -ler), dúbl (-diń, -i, -ge, -der), gólf (-tiń, -i, -ke, -ter), gastról (-diń, -i, -ge, -der), kúlt (-tiń, -i, -ke), kobált (-tiń, -i, -qa, -tar), koról (-diń, -i, -ge, -der), medalón (-niń, -i, -ge, -der), múltfilm (-niń, -i, -ge, -der), ós (-tiń, -i, -ke, -ter), pálma (-nyń, -sy, -ǵa, -lar), paról (-diń, -i, -ge, -der), púlt (-tiń, -i, -ke, -ter), roiál (-diń, -i, -ǵa, -dar), rúbl (-diń, -i, -ge, -der), sirkúl (-diń, -i, -ge, -der), váls (-tiń, -i, -ke, -ter), vestibúl (-diń, -i, -ge, -der), vólfram (-nyń, -y, -ǵa, -dar), vólt (-tiń, -i, -ke), fakúltet (-tiń, -i, -ke, -ter), festivál (-diń, -i, -ǵa, -dar), fólklor (-dyń, -y, -ǵa, -lar).
E s k e r t ý. jińishkelik belgisi () turǵan býynda e, i áripteri bolsa, bul belgi eskerilmeidi: akvarel (-diń, -i, -ge, -der), artikl (-diń, -i, -ge, -der), atele (-niń, -si, -ge, -ler), barelef (-tiń, -i, -ke, -ter), barer (-diń, -i, -ge, -ler), gelmint (-tiń, -i, -ke, -ter), kegl (-diń, -i, -ge, -der), kelt (-tiń, -i, -ke, -ter), lager (-diń, -i, -ge, -ler), premer (-diń, -i, -ge, -ler), premera (-nyń, -ǵa, -lar), relef (-tiń, -i, -ke, -ter), shifoner (-diń, -i, -ge, -ler), stil (-diń, -i, -ge, -der), film (-niń, -i, -ge, -der).
§85. Aiyrý belgisi () eskerilmei jazylady, qosymshalar sońǵy býyn úndesimine sáikes jalǵanady: sýbekt, obekt, feldeger, adektiv.
§86. -tch árip tirkesimen aiaqtalatyn sózderdegi t árpi túsirilip jazylady: skoch, skech, mach.
§87. dj árip tirkesi bar sózderde d árpi túsirilip, qosymshalar úndestik zańy boiynsha jazylady: menejer (-diń, -i, -ge, -ler), jinsi (-niń, -si, -ge, -ler), jentlmen (-niń, -i, -ge, -der). Biraq búdjet, lodjy bolyp jazylady.
§88. Sóz sońyndaǵy qaitalanǵan qosar áriptiń bireýi túsiriledi: klas (-tyń, -y, -qa, -tar), hol (-dyń, -y, -ǵa, -dar), bal (-dyń, -y, -ǵa,-dar).
§89. Sóz ortasyndaǵy qaitalama ss, mm, ll, tt, ff, nn, bb, rr, pp, gg, dd, kk, ýý dybystaryn bildiretin áripterdiń biri túsirilip jazylady: patison, komisar, resor, profesor, prosesor, asonans, disonans, disident; gramatika, komýna, imýnogen, imigrant, mamologia, simetria, amiak, anagram; metalýrgia, elips, kolej, silabýs, koloid, kolokviým, triler, alofon, troleibýs; kotej, atestat; efýzia, afekt, afrikat, koefisient; týnel, aneksia, baner, tenis, konotat; abreviatýra, gibon, korespondent, popýri, korektor, ipodrom, oponent; sýgestia; aditiv; akaýnt, akord, akreditteý, vakým.
E s k e r t ý. Sóz maǵynasyna áser etetin jaǵdaida, sondai-aq ólshem birlik ataýlarynda qaitalama dybystar saqtalyp jazylady: netto, dollar, massa, tonna, million, millimetr.
§90. -ii-men aiaqtalǵan sózderdiń sońynda bir ǵana i árpi jazylady: kali, alúmini, natri, kafeteri, reali.
§91. Shettildik sózderdiń sońyndaǵy a árpi sóz maǵynasyna áser etpegen jaǵdaida túsirilip jazylady. Qosymshalar sońǵy býynǵa úilesip jalǵanady: kordinat (-tyń, -y, -qa, -tar), kapsýl (-dyń, -y, -ǵa, -dar), kardiogram (-nyń, -y, -ǵa, -dar), fonem (-niń, -i, -ge, -der), morfem (-niń, -i, -ge, -der), leksem (-niń, -i, -ge, -der), orfogram (-nyń, -y, -ǵa, -dar). Biraq matematika, pedagogika, statistika, mehanika bolyp jazylady.
§92. -ct, -st árip tirkesterine bitken sózderdiń sońǵysy (lary) túsirilip jazylady, qosymshalar úndestik zańyna sáikes jalǵanady: ekonomis (-tiń, -i, -ke, -ter), komýnis (-tiń, -i, -ke, -ter), manifes (-tiń, -i, -ke, -ter), týris (-tiń, -i, -ke, -ter), poves (-tiń, -i, -ke, -ter).
§93. p, h áripterine aiaqtalǵan shettildik sózderge táýeldik jalǵaýy jalǵanǵanda, p, h áripteri uiańdanbaidy jáne qosymshalar jýan jalǵanady: arhetip – arhetipi, stereotip – stereotipi, sheih – sheihy, shtrih – shtrihy; seh (-tyń, -y, -qa, -tar), sheih (-tyń, -y, -qa, -tar), shtrih (-tyń, -y, -qa, -tar).
§94. -og árip tirkesimen aiaqtalatyn sózderge qosymshalar jýan jalǵanady: pedagog (-tyń, -y, -qa, -tar), ekolog (-tyń, -y, -qa, -tar), filolog (-tyń, -y, -qa, -tar).
§95. -rk, -rg, -ks, -lk, -kl, -nk árip tirkesterine bitken sózderge qosymshalar jińishke jalǵanady: ocherk (-tiń, -i, -ke, -ter), hirýrg (-tiń, -i, -ke, -ter), metalýrg (-tiń, -i, -ke, -ter), polk (-tiń, -i, -ke, -ter), sikl (-diń, -i, -ge, -der), bank (-tiń, -i, -ke, -ter), tank (-tiń, -i, -ke, -ter).
§96. -kt, -sk, -pt, -ft árip tirkesine bitetin sózderge qosymsha y, i dánekeri arqyly, al -kt, -nkt, -sk siiaqty quramynda k árpi bar sózderge tek jińishke, basqalaryna sońǵy býyn úndesimine qarai ne jýan, ne jińishke jalǵanady: fakt, faktige, faktisi; pýnkt, pýnktisi, pýnktige; instinkt, instinktisi, instinktige; disk, diskige, diskisi; aksept, akseptige, akseptisi; soft, softyǵa, softysy.
§97. Sóz sońyndaǵy -ng árip tirkesi ń árpimen jazylady, qosymshalar úndestik zańyna sáikes jalǵanady: boýliń (-niń, -ge, -i, -der), brifiń (-niń, -ge, -i, -der), reitiń (-niń, -ge, -i, -der).
E s k e r t ý. Bir býyndy sózderde ng tirkesi jazylady: ring, rang, sleng.
§98. Aǵylshyn tilindegi túpnusqasynda w árpimen bastalatyn keibir sózder ý árpimen jazylady: ýatsap, ýikipedia, ýeb-sait.
IH taraý
SÓZDERDIŃ TASYMALDANÝY
§99. Sóz býyn jigine sáikes tasymaldanady: oqý-shylar, oqýshy-lar; bel-sendi, belsen-di; bei-bitshilik, beibit-shilik, beibitshi-lik.
§100. Býyn i men ý daýyssyzdarynan bastalǵanda da-ýys (daý-ys emes), sa-ýat (saý-at emes), da-iyndyq (dai-yndyq emes), qu-iyn (qui-yn emes) túrinde tasymaldanady.
§101. Sóz ishinde úsh daýyssyz dybys qatar kelgende, sózdiń túbiri saqtalyp tasymaldanady: kúńgirt-teý (kúńgir-tteý emes), jańǵyrt-ty (jańǵyr-tty emes).
§102. Birikken jáne kirikken sózder býyn jigimen tasymaldanady: de-malys, dema-lys (dem-alys emes); kó-gorai, kógo-rai (kóg-orai emes).
§103. Bir býyndy sózder tasymaldanbaidy: ai, kún, vólt, kvars, pýnkt.
§104. Sózdiń jeke árpi kelesi jolǵa tasymaldanbaidy: ara (a-ra, ar-a emes), aiaq (a-iaq emes), alaqan (a-laqan emes), uia (u-ia, ui-a emes).
§105. Bas áripten qysqarǵan sózderdi tasymaldaýǵa bolmaidy: AQSh, TMD, BUU.
§106. Kisi esiminiń qysqartylǵan árpi men tegi tasymaldanbaidy: A.Baitursynuly, B.Momyshuly, Ǵ.Mustafin, Á.Kekilbai.
§107. Tsifrlarmen kelgen qysqarǵan ólshem birlik ataýlary jáne shartty tańbalar tasymaldanbaidy: 25 ga (25-ga emes), 50 sm (50-sm emes), 50 % (50-% emes).
"Egemen Qazaqstan" gazeti
