جاڭا ەلٸپبي نەگٸزٸندەگٸ قازاق تٸلٸ ەملەسٸنٸڭ ەرەجەلەرٸ

«جاڭا ەلٸپبي نەگٸزٸندەگٸ قازاق تٸلٸ ەملەسٸنٸڭ ەرەجەلەرٸ» «قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ 2017 جىلى 26 قازانداعى №569 جارلىعىنا سەيكەس بەكٸتٸلگەن جاڭا ەلٸپبي بويىنشا ەزٸرلەندٸ. 

جاڭا ەلٸپبي نەگٸزٸندەگٸ قازاق تٸلٸ ەملەسٸنٸڭ ەرەجەلەرٸ (ەرەجە) – لاتىن گرافيكاسىنداعى قازاق ەلٸپبيٸ بويىنشا دۇرىس جازۋدى كٶرسەتەتٸن قۇقىقتىق كٷشٸ بار قۇجات. سونىمەن قاتار لاتىننەگٸزدٸ جاڭا ەلٸپبي بويىنشا قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوگرافييالىق نورمالارىن تۇراقتاندىراتىن, دۇرىس جازۋ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىراتىن باستى نورماتيۆتٸ قاعيدالار بولىپ سانالادى. ەرەجەدە الدىمەن ۇلتتىق تٸلدٸڭ جازۋ-سىزۋمەن بايلانىستى: 

• تٸلدٸڭ جالعامالىلىعى; 
• تٸلدٸڭ ىقشامدالۋى; 
• تٸل دىبىستارىنىڭ ٷندەستٸگٸ; 
• داۋىسسىزداردىڭ بٸر-بٸرٸمەن ٷيلەسٸمدٸلٸگٸ, ت.ب. نەگٸزگٸ زاڭدىلىقتارى مەن ەرەكشەلٸكتەرٸ ەسكەرٸلدٸ. 

ەرەجەنٸڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمى ٷشٸن فونەماتيكالىق پرينتسيپ باسشىلىققا الىندى. سونىمەن قاتار قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ لەكسيكالىق قۇرامىنداعى كٶنە جەنە كٸرمە تٸلدٸك قاباتتاردىڭ كەيبٸر تٷرلەرٸنٸڭ ەملەسٸنە قاتىستى دەستٷرلٸ جەنە فونەتيكالىق, ال تٶل سٶزدەردٸڭ كٷردەلٸ تٷرلەرٸ ٷشٸن مورفولوگييالىق پرينتسيپ تە قولدانىلدى. 

ەرەجەدە: 

• لاتىن نەگٸزدٸ ەلٸپبي بويىنشا قازاق تٸلٸ دىبىستارىنىڭ مەنٸن بٸلدٸرەتٸن ەرٸپتەردٸڭ ٷندەستٸكپەن, ٷيلەستٸكپەن جازىلۋ نورماسى كٶرسەتٸلدٸ; 
• سٶزدەردٸ بٸرىڭعاي جۋان نەمەسە جٸڭٸشكە جازۋ, سوعان سەيكەس قوسىمشالاردىڭ جۋان نەمەسە جٸڭٸشكە جالعانۋ ٷلگٸسٸ بەرٸلدٸ; 
• قوسار دىبىستاردى (ۇۋ/ٷۋ, ىي/ٸي) دارا ەرٸپپەن (ۋ, ي ەرٸپتەرٸمەن) تاڭبالاۋدىڭ ٷلگٸسٸ ۇسىنىلدى; 
• قازاقتىڭ ەدەبي تٸلٸندەگٸ ەملەسٸ قيىن سٶزدەردٸڭ ورفوگرافييالانۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ كٶرسەتٸلدٸ; 
• لاتىننەگٸزدٸ جاڭا ەلٸپبيدە جوق يو, ي, تس, شش, ە, يۋ, يا, , ەرٸپتەرٸنٸڭ جازىلۋ بالاماسى بەرٸلدٸ; 
• بەيٷندەس بۋىندى كٸرمە سٶزدەرگە قوسىمشا جالعاۋدىڭ ورفوگرافييالانۋ تەرتٸبٸ كٶرسەتٸلدٸ; 
• شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ ورفوگرافييالانۋ ٷلگٸسٸ ۇسىنىلدى; 
• بٸرٸككەن, كٸرٸككەن, تٸركەستٸ جەنە قوس سٶزدەردٸڭ ەملەسٸ, سونداي-اق باس ەرٸپپەن جازىلاتىن اتاۋلاردىڭ جازىلۋى مەن تاسىمالدىڭ تەرتٸبٸ كٶرسەتٸلدٸ. 

ەرەجە تٷزۋدە ۇلتتىق تٸلدٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن زاڭدىلىقتارىنا سەيكەس بولۋى, دەستٷرگە اينالعان بازالىق نورمالاردىڭ ساقتالۋى, تەحنيكالىق جاقتان قولدانۋعا وڭتايلى, جيناقى بولۋى, حالىق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق قور ەلەۋەتٸنٸڭ كەڭٸرەك قامتىلۋى, جاھاندانۋ ٷردٸسٸندە جازۋ-سىزۋدىڭ ۇلتتىق سيپاتىنىڭ ساقتالۋى ەرەكشە نازارعا الىندى. سونىمەن بٸرگە بۇعان دەيٸنگٸ جازۋ تەجٸريبەسٸ, تۇراقتالعان نورمالارى, لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبيدٸ قولدانعان جەنە قولدانا باستاعان تٷركٸتەكتەس حالىقتاردىڭ ەملە تەجٸريبەلەرٸ ەسكەرٸلدٸ. 

بۇل ەرەجەنٸڭ باستاپقى نۇسقاسىن تٷزۋ جۇمىسى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ عىلىم كوميتەتٸ احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىندا (ينستيتۋت) اتقارىلدى. 

ينستيتۋت ەزٸرلەگەن ەرەجە جوباسى قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييا جانىنداعى ورفوگرافييالىق جەنە ەدٸستەمەلٸك جۇمىس توپتارىنىڭ بٸرلەسكەن عىلىمي-پراكتيكالىق سەمينار-كەڭەستەرٸندە بٸرنەشە مەرتە قارالىپ, تالقىلاۋدان ٶتكٸزٸلدٸ. ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى ەلٸمٸزدٸڭ بٸرقاتار ٶڭٸرٸندە ەرەسەكتەر, وقۋشىلار, سونداي-اق, وقىتۋشى-فيلولوگتەر اراسىندا سىناما-ساۋالناما ارقىلى تەكسەرۋدەن, رەسپۋبليكاداعى جوو-نىڭ وقىتۋشىلارى مەن تٸلتانۋشى ماماندارىنىڭ تەۋەلسٸز ساراپتاماسىنان ٶتكٸزٸپ, ەرەجەگە سوڭعى رەداكتسييالاۋ جۇمىستارىن جاساپ, كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنىپ وتىر. 

قازاق ەملەسٸندەگٸ تىڭ ٶزگەرٸستەر, جاڭا قاعيدالار جەنە ولاردىڭ عىلىمي نەگٸزدەمەسٸ ورتولوگييالىق قۇرالداردا جان-جاقتى قامتىلادى. ەرەجە لاتىن گرافيكاسى نەگٸزٸندەگٸ جاڭا ۇلتتىق قازاق ەلٸپبيٸ بويىنشا ورفوگرافييالىق, ورفوەپييالىق, شەتتٸلدٸك سٶزدەر سٶزدٸكتەرٸ, ەملەسٸ قيىن سٶزدەر سٶزدٸگٸ, انىقتاعىشتار مەن نۇسقاۋلىقتار, باسقا دا ەدٸستەمەلٸك قۇرالدار تٷزۋ مەن جاساۋدا, ماماندار دايارلاۋدا عىلىمي-نورماتيۆتٸك تٸرەك رەتٸندە الىناتىن باستى قۇجات بولىپ سانالادى. 

تٸرەك ۇعىمدار 

انىقتاۋىشتىق قاتىناس – زات پەن قۇبىلىستىڭ اتاۋى بولاتىن ەسٸم سٶز تٸركەستەرٸ سىڭارلارىنىڭ اراسىنداعى الدىڭعىسى انىقتايتىن, سوڭعىسى انىقتالاتىن قاتىناس. 

اتاۋىشتىق تٸركەس – سىڭارلار اراسىنداعى باي­لانىسى تۇراقتى, زات پەن قۇبىلىستى تۋرا ماعىنادا اتايتىن, بٶلەك جازىلاتىن كٷردەلٸ سٶز. 

اشىق داۋىستى – جاقتىڭ كەڭ اشىلۋى ارقىلى تەك ٷننٸڭ قاتىسىمەن جاسالاتىن دىبىس. 

ەرٸپ – دىبىستىڭ ەلٸپبيدەگٸ گرافيكالىق تاڭباسى. 

بٸرٸككەن سٶز – بٸرنەشە تٷبٸردەن بٸرٸگٸپ, بٸر عانا زات پەن قۇبىلىستىڭ اتاۋى بولاتىن, بٸرگە جازىلاتىن كٷردەلٸ سٶز. 

دىبىس – ايتىلىمداعى ەڭ كٸشٸ تٸلدٸك بٸرلٸك. 

ەملە – جازۋ نورمالارىن قالىپتاندىراتىن ەرەجەلەر جيىنتىعى, ورفوگرافييا. 

يديومالىق تٸركەس – دايىن كٷيٸندە قولدانىلىپ, بٸر ۇعىمدى بٸلدٸرەتٸن, تۇتاس ماعىناسى قۇرامىنداعى بٸرلٸكتەردٸڭ ەرقايسىسىنىڭ ماعىناسىنا سەيكەسپەيتٸن تۇراقتى تٸركەستٸڭ تٷرٸ. 

كٶمەكشٸ ەسٸمدەر – زات ەسٸمدەرگە تٸركەسٸپ, زاتتاردىڭ كەڭٸستٸكتەگٸ ورنالاسۋ قاتىناستارىن بٸلدٸرەتٸن سٶزدەر. كٷردەلi سٶز – سىڭارلارى اراسىنداعى سينتاكسيستٸك قاتىناس جويىلىپ, تۇتاسقان بٸرلٸك رەتٸندە بٸر ماعىنانى بٸلدٸرەتٸن, بٸر عانا مورفولوگييالىق, سينتاكسيستiك قىزمەت اتقاراتىن, بٸرٸككەن, كٸرٸككەن, قوس سٶز جەنە اتاۋىشتىق تٸركەس تٷرٸندەگٸ سٶزدەر. 

كٷردەلٸ ەتٸستٸك – ەكٸ نەمەسە ودان دا كٶپ سٶزدەردەن جاسالىپ, كٷردەلٸ قيمىل-ەرەكەتتٸ اتايتىن, بٶلەك جازىلاتىن سٶزدەر. 

كٸرمە سٶز – قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق زاڭدىلىقتارى بويىنشا يگەرٸلٸپ جازىلاتىن ٶزگە تٸلدەن ەنگەن سٶز. 

كٸرٸككەن سٶز – ەكٸ نە ودان دا كٶپ سٶزدەن بٸرٸگٸپ, سىڭار جٸگٸندەگٸ دىبىستار ٷندەسٸپ, ٷيلەسە ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان, قۇرامى سٸڭٸسٸپ كەتكەن سٶزدەر. 

قوس سٶز – بٸر سٶزدٸڭ قايتالانۋىنان نە سٶزدەردٸڭ قوسارلانۋىنان جاسالعان, دەفيسپەن جازىلاتىن كٷردەلٸ سٶز. 

قوسىمشا – سٶز ماعىناسىن ٶزگەرتەتٸن, تٷرلەندٸرەتٸن, سٶز بەن سٶزدٸ بايلانىستىراتىن گرامماتيكالىق بٸرلٸك. 

قىسقارعان سٶز – كٷردەلٸ اتاۋلاردىڭ قىسقارتىلىپ جازىلعان تٷرٸ. 

لەكسيكالانعان تٸركەس – فرازەولوگييالىق ماعىناسىنان قول ٷزگەن, سينتاكسيستٸك قاتىناس كٶمەسكٸلەنگەن, جەكە سٶز ورنىنا جٷرەتٸن لەكسيكالىق بٸرلٸك. 

مورفولوگييالىق پرينتسيپ – جەكە سٶزدٸڭ جەنە كٷردەلٸ سٶز سىڭارلارىنىڭ تٷبٸر تۇلعاسى ساقتالىپ جازىلاتىن ەملە ۇستانىمى. 

تەۋەلدٸك جالعاۋ – بٸر زاتتىڭ باسقا زاتقا نەمەسە بٸرەۋگە تەۋەلدٸ, مەنشٸكتٸ ەكەنٸن بٸلدٸرەتٸن قوسىمشا. 

تٷبٸر سٶز – سٶزدٸڭ ەرٸ قاراي بٶلشەكتەۋگە كەلمەيتٸن, ماعىنالى نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ. 

تٸل ٷندەستٸگٸ – قازاق تٸلٸندەگٸ بٸرٸنشٸ بۋىننىڭ ٷندەسٸمٸنە قاراي سٶزدەردٸڭ بٸرىڭعاي جۋان, نە بٸرىڭعاي جٸڭٸشكە ايتىلاتىن نەگٸزگٸ دىبىستىق زاڭدىلىعى. 

فونەما – سٶزدەر مەن مورفەمالاردى بٸر-بٸرٸنەن ماعىنا جەنە فورما جاعىنان اجىراتاتىن تٸلدٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸندەگٸ نەگٸزگٸ تيپتٸك بٸرلٸك. 

فونەماتيكالىق پرينتسيپ – فونەمانىڭ نەگٸزگٸ رەڭكٸ ساقتالىپ جازىلاتىن ەملە ۇستانىمى. 

شەتتٸلدٸك سٶز – جازبا تۇرپاتى تٷپنۇسقاسىنان ٷلكەن ايىرماسى بولمايتىن ٶزگە تٸلدەن ەنگەن سٶز. 

جاڭا ەلٸپبي نەگٸزٸندەگٸ قازاق تٸلٸ ەملەسٸنٸڭ ەرەجەلەرٸ 

ٸ تاراۋ 

ەرٸپتەر ەملەسٸ

داۋىستى دىبىس ەرٸپتەرٸنٸڭ ەملەسٸ 

داۋىستى دىبىستاردى تاڭبالايتىن ەرٸپتەر: a, á, و, و́, ۋ, ٸ, u, ú, ە. 

§1. ا, ە, ۋ, ٸ ەرٸپتەرٸ سٶزدەردٸڭ بارلىق بۋىنىندا جازىلادى: ana, baqyt, shaǵala, balapan, bota, bolashaq; ەlik, egemendik, elgezek, qurmet, kórkem; yqpal, yrys, mysal, jańǵyrý, baqsy, jaqsy; irgeli, irimshik, bilim, izgilik, كishipeıil, senim. 

§2. ا́, و, و́, u, ú ەرٸپتەرٸ تٶل سٶزدٸڭ باسىندا جازىلادى: ádis, álem, sán, dán, mádenıet, báıterek; ozyq, ońtaıly, qoǵam, torsyq; óris, ómirsheń, kósem, bórik; utymdy, ustaz, qujat, tumar; úrdis, úkimet, júıe, túbegeıli. كٸرمە, شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ بۋىنىندا دا جازىلادى: sirá, kiná, kýá, ińkár, kúmán, shúbá, zámzám, dúdámal; bulbul, maǵlumat, samuryq, májbúr, dúldúl, dástúr, manو́vr, montو́r, parashút, absalút, festıvál, kوbált, banknot, alkogól, vestıbúl. 

j, sh مەن ı ەرٸپتەرٸنٸڭ ورتاسىندا كەلگەن ا دىبىسى جٸڭٸشكە ايتىلعانىمەن, ا ەرپٸ جازىلادى: jaı, jaılaý, jaıly, shaı, shaılyq. 

داۋىسسىز دىبىس ەرٸپتەرٸنٸڭ ەملەسٸ 

داۋىسسىز دىبىستاردى تاڭبالايتىن ەرٸپتەر: b, d, f, g, ǵ, h, ι, j, k, l, m, n, ń, ر, q, r, s, t, v, ý, z, sh, ch. 

§3. b, g, d, f, h, j, ك, l, m, n, p, q, r, s, t, v, z, sh, ch جەنە ı, ý (§6-نى قاراڭىز) ەرٸپتەرٸ سٶزدٸڭ باسىندا, ورتاسىندا, اياعىندا جازىلادى: baılyq, kóbelek, arab; gúl, kógal, pedagog; dáýlet, baǵdar, asteroıd; fılosofıa, múftı, paragraf; hıkaıa, qahar, tarıh; jospar, ereje, muqtaj; kúmis, shekpen, berik; lebiz, alash, táýekel; máńgilik, qaımaq, ǵalym; namys, kóne, dastarqan; parasat, kópir, talap; qurmet, maqtanysh, bolashaq; ras, ertegi, ómir; saıasat, kelisim, aıtys; tabıǵat, qatal, sáýlet; vırýs, avtor, rezerv; zerde, bilezik, qundyz; shańyraq, búrshik, qylysh; chempιon, kaýchýk, senvıch; ıá, qaıyń, saı; ýaqyt, áleýmet, taý. Ashshy, tushshy, keshshe سٶزدەرٸندە ەكٸ sh ەرپٸ قاتار جازىلادى. 

§4. ǵ ەرپٸ سٶز باسى مەن ورتاسىندا عانا جازىلادى: ǵarysh, aǵash, samǵa. 

§5. ń ەرپٸ سٶز ورتاسى مەن سوڭىندا عانا جازىلادى: mórtańba, eńbek, tańerteń, meń, zań. 

ı, ý ەرٸپتەرٸنٸڭ ەملەسٸ 

§6. ı, ý ەرٸپتەرٸ داۋىسسىز دىبىس رەتٸندە تاڭبالانادى: aı, úı, oıshyl, ıaǵnı, qoıan, saıa, ıod, faıl, aıkıdo, mezozoı, ýaǵyz, ýaqyt, aý, sáýkele, demeýshi, qaýyn, aıýan, keıýana. 

§7. ۋı (ىي), ٸı (ٸي) دىبىس تٸركەستەرٸ سٶزدٸڭ بارلىق بۋىنىندا ı ەرپٸمەن جازىلادى: ıgilik, ıman; kıim, tıyn, sıa, sıaqty; bı, tarıhı; ınstıtýt, kıno, granıt. 

ە س ك ە ر ت ۋ. قوسار ۋı (ىي) ەرٸپتەرٸ تەك sۋı (سىي), tۋı (تىي) تٷبٸرلەرٸنەن جاسالعان سٶزدەردە جازىلادى: sۋılyq, sۋıymdylyq, sۋıý; tۋıym, tۋıylý, tۋıý. 

ıy, ıi ەرٸپ تٸركەستەرٸنە اياقتالعان ەتٸستٸككە كٶسەمشەنٸڭ ı (-ي) جۇرناعى جالعانعاندا, ەكٸ ı ەرپٸ قاتار جازىلادى: baıy – baııdy, keıi – keııdi. 

§8. uý (ۇۋ), úý (ٷۋ) دىبىس تٸركەستەرٸ cٶزدٸڭ بارلىق بۋىنىندا ý ەرپٸمەن جازىلادى: ýyldyryq, ýyz, ýildeý; týys, qýyrshaq, gýil, tintýir; oqý, sý, jazý, kelý, barý. 

§9. يۋ ەرپٸ ıý ەرٸپ تٸركەسٸ تٷرٸندە جازىلادى: aıý, baıý, oıý, jaıý, súıý. 

ە س ك ە ر ت ۋ. ı ەرپٸنەن كەيٸن تۇرعان يۋ ەرپٸنٸڭ ورنىنا ý جازىلادى: qıý, jıý. 

§10. يا ەرپٸ ıa ەرٸپ تٸركەسٸمەن جازىلادى: qoıan, ıaǵnı, saıa. 

ە س ك ە ر ت ۋ. ي (ı) ەرپٸنەن كەيٸن تۇرعان يا ەرپٸنٸڭ ورنىنا ا جازىلادى: qıar, sıa, jarıa. 

ٸٸ تاراۋ 

تٷبٸر سٶزدەر ەملەسٸ. قوسىمشالاردىڭ جالعانۋى

تٷبٸر سٶزدەر ەملەسٸ 

قازاق تٸلٸندە تٷبٸر سٶزدەر تٸل ٷندەستٸگٸ بويىنشا جازىلادى. 

§11. تٶل سٶزدەر بٸرىڭعاي جۋان نە جٸڭٸشكە ٷندەسٸممەن جازىلادى: azamat, yntymaq, bosaǵa, turmys; ásem, memleket, izet, úmit, sóılem. ال كەيبٸر كٸرمە سٶزدەردە تٸل ٷندەستٸگٸ ساقتالماي جازىلادى: quzٸret, qudٸret, muǵalim, qyzmet, qoshemet, aqٸret, qasıet, qadir, kitap, taýqٸmet, qazٸret.

§12. سٶزدەردٸڭ جەنە كٷردەلٸ سٶزدەر مەن سٶز تٸركەستەرٸ سىڭارلارىنىڭ تٷبٸر تۇلعاسى ساقتالىپ جازىلادى: qulyn (qulun ەمەس), júzim (júzúm ەمەس), kóılek (kóılók ەمەس), júrek (júrók ەمەس), oryndyq (orunduq ەمەس), kók oramal (kóg oramal ەمەس), aq ala (aǵ ala ەمەس), aq aıý (aǵ aıý ەمەس); bara almaımyn (baralmaımyn ەمەس), barsa ıgi edi (barsıgedi ەمەس), baryp pa eken (baryppeken ەمەس), kele jatyr (kelatyr ەمەس), kúnkóris, kúnbaǵys, shekara, qyrkúıek, kókónis. 

قوسىمشالاردىڭ جالعانۋى 

§13. قوسىمشالار تٷبٸردٸڭ سوڭعى بۋىنىنداعى داۋىستى دىبىستىڭ ٷندەسٸمٸنە قاراي نە جۋان, نە جٸڭٸشكە جالعانادى: jumys-shy-lar-dyń, qart-tar-dyń, baqsha-myz-da; mekeme-de, bereke-si, teńiz-shi-ler; kitap-tyń, qudiret-ke, muǵalim-niń; kógal-ǵa, kógoraı-ǵa. 

§14. سٶزدٸڭ سوڭعى دىبىسى قاتاڭ بولسا, قوسىمشالار قاتاڭنان, ال داۋىستى, ۇياڭ نەمەسە ٷندٸ بولسا, قوسىمشالار ۇياڭ نە ٷندٸدەن باستالىپ جالعانادى: halyq-qa, qyrat-tar, mektep-ke, kólik-pen; táj-ge, qaryz-ǵa, juldyz-dar; tań-ǵa, pán-der, tal-dyń, kól-ge, bala-ǵa, bala-lar, áje-ge, áje-niń. 

§15. تٷبٸردٸڭ سوڭعى بۋىنىندا ٷندٸ داۋىسسىز دىبىستان كەيٸن تۇرعان y, i ەرٸپتەرٸ تەۋەلدٸك قوسىمشاسى جالعانعاندا تٷسٸرٸلٸپ جازىلادى. مىسالى: aýyl – aýly, daýys – daýsy, erin – erni, halyq – halqy, oryn – orny, ǵuryp – ǵurpy, qyryq – qyrqy (قىرقىن بەرۋ), kórik – kórki (بەت-اجار), árip – árpi, naryq – narqy (باعاسى), paryq – parqy, qulyq – qulqy, oıyn - oıyny. 

ە س ك ە ر ت ۋ. ماعىناسىنا نۇقسان كەلەتٸن سٶزدەردە y, i تٷسٸرٸلمەي جازىلادى. مىسالى: qulyq – qulyǵy; kórik – kórigi (ۇستانىڭ قۇرالى); qalyp – qalyby (ناننىڭ قالىبى); qyryq – qyryǵy (ساندىق ماعىنا); naryq – naryǵy (تەرمين), . 

§16. سوڭعى بۋىنىندا á ەرپٸ جازىلاتىن تٷبٸر سٶزدەرگە اشىق داۋىستىلارمەن كەلەتٸن قوسىمشالار عانا جۋان جالعانادى: kúnásinا, kúnásinاn, kýásinا, kýásinاn, kúnáǵa, kúnádan, kinálaý, shúbálaný, kýáǵa, kýádan, kúmánǵa, kúmándaný. 

§17. s, z, j دىبىستارىنا اياقتالاتىن سٶزدەرگە s, sh داۋىسسىزدارىنان باستالاتىن قوسىمشا جالعانعاندا, تٷبٸر ساقتالىپ جازىلادى: basshy (bashshy ەمەس), qussha (qushsha ەمەس), tuzsyz (tussyz ەمەس), sózsiz (sóssiz ەمەس), aýyzsha (aýyshsha ەمەس), tájsiz (táshsiz ەمەس). 

§18. n دىبىسىنا اياقتالاتىن سٶزدەرگە b, g, ǵ, m داۋىسسىزدارىنان باستالاتىن قوسىمشا جالعانعاندا, تٷبٸردٸڭ نەگٸزگٸ تۇلعاسى ساقتالىپ جازىلادى: burynǵy (buryńǵy ەمەس), janǵa (jańǵa ەمەس), qaýynǵa (qaýyńǵa ەمەس), túngi (túńgi ەمەس), tómengi (tómeńgi ەمەس), júgenge (júgeńge ەمەس), janbaıdy (jambaıdy ەمەس), kónbedi (kómbedi ەمەس), senbeıdi (sembeıdi ەمەس), saımanmen (saımammen ەمەس). 

§19. سٶز سوڭىنداعى k, q, p ەرٸپتەرٸ تەۋەلدٸك جالعاۋى نەمەسە كٶسەمشەنٸڭ -ا, -ە, -ı جۇرناعى جالعانعاندا, g, ǵ, b ( ý) بولىپ جازىلادى: júrek – júregi, súıek – súıegi, kúrek – kúregi; qazaq – qazaǵy, baıraq – baıraǵy, taraq – taraǵy; kitap – kitaby, aspap – aspaby, lep – lebi; ek – egedi, tók – tógedi; taq – taǵady, baq – baǵady; kep – kebedi, keýip, jap – jabady, jaýyp, tap – tabady, taýyp. بٸراق sap – sapy, sapynda, tarap – tarapy تەرٸزدٸ سٶزدەردٸڭ تٷبٸر تۇلعاسى ساقتالىپ جازىلادى. 

§20. ەكٸنشٸ سىڭارى basy, asy, aǵasy, anasy تۇلعالارىمەن كەلگەن بٸرٸككەن سٶزدەردە قوسىمشا سٶزدٸڭ تەۋەلدٸك فورماسىنا جالعانادى: Elbasyna, Elbasyn, otbasyna, otbasyn, otbasylar, qonaqasyna, qonaqasyn, qonaqasylar, otaǵasyna, otaǵasyn, otaǵasylar, myńbasyn, myńbasyna, myńbasylar. تەۋەلدٸك جالعاۋىنىڭ ٸٸٸ جاعى جالعانبايدى. 

§21. تٷبٸر سٶزگە -hana, nama, -góı, -qoı, -kez, -kesh, -paz, -ger, -ker, -tal, -dar, -qor تەرٸزدٸ اراب, پارسى تٸلٸنەن ەنگەن جەنە -kúnem, -niki (-diki, -tiki), -men (-ben, -pen) تەرٸزدٸ تٶل قوسىمشالار سٶزدٸڭ سوڭعى بۋىنىنىڭ جۋان-جٸڭٸشكەلٸگٸنە قاراماي جالعانادى: kitaphana, ádisnama, emhana; danagóı, aqylgóı; sánqoı, áýesqoı; arbakesh, baıshykesh; jıhankez; ónerpaz, bilimpaz; zańger, saýdager; kásipker, qaıratker; sezimtal, uǵymtal; dindar, qaryzdar; mansapqor, jemqor; paıdakúnem; ataniki, اýyldiki, qاzaqtٸkٸ; qoǵammen, ultpen, qyzben. 

ٸٸٸ تاراۋ 

بٶلەك جازىلاتىن سٶزدەر ەملەسٸ

§22. انىقتاۋىشتىق قاتىناستاعى سٶز تٸركەستەرٸ بٶلەك جازىلادى: altyn saǵat, kıiz úı, bota kóz, qara shaı, at qora, maqta maıy, quraq kórpe. 

§23. كٷردەلٸ سان ەسٸمدەردٸڭ ەربٸر سىڭارى بٶلەك جازىلادى: on bir, on birinshi, on segiz mıllıon, jıyrma segiz, júz on jeti, eki júz jetpis tórt, bir myń toǵyz júz elý úsh, tórt mıllıard, jıyrma úsh bútin onnan bir. 

§24. كٷردەلٸ سىن ەسٸمدەردٸڭ ەربٸر سىڭارى بٶلەك جازىلادى: اl qyzyl, qońyr ala, qyzǵylt sary, qara ala, kók ala, qara kók, aq sur, qula qasqa, qula jıren, tory tóbel. 

§25. كٷردەلٸ ەتٸستٸكتەردٸڭ, ەسٸم جەنە ەلٸكتەۋٸش سٶزدەرمەن تٸركەسكەن قۇراما ەتٸستٸكتەردٸڭ ەربٸر سىڭارى بٶلەك جازىلادى: baryp keldi, kele jatyr, jaza ber, kıip júre ber, júgire jóneldi, bara almady, bara almaı qalyp edi, jyǵylyp qala jazdady; qyzmet etý, mán berý, qol shapalaqtaý; shap etý, dý ete túsý, baj etý, lap qoıý. 

§26. تولىق ماعىنالى سٶزبەن تٸركەسكەن saıyn, keıin, buryn, deıin, sheıin, men, ben, pen, qoı, ǵoı, da, de, ta, te, ma, me, ba, be, pa, pe, she شىلاۋلارى بٶلەك جازىلادى: jyl saıyn, aı saıyn; sabaqtan keıin; budan buryn; jınalysqa deıin; túske sheıin; qalam men qaǵaz, kitap pen dápter; kerek qoı, kóre ǵoı; ol da, men de; halyq ta, úkimet te; Bar ma eken? Kele me eken? Suraq pa? Kóp pe? Az ba? Kem be? Sen she? 

§27. da, de, ta, te شىلاۋلى تٸركەستەرٸمەن كەلگەن كٷردەلٸ سٶزدەر بٶلەك جازىلادى: bar da kel, aıt ta qoı, qara da tur, kir de shyq. بٸراق urda-jyq, asta-tók, ýda-shý تەرٸزدٸ لەكسيكالانعان تٸركەستەر بٸرگە ەرٸ دەفيس ارقىلى جازىلادى. 

§28. نەگٸزگٸ سٶزگە تٸركەسكەن aldy, arty, asty, ústi, mańy, jany, ishi, syrty, basy, tusy, sheti, boıy سيياقتى كٶمەكشٸ ەسٸمدەر بٶلەك جازىلادى: esik aldy, úı arty, kópir asty, ústeldiń ústi, qala mańy, bazar jany, aýla ishi, qora syrty, qystyń basy, júrek tusy, aýyl sheti, ózen boıy, tula boıy. 

§29. يديومالىق, فرازالىق تٸركەستەردەگٸ ەربٸر سٶز بٶلەك جازىلادى: qas batyr, shynjyr balaq, shubar tós, shıki ókpe, qara ter, ıek artty, bas tartty, bet burdy, ıin tires. بٸراق اتاۋ سٶزدٸڭ ورنىنا جٷرەتٸن لەكسيكالانعان تٸركەستەر بٸرگە جازىلادى: basqosý, atsalysý, aqkóńil (§38-دٸ قاراڭىز). 

IV تاراۋ

بٸرگە جازىلاتىن سٶزدەر ەملەسٸ

§30. ەكٸ تٷبٸردەن قۇرالعان بٸر عانا زات پەن ۇعىم اتاۋى بٸرگە جازىلادى: kókónis, shekara, jertóle, baǵdarsham, beınebaıan, sýsabyn, kereńqulaq (ٶس.), ıtsandyq (ٶس.), kelteshash (ٶس.). 

§31. ەكٸنشٸ سىڭارى -lyq (-lik, -dyq, -dik, -tyq, -tik) قوسىمشاسىمەن كەلگەن قوعامدىق, ەلەۋمەتتٸك لەكسيكا, -ar (-er) قوسىمشاسىمەن كەلەتٸن ەدەت-عۇرىپ, كەدە اتاۋلارى, -lar (-ler, -dar, -der, -tar, -ter) قوسىمشاسىمەن كەلەتٸن بوتانيكالىق, زوولوگييالىق اتاۋلار, -qysh (-kish, -ǵysh, -gish) قوسىمشاسىمەن كەلەتٸن قۇرال-سايمان جەنە تەحنيكا اتاۋلارى, -ty (-ti, -dy, -di), -pa (-pe, -ba, -be, -ma, -me), -ys (-is, -s), -ǵy (-gi, -qy, -q) قوسىمشاسىمەن كەلەتٸن لەكسيكالانعان تۇراقتى تٸركەستەر مەن زات اتاۋلارى بٸرگە جازىلادى: ortaazıalyq, jerjúzilik, arampıǵyldyq, búkilálemdik, jalpyhalyqtyq, birrettik; aýyzashar, atqaminer; ashatuıaqtylar, balyqqorektiler, jalańkózdiler, aǵashkemirgishter; kespekeskish, sabynsalǵysh, órtsóndirgish; sharýabasty, nemketti, súıkeısaldy; alypqashpa, baýkespe, janbaǵys, kireberis, kúnkóris; aýaqyzdyrǵy, aýasúzgi, bórioınaq. 

§32. Ásire, bir, kóp, jalpy, بەي جەنە avan, avıa, avto, agro, antı, aero, gıdro, gıper, eýro, ızo, ınfra, kıno, mega, mını, radıo, tele, trans, últra, foto, elektr سيياقتى سٶزالدى سىڭارلارىمەن, سونداي-اق beı قوسىمشاسىمەن كەلگەن اتاۋلار بٸرگە جازىلادى: ásiresolshyl; birqalypty, birmándi; kópmándi, kópmúshe; jalpyulttyq, jalpymemlekettik; beıkúná, beıhabar; avansahna; avıamektep; avtojol; agrokeshen; antıdene; aeroshana; gıdrobeket; gıperbelsendi; ەýrosport; ızosyzyq; ınfraqurylym; kınoqondyrǵy; megajoba; mınıjoba; radıobaılanys; telearna; transshekara; últradybys; fotosýret; elektrsúzgi. 

§33. ەكٸنشٸ سىڭارى aralyq, qumar, jandy, taný, tanym, jaı, hat, aqy, ishilik, symaq سيياقتى سٶزدەرمەن كەلگەن اتاۋلار بٸرگە جازىلادى: halyqaralyq; ataqqumar; ultjandy; jaratylystaný; tiltanym; jylyjaı; ashyqhat (ashyqhat syılaý); zeınetaqy; mekemeishilik; ákimsymaq. بٸراق انىقتاۋىشتىق قاتىناس ساقتالعان كٷردەلٸ سٶزدەر بٶلەك جازىلادى: ashyq hat, qyzmettik hat. 

§34. Esh, ár, keı, bir, qaı, qaısy, álde سٶزدەرٸمەن كەلگەن ەسٸمدٸك, سىن ەسٸم, ٷستەۋلەر تٷبٸر تۇلعالارى ٶزگەرتٸلمەي, بٸرگە جازىلادى: eshkim; árkim; ártúrli; keıbir; birdeńe; qaıbir; qaısybireýler; áldeqalaı. ە س ك ە ر ت ۋ. Ár, keı, bir, qaı, álde سٶزدەرٸ زات ەسٸمدەرمەن تٸركەسكەندە, بٶلەك جازىلادى: ár el; keı bala; bir jumys; qaı zaman; álde shyn, álde ótirik. 

§35. بٸرٸنشٸ سىڭارى aq, qara, sary, kók, qyzyl, ala, boz تەرٸزدٸ تٷس اتاۋلارىمەن كەلەتٸن بوتانيكالىق, زوولوگييالىق تەرميندەر بٸرگە جازىلادى: aqıyq (قۇس), aqshabaq (بالىق); qaraqus, qaraaǵash (ٶس.); saryandyz (ٶس.), sarygúl; kókqutan (قۇس), kókbasshóp (ٶس.); qyzylqasqyr (اڭ), qyzylbıdaı; alabuǵa (بالىق), alabulbul (قۇس); bozbetege (ٶس.), boztorǵaı. ٷش قۇرامنان تۇراتىن بوتانيكالىق, زوولوگييالىق اتاۋلاردىڭ الدىڭعى ەكٸ سىڭارى بٸرٸگٸپ جازىلادى: aqbas sıyr, sarybas jylan. 

§36. لەكسيكالىق ماعىناسىنان اجىراعان qoı, sıyr, túıe, bota, qozy, at, qoıan, aıý, bóri, qasqyr, ıt نەمەسە qum, sý, bal, ý, sor سٶزدەرٸمەن تٸركەسكەن بوتانيكالىق, زوولوگييالىق اتاۋلار بٸرگە جازىلادى: qoıjýsan (ٶس.), sıyrjońyshqa (ٶس.), botabúrgen (ٶس.), qozygúl (ٶس.), atqulaq (ٶس.), qoıansúıek (ٶس.), aıýbaldyrǵan (ٶس.), aıýbadam (ٶس.), bóriqaraqat (ٶس.), qasqyrjem (ٶس.), ıtbúldirgen (ٶس.), qumberish (ٶس.), sýbetege (ٶس.), balqaraǵaı (ٶس.), ýkekire, ýbıdaıyq (ٶس.), sorqańbaq (ٶس.). 

ە س ك ە ر ت ۋ. Aq, qara, qyzyl, qońyr, sur, shubar سٶزدەرٸ اڭ-قۇس, ٶسٸمدٸك تٷسٸن ايىرۋ ٷشٸن قولدانىلاتىن بولسا, بٶلەك جازىلادى: aq alabota, qara qarǵa, sur jylan, shubar baqa. 

§37. Eكٸنشٸ سىڭارى shóp, gúl, tiken, japyraq, tamyr, qus, balyq, qurt, jıdek, jemis, qat سٶزدەرٸمەن كەلەتٸن بوتانيكالىق اتاۋلار بٸرگە جازىلادى: emenshóp, qońyraýshóp; kúımesgúl, qaltagúl; sortiken, shaǵyrtiken; túımejapyraq, sútjapyraq; altyntamyr, beltamyr; totyqus, kókqus; taraqbalyq, qylyshbalyq; qaraqurt, bósirqurt; qyzyljıdek, ıtjıdek; tamyrjemis, torjemis; qaraqat, qyzylqat. 

§38. كٷردەلٸ سٶزگە اينالعان فرازەولوگيزمدەر بٸرگە جازىلادى: aqsaqal, aqsúıek, aqnıet, aqnıettik, aqkóńil, aqkóńildilik; kóshbasshy, dúnıeqońyzdaný, erjúrek, erjúrektik, janpıda, janpıdalyq, ataqonys; basqosý, atsalysý, atústi, atústilik. 

V تاراۋ 

دەفيسپەن جازىلاتىن سٶزدەر ەملەسٸ

قوس سٶزدەر دەفيس (-) ارقىلى جازىلادى. 

§39. قايتالاما قوس سٶزدەر دەفيس ارقىلى جازىلادى: lek-lek, alýan-alýan, júre-júre, kóre-kóre, sóıleı-sóıleı, bıik-bıik, kóp-kóp, taý-taý, qaıta-qaıta. 

§40. قوسارلانعان ەلٸكتەۋٸش, بەينەلەۋٸش سٶزدەر جەنە كٶڭٸل-كٷي, شاقىرۋ وداعايلارى دەفيس ارقىلى جازىلادى: jalt-jult, satyr-sutyr, qalt-qult, shaqyr-shuqyr, shart-shurt, sart-surt, tars-turs, pah-pah, shek-shek, qyraý-qyraý. 

§41. سىڭارلارى ٶزارا ماعىنالاس جەنە قاراما-قارسى, جيىنتىق جەنە جالپىلاما مەندەگٸ, سونداي-اق ماعىناسى كٶمەسكٸلەنگەن قوس سٶزدەر دەفيس ارقىلى جازىلادى: syı-qurmet, úgit-nasıhat, oı-óris, ydys-aıaq, telegeı-teńiz, salt-dástúr, er-toqym, el-jurt, jer-jahan, kúsh-qaırat, ońtústik-shyǵys, júrek-tamyr syrqaty, shtrıh-kod, oqý-jattyǵý, ákimshil-qysymshyl; úlken-kishi, kári-jas, alys-jaqyn, ashshy-tushshy, alys-beris, joǵary-tómen, kóshi-qon, aıtty-aıtpady, kirer-kirmesten, kelimdi-ketimdi, kári-qurtań, kóılek-kónshek, et-met. 

§42. قوسارلانعان بولجالدىق سان ەسٸمدەر دەفيسپەن جازىلادى: bir-eki, alty-jeti, úsh-tórt, otyz-qyryq, altaý-jeteý, bireý-ekeý. 

§43. گرامماتيكالىق تۇلعالارمەن كەلگەن قوس سٶزدەر دەفيس ارقىلى جازىلادى: týradan-týra, qoldy-qolyna, ózinen-ózi, qaraptan-qarap, bardy-joqty, azdy-kópti, tekten-tekke, teginnen-tegin, qolma-qol, betpe-bet, kózbe-kóz, jolma-jol, barar-barmas; bılep-tóstep, sharshap-shaldyǵyp, kórgen-túıgen, jýyp-shaıyp, qyryp-joıyp, jylap-eńirep, ósip-ónip. 

§44. اراب تسيفرىمەن بەرٸلگەن سانعا قوسىمشا دەفيس ارقىلى جالعانادى, سونداي-اق تٷسٸرٸلگەن -ynshy (-inshi), -nshy (-nshi) قوسىمشاسىنىڭ ورنىنا دەفيس قويىلادى, ال ريم تسيفرىمەن بەرٸلسە, دەفيس قويىلمايدى: 6-ǵa, 100-ge deıin, 10-15-ten; 2018-jyly, 5-sanat, 3-kireberis, 10-qazan, 2-aqpan, 136-bap, 1-úı, 9-páter, ححٸ ǵasyr, III tom, IV taraý. بٸراق № شارتتى بەلگٸسٸمەن تٸركەسەتٸن اراب تسيفرلى سان ەسٸمدەر دەفيس ارقىلى اجىراتىلمايدى: №82 mektep, dırektordyń №5 buıryǵy, №107 qaýly, №17 kiris. 

§45. تسيفرعا تٸركەلەتٸن % (پروتسەنت), 0س (تسەلسيي) تاڭبالارىنان كەيٸن جالعاناتىن قوسىمشالار دەفيس ارقىلى جازىلادى: 50 %-kە, 10 0س-den tómen. 

§46. كٷشەيتكٸش بۋىنمەن كەلەتٸن سٶزدەر دەفيسپەن جازىلادى: ap-anyq, qyp-qyzyl, sap-sary, jap-jaqsy, súp-súıkimdi, quba-qup. بٸراق appaq, kókpeńbek بولىپ جازىلادى. 

§47. كٸرمە نەگٸزدەر, اببرەۆياتۋرالار مەن سانداردىڭ تٶل جەنە شەت تٸلٸنەن ەنگەن سٶزدەرمەن قوسارلانعان اتاۋلارى, سونداي-اق ýeb, eks سٶزالدى سىڭارلارىمەن كەلەتٸن سٶزدەر دەفيس ارقىلى جازىلادى: breın-rıng, kofe-breık, market-meıker, shoý-bıznes, tok-shoý, blıs-saýal, feıs-baqylaý, art-kafe, pop-mýzyka; MP4-pleerleri, USB-tasymaldaýshy, SD-karta; VIP-palata, IT-mamandar, PR-menejer. 

§48. -aq, -aı, -aý, -dy, -di, -mys, -mis, -tin, -tuǵyn شىلاۋلارى دەفيس ارقىلى جازىلادى: sen-aq, shamaly-aq, kelmeıdi-aý, ádemisin-aı, aıtqan-dy, barypty-mys, kelipti-mis, kóretin-di; ەrek-tin, bar-tuǵyn, joq-tuǵyn. 

§49. قىسقارعان سٶزگە قوسىمشالار دەفيس ارقىلى جالعانادى: AAQ-nyń, QazUPÝ-ǵa, TMD-ǵa (§73-75 قاراڭىز). 

Vٸ تاراۋ 

باس ەرٸپ ەملەسٸ. قوسىمشالاردىڭ جالعانۋى 

§50. ەربٸر جاڭا سٶيلەم باس ەرٸپپەن جازىلادى: Qonaqúıde, dóńgelek ústel ústinde qyzǵylt, kúńgirt sáýlesi bar tas sham janyp tur. Qyryn otyrǵan ákesiniń úlken kesek pishini Abaıǵa jartylaı ǵana kórinedi (M.Áýezov). 

§51. ٶلەڭنٸڭ ەربٸر جولى باس ەرٸپتەن باستالادى: Paıda oılama, ar oıla, Talap qyl artyq bilýge. Artyq bilim kitapta, Erinbeı oqyp kórýge (Abaı). جالقى ەسٸمدەر ەملەسٸ  

§52. كٸسٸنٸڭ اتى, ەكەسٸنٸڭ اتى, تەگٸ باس ەرٸپپەن جازىلادى: Dýlat Saǵynuly Berdáli, Qyrmyzy Nábıqyzy Seıdimbek. 

§53. كٸسٸ ەسٸمدەرٸنە جەنە -ov, -ev جۇرناعىمەن اياقتالعان كٸسٸنٸڭ تەگٸنە قوسىمشا تٷبٸر سٶزدٸڭ سوڭعى بۋىنىنا سەيكەس ٷندەسٸپ جالعانادى: Álıhannyń, Álıhanǵa; Kúnsulýdyń, Kúnsulýǵa; Nábıevanyń, Nábıevkە; Baıǵaraevanyń, Baıǵaraevqa. 

ە س ك ە ر ت ۋ. سوڭعى بۋىنى á-مەن اياقتالعان كٸسٸ ەسٸمدەرٸنە قوسىمشالار §16 بويىنشا جۋان جالعانادى: Kúlásh-qa, Kúláı-ǵa, Bilál-ǵa. 

§54. ەكٸ سٶزدەن قۇرالعان كٸسٸ ەسٸمدەرٸ بٸرگە جازىلادى: Tóremurat, Aısáýle, Saqypjamal, Ábilqasym, Qasymjomart, Batyrhan, Tursynzada, Nurǵalı, Aıgúl, Aqbala, Aqylbek, Jaqsybaı, Shárbaný, Toqqoja, Nurbıke, Nuraıym, Nurdildá, Bıbihanym, Asyljan, Ahmetqazy. 

§55. كٸسٸ ەسٸمدەرٸ سىڭارلارىنىڭ جٸگٸندەگٸ دىبىستار ايتىلىمىنا سەيكەس جازىلادى: Aıǵyz, Baıgeldi, Jumaǵul, Qaragóz, Kenjáli, Bıbajar, Qojahmet. 

§56. اراب, پارسى تٸلٸنەن ەنگەن كٸسٸ ەسٸمدەرٸ قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق زاڭدىلىعىنا سەيكەس جازىلادى: Ysqaq, Yrysjan, Yrysaldy, Ysmaıyl نەمەسە Symaıyl, Muhambet, Ybyraıym, Bátıma, Qasen, Qusaıyn, Qadısha, Pazyl, Ábdiqadir, Álbeıbarys. 

§57. تاريحي تۇلعا ەسٸمدەرٸندەگٸ كٶمەكشٸ سٶزدەر سٶز باسىندا باس ەرٸپپەن, سٶز ورتاسىندا كٸشٸ ەرٸپپەن دەفيس ارقىلى جازىلادى: Ábýnasyr ál-Farabı, Leonardo da Vınchı, Janna d’Ark, Fon der Gols, Lıýdvıg van Bethoven, Ál-Farabıdiń murasy barlyq túrki halyqtaryna ortaq. كٶرسەتٸلگەن ەسٸمدەرگە قوسىمشالار بۋىن ٷندەسٸمٸنە سەيكەس جالعانادى: Leonardo da Vınchı (-diń, -ge); Fon der Gols (-tyń, -qa); Vılgelm fon Gýmboldt (-tyń, -qa). 

§58. ەرتەگٸ, ميف كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ اتتارى باس ەرٸپپەن جەنە بٸرگە جازىلادى: Jelaıaq, Jeztyrnaq, Saqqulaq, Taýsoǵar. 

§59. قۇرامىندا bı, jyraý, ata, ana, batyr, abyz, aqyn, bahadúr, han, seri, sal, datqa, sultan, qajy, sulý, begim, hanym, myrza سٶزدەرٸ بار ۇلتتىق-مەدەني قوعامداستىققا تانىمال كٸسٸ ەسٸمدەرٸنٸڭ الدىڭعى سىڭارى – باس ەرٸپپەن, ەكٸنشٸ سىڭارى كٸشٸ ەرٸپپەن بٶلەك جازىلادى: Móńke bı, Buqar jyraý, Adam ata, Haýa ana, Qorqyt ata, Domalaq ana, Jalańtós batyr, Baıserke abyz, Dýlat aqyn, Ábilǵazy bahadúr, Abylaı han, Aqan seri, Birjan sal, Baızaq datqa, Baraq sultan, Qunanbaı qajy, Baıan sulý, Aısheker hanym, Rabıa begim. 

§60. دەستٷرلٸ مەدەنيەتتە ەرەكشە ورىن العان كٸسٸ ەسٸمدەرٸنٸڭ الدىندا قولدانىلاتىن تۇراقتى ەپيتەتتەر باس ەرٸپپەن جازىلادى: Úkili Ybyraı, Qyz Jibek, Máshhúr Júsip, Qazdaýysty Qazybek bı, Er Tarǵyn, Qaraqypshaq Qobylandy, Jaıaý Musa, Er Tóstik. 

§61. جانۋارلار مەن قۇستارعا قويىلعان كٷردەلٸ اتاۋلار باس ەرٸپپەن جەنە بٸرگە جازىلادى: Aıtóbel, Qoıankók; Bóribasar, Aqtós, Qaratorǵaı. 

جەر بەدەرٸ, اسپان دەنەلەرٸ اتاۋلارىنىڭ ەملەسٸ 

§62. گەوگرافييالىق جەنە استرونومييالىق اتاۋلار باس ەرٸپپەن جازىلادى: Alataý, Jetisý, Ertis, Jaıyq; Kún, اı, Jەr, Sholpan, Jetiqaraqshy, Súmbile, Úrker. 

§63. Muhıt, asý, aral, qum ت.ب. سٶزدەرمەن كەلەتٸن جەر-سۋ جەنە استرونومييالىق اتاۋلاردىڭ باستاپقى سىڭارى باس ەرٸپپەن جازىلادى: Qara teńiz, Tynyq muhıty, Kúngeı asýy, Barsakelmes araly, Borsyq qumy. 

§64. تۇراقتى انىقتاۋىش ارقىلى قالىپتاسقان كٷردەلٸ جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ەكٸ سىڭارى دا باس ەرٸپپەن جەنە بٶلەك جازىلادى: Kishi Azıa, Ortalyq Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Qıyr Shyǵys, Taýly Altaı. 

§65. كٷردەلٸ جەر-سۋ اتاۋلارى باس ەرٸپپەن, تٷبٸر تۇلعاسى ساقتالىپ, بٸرٸكتٸرٸلٸپ جازىلادى: Araltóbe, Úsharal, Kókshetaý, Betpaqdala, Jarkent, Marqakól, Saryarqa, Saryaǵash, Jańaarqa. 

§66. قوسارلانعان جەر-سۋ اتاۋىنىڭ ەكٸ سىڭارى دا باس ەرٸپپەن, دەفيس ارقىلى جازىلادى: Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy, Úıtas-Aıdos jerasty sýy, Saıram-و́gem ulttyq parki, Balqash-Alakól oıysy. 

كٷردەلٸ اتاۋلار ەملەسٸ

§67. مەملەكەت جەنە ەڭ جوعارعى مەملەكەتتٸك باسقارۋ ورگاندارى مەن لاۋازىم اتاۋلارى باس ەرٸپپەن جازىلادى: Qazaqstan Respýblıkasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-mınıstri, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti. بٸراق مەملەكەتتٸك لاۋازىم اتاۋلارىنداعى hatshy, mınıstr, depýtat, ákim, orynbasar, basshy, tóraǵa سٶزدەرٸ كٸشٸ ەرٸپپەن جازىلادى: Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik hatshysy, Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstri, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń depýtaty, Túrkistan oblysynyń ákimi, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti ákimshiligi basshysynyń orynbasary, Ádistemelik bólim basshysy, Til komıtetiniń tóraǵasy. 

§68. مەملەكەتتٸك ەكٸمشٸلٸك-باسقارۋ ورگاندارى (مينيسترلٸك, كوميتەت, دەپارتامەنت, كودەكس ت.ب.), زاڭنامالىق قۇجاتتار كٷردەلٸ اتاۋلارىنىڭ بٸرٸنشٸ سٶزٸ باس ەرٸپپەن جازىلادى: Qarjy mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý jónindegi komıteti, Qazaqstan Respýblıkasy Aqparat jáne komýnıkasıalar mınıstrliginiń Aqparattandyrý departamenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek kodeksi. 

§69. وقۋ ورنى, عىلىمي مەكەمە, قوعامدىق ۇيىم, ٶنەر ورتالىقتارىنىڭ جەنە ولاردىڭ قۇرىلىمدىق بٶلٸمشەلەرٸنٸڭ اتاۋلارى باس ەرٸپپەن جازىلادى: Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologıa ınstıtýty, Qazaqstan Sýretshiler odaǵy, Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatry, Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Tarıh fakúlteti, Shyǵystaný fakúltetiniń Shyǵys fılologıasy kafedrasy; Til bilimi ınstıtýtynyń Til mádenıeti bólimi, Jazýshylar odaǵy Kórkem ádebıet bólimi, Til bilimi ınstıtýtynyń Ǵylymı keńesi. 

§70. عيمارات, ەسكەرتكٸش, كٶركەم ەدەبيەت, مۋزىكا, سەۋلەت, ٶنەر تۋىندىلارى اتاۋلارىنىڭ العاشقى سٶزٸ باس ەرٸپپەن جازىلادى: Beıbitshilik pen kelisim saraıy, Qazmedıa ortalyǵy, Táýelsizdik saraıy, Áziret Sultan meshiti, I.Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogıasy, «Alasapyran» romany, «Aıqyn» gazeti, «Qazdar qaıtqanda» áni, «Máńgilik el» monýmenti. 

§71. ماڭىزدى تاريحي وقيعالاردىڭ, مەرەكە اتاۋلارىنىڭ بٸرٸنشٸ سٶزٸ باس ەرٸپپەن جازىلادى: Aqtaban shubyryndy, Jeltoqsan kóterilisi, Qurban aıt, Naýryz meıramy, Qazaqstan halqynyń birligi kúni, Bilim kúni. 

§72. مەملەكەتتٸك ماراپاتتار, اتاقتار باس ەرٸپپەن جازىلادى: Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, «Halyq qaharmany» ataǵy, «Altyn qyran» ordeni, «Eren eńbegi úshin» medali, «Altyn alqa» tósbelgisi. 

Vٸٸ تاراۋ 

قىسقارعان سٶزدەر ەملەسٸ

§73. باسقى ەرٸپتەرٸنەن قىسقارعان كٷردەلٸ اتاۋلار باس ەرٸپپەن جازىلادى: EQYU (Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy); AQ (Aksıonerlik qoǵam); AAQ (Ashyq aksıonerlik qoǵam); JShS (Jaýapkershiligi shekteýli seriktestik); DDSU (Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy). قوسىمشالار قىسقارعان سٶزدٸڭ ايتىلۋ زاڭدىلىقتارىنا سەيكەس دەفيس ارقىلى جازىلادى: EQYU-ǵa; ەO-ǵa; JShS-nyń, JShS-ǵa; AQ-nyń; DDSU-ǵa; TMD-ǵa, MKK-ge. بٸراق AQSh-qa دەپ جازىلادى. 

§74. اعىلشىن تٸلٸندەگٸ اتاۋى بويىنشا قىسقارعان ەلەمدٸك مەرتەبەسٸ جوعارى حالىقارالىق ۇيىم اتاۋلارى تٷپنۇسقا تٸلٸندەگٸدەي جازىلادى: UNESسO, USAID, NATO, EXPO. قوسىمشالار قىسقارعان سٶزدٸڭ ايتىلۋىنا قاراي دەفيس ارقىلى جالعانادى: UNESسO-nyń, -ǵa; USAID-tyń, -qa; NATO-nyń, -ǵa; EXPO-nyń, -ǵa. 

§75. ارالاس قىسقارعان سٶزدەر تٶمەندەگٸدەي جازىلادى: QazUÝ (Qazaq ulttyq ýnıversıteti); Eýroodaq (Eýropalyq odaq). قوسىمشالار سوڭعى بۋىنعا ٷندەسٸپ جالعانادى: QazUÝ-dyń, -ǵa; Eýroodaq-tyń,-qa. 

VIIٸ تاراۋ 

شەتتٸلدٸك سٶزدەر ەملەسٸ

§76. شەتتٸلدٸك بٸرقاتار سٶزدەر تٷپنۇسقاسىنا ۇقساس جازىلادى, ولارعا قوسىمشا بۋىن ٷندەستٸگٸنە سەيكەس جالعانادى: moderator (-dyń, -y, -ǵa, -lar), marker (-diń, -i, -ge, -ler), stepler (-diń, -i, -ge, -ler), vaýcher (-diń, -i, -ge, -ler), sýpervaızer (-diń, -i, -ge, -ler), banknot (-tyń, -y, -qa, -tar), bankomat (-tyń, -y, -qa, -tar), planshet (-tiń, -i, -ke, -ter), onlaın (-nyń, -y, -ǵa, -dar), oflaın (-nyń, -y, -ǵa, -dar), dızaın (-nyń, -y, -ǵa, -dar), barmen (-niń, -i, -ge, -der), resepshn (-niń, -i, -ge, -der), skrınshot (-tyń, -y, -qa, -tar), blokbaster (-diń, -i, -ge, -ler). 

§77. بٸرقاتار كٸرمە سٶزدەر ايتىلۋى بويىنشا جازىلادى: taýar, nómir, poshta, kástóm, pálte, poıyz, sıez, slesir, vedimis, vedimistik, ketchúp. 

§78. يو ەرپٸ و́ ەرپٸمەن تاڭبالانادى. قوسىمشا سوڭعى بۋىننىڭ ٷندەسٸمٸنە سەيكەس جالعانادى: manو́vr (-diń, -i, -ge, -ler), brýselو́z (-diń, -i, -ge, -der), aktór (-diń, -i, -ge, -ler), amóba (-nyń, -ny, -ǵa, -lar), dırıjو́r (-diń, -i, -ge, -ler), rejısو́r (-diń, -i, -ge, -ler). \

§79. تس ەرپٸ جەنە ستس ەرٸپ تٸركەسٸ s ەرپٸ ارقىلى جازىلادى: sırk, sement; desımetr, proporsıonal, kvars, korporasıa, senarı, abses, plebısıt. §80. شش ەرپٸ sھ ەرپٸمەن جازىلادى: ýchılıshe, praporshık, borsh, shı (تاعام). §81. ە ەرپٸ ە ەرپٸمەن جازىلادى: element, elevator, poetıka, koefısent. §82. يۋ ەرپٸ ú ەرپٸمەن جازىلادى: parashút, absolút, glúkoza, debút, prodúser, lúks, valúta, búdjet, búro, sújet, búleten, fúchers, kompúter, tútor, konúktýra, konúktıvıt. قوسىمشالار سوڭعى بۋىننىڭ ٷندەسٸمٸنە سەيكەس جالعانادى. §83. يا ەرپٸ ا́ ەرپٸمەن جازىلادى: zarا́d, knáz, narád, razrád, grıláj. قوسىمشا §16 بويىنشا جالعانادى. 

ە س ك ە ر ت ۋ. ي (ı) ەرپٸنەن كەيٸن تۇرعان يا-نىڭ ورنىنا ا جازىلادى: aksıa, alergıa, hımıa, gımnazıa. 

§84. جٸڭٸشكەلٸك بەلگٸسٸ () بار بۋىنعا جٸڭٸشكە داۋىستىلاردىڭ ەرپٸ جازىلادى, قوسىمشالار تٷبٸردٸڭ سوڭعى بۋىنىنا ٷندەسٸپ جالعانادى: اlkogól (-diń, -i, -ge, -der), اnsámbl (-diń, -i, -ge, -der), asfált (-tiń, -i, -qa, -ta), álbatros (-tyń, -y, -qa, -tar), álbom (-nyń, -y, -ǵa, -dar), álfa (-nyń, -ǵa), álmanah (-tyń, -y, -qa, -tar), álpınıs (-tiń, -i, -ke, -ter), ált (-tiń, -i, -ke), álternatıv (-tiń, -i, -ke, -ter), áltron (-nyń, -y, -ǵa, -dar), bálzam (-nyń, -y, -ǵa, -dar), batalón (-niń, -i, -ge, -der), búldog (-tyń, -y, -qa, -tar), búldozer (-diń, -i, -ge, -ler), dúbl (-diń, -i, -ge, -der), gólf (-tiń, -i, -ke, -ter), gاstról (-diń, -i, -ge, -der), kúlt (-tiń, -i, -ke), kوbált (-tiń, -i, -qa, -tar), kوról (-diń, -i, -ge, -der), medalón (-niń, -i, -ge, -der), múltfılm (-niń, -i, -ge, -der), ós (-tiń, -i, -ke, -ter), pálma (-nyń, -sy, -ǵa, -lar), parو́l (-diń, -i, -ge, -der), púlt (-tiń, -i, -ke, -ter), roıál (-diń, -i, -ǵa, -dاr), rúbl (-diń, -i, -ge, -der), sırkúl (-diń, -i, -ge, -der), váls (-tiń, -i, -ke, -ter), vestıbúl (-diń, -i, -ge, -der), vólfram (-nyń, -y, -ǵa, -dar), vólt (-tiń, -i, -ke), fakúltet (-tiń, -i, -ke, -ter), festıvál (-diń, -i, -ǵa, -dاr), fólklor (-dyń, -y, -ǵa, -lar). 

ە س ك ە ر ت ۋ. جٸڭٸشكەلٸك بەلگٸسٸ () تۇرعان بۋىندا e, ı ەرٸپتەرٸ بولسا, بۇل بەلگٸ ەسكەرٸلمەيدٸ: akvarel (-diń, -i, -ge, -der), artıkl (-diń, -i, -ge, -der), atele (-niń, -si, -ge, -ler), barelef (-tiń, -i, -ke, -ter), barer (-diń, -i, -ge, -ler), gelmınt (-tiń, -i, -ke, -ter), kegl (-diń, -i, -ge, -der), kelt (-tiń, -i, -ke, -ter), lager (-diń, -i, -ge, -ler), premer (-diń, -i, -ge, -ler), premera (-nyń, -ǵa, -lar), relef (-tiń, -i, -ke, -ter), shıfoner (-diń, -i, -ge, -ler), stil (-diń, -i, -ge, -der), fılm (-niń, -i, -ge, -der). 

§85. ايىرۋ بەلگٸسٸ () ەسكەرٸلمەي جازىلادى, قوسىمشالار سوڭعى بۋىن ٷندەسٸمٸنە سەيكەس جالعانادى: sýbekt, وbekt, feldeger, adektıv. 

§86. -تچ ەرٸپ تٸركەسٸمەن اياقتالاتىن سٶزدەردەگٸ ت ەرپٸ تٷسٸرٸلٸپ جازىلادى: skoch, skech, mach. 

§87. دج ەرٸپ تٸركەسٸ بار سٶزدەردە د ەرپٸ تٷسٸرٸلٸپ, قوسىمشالار ٷندەستٸك زاڭى بويىنشا جازىلادى: menejer (-diń, -i, -ge, -ler), jınsٸ (-nٸń, -sٸ, -ge, -ler), jentlmen (-niń, -i, -ge, -der). بٸراق búdjet, lodjy بولىپ جازىلادى. 

§88. سٶز سوڭىنداعى قايتالانعان قوسار ەرٸپتٸڭ بٸرەۋٸ تٷسٸرٸلەدٸ: klas (-tyń, -y, -qa, -tar), hol (-dyń, -y, -ǵa, -dar), bal (-dyń, -y, -ǵa,-dar). 

§89. سٶز ورتاسىنداعى قايتالاما سس, مم, لل, تت, فف, نن, بب, رر, پپ, گگ, دد, كك, ۋۋ دىبىستارىن بٸلدٸرەتٸن ەرٸپتەردٸڭ بٸرٸ تٷسٸرٸلٸپ جازىلادى: patıson, komısar, resor, profesor, prosesor, asonans, dısonans, dısıdent; gramatıka, komýna, ımýnogen, ımıgrant, mamologıa, sımetrıa, amıak, anagram; metalýrgıa, elıps, kolej, sılabýs, koloıd, kolokvıým, trıler, alofon, troleıbýs; kotej, atestat; efýzıa, afekt, afrıkat, koefısıent; týnel, aneksıa, baner, tenıs, konotat; abrevıatýra, gıbon, korespondent, popýrı, korektor, ıpodrom, oponent; sýgestıa; adıtıv; akaýnt, akord, akredıtteý, vakým. 

ە س ك ە ر ت ۋ. سٶز ماعىناسىنا ەسەر ەتەتٸن جاعدايدا, سونداي-اق ٶلشەم بٸرلٸك اتاۋلارىندا قايتالاما دىبىستار ساقتالىپ جازىلادى: netto, dollar, massa, tonna, mıllıon, mıllımetr. 

§90. -يي-مەن اياقتالعان سٶزدەردٸڭ سوڭىندا بٸر عانا ı ەرپٸ جازىلادى: kalı, alúmını, natrı, kafeterı, realı. 

§91. شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ سوڭىنداعى ا ەرپٸ سٶز ماعىناسىنا ەسەر ەتپەگەن جاعدايدا تٷسٸرٸلٸپ جازىلادى. قوسىمشالار سوڭعى بۋىنعا ٷيلەسٸپ جالعانادى: kordınat (-tyń, -y, -qa, -tar), kapsýl (-dyń, -y, -ǵa, -dar), kardıogram (-nyń, -y, -ǵa, -dar), fonem (-niń, -i, -ge, -der), morfem (-niń, -i, -ge, -der), leksem (-niń, -i, -ge, -der), orfogram (-nyń, -y, -ǵa, -dar). بٸراق matematıka, pedagogıka, statıstıka, mehanıka بولىپ جازىلادى. 

§92. -cت, -ست ەرٸپ تٸركەستەرٸنە بٸتكەن سٶزدەردٸڭ سوڭعىسى (لارى) تٷسٸرٸلٸپ جازىلادى, قوسىمشالار ٷندەستٸك زاڭىنا سەيكەس جالعانادى: ekonomıs (-tiń, -i, -ke, -ter), komýnıs (-tiń, -i, -ke, -ter), manıfes (-tiń, -i, -ke, -ter), týrıs (-tiń, -i, -ke, -ter), poves (-tiń, -i, -ke, -ter). 

§93. p, h ەرٸپتەرٸنە اياقتالعان شەتتٸلدٸك سٶزدەرگە تەۋەلدٸك جالعاۋى جالعانعاندا, p, h ەرٸپتەرٸ ۇياڭدانبايدى جەنە قوسىمشالار جۋان جالعانادى: arhetıp – arhetıpi, stereotıp – stereotıpi, sheıh – sheıhy, shtrıh – shtrıhy; seh (-tyń, -y, -qa, -tar), sheıh (-tyń, -y, -qa, -tar), shtrıh (-tyń, -y, -qa, -tar). 

§94. -وگ ەرٸپ تٸركەسٸمەن اياقتالاتىن سٶزدەرگە قوسىمشالار جۋان جالعانادى: pedagog (-tyń, -y, -qa, -tar), ەkolog (-tyń, -y, -qa, -tar), fılolog (-tyń, -y, -qa, -tar). 

§95. -رك, -رگ, -كس, -لك, -كل, -نك ەرٸپ تٸركەستەرٸنە بٸتكەن سٶزدەرگە قوسىمشالار جٸڭٸشكە جالعانادى: ocherk (-tiń, -i, -ke, -ter), hırýrg (-tiń, -i, -ke, -ter), metalýrg (-tiń, -i, -ke, -ter), polk (-tiń, -i, -ke, -ter), sıkl (-diń, -i, -ge, -der), bank (-tiń, -i, -ke, -ter), tank (-tiń, -i, -ke, -ter). 

§96. -كت, -سك, -پت, -فت ەرٸپ تٸركەسٸنە بٸتەتٸن سٶزدەرگە قوسىمشا y, i دەنەكەرٸ ارقىلى, ال -كت, -نكت, -سك سيياقتى قۇرامىندا ك ەرپٸ بار سٶزدەرگە تەك جٸڭٸشكە, باسقالارىنا سوڭعى بۋىن ٷندەسٸمٸنە قاراي نە جۋان, نە جٸڭٸشكە جالعانادى: fakt, faktige, faktisi; pýnkt, pýnktisi, pýnktige; ınstınkt, ınstınktisi, ınstınktige; dısk, dıskige, dıskisi; aksept, akseptige, akseptisi; soft, softyǵa, softysy. 

§97. سٶز سوڭىنداعى -نگ ەرٸپ تٸركەسٸ ń ەرپٸمەن جازىلادى, قوسىمشالار ٷندەستٸك زاڭىنا سەيكەس جالعانادى: boýlıń (-niń, -ge, -i, -der), brıfıń (-niń, -ge, -i, -der), reıtıń (-niń, -ge, -i, -der). 

ە س ك ە ر ت ۋ. بٸر بۋىندى سٶزدەردە نگ تٸركەسٸ جازىلادى: rıng, rang, sleng. 

§98. اعىلشىن تٸلٸندەگٸ تٷپنۇسقاسىندا w ەرپٸمەن باستالاتىن كەيبٸر سٶزدەر ý ەرپٸمەن جازىلادى: ýاtsap, ýıkıpedıa, ýeb-saıt. 

ٸح تاراۋ 

سٶزدەردٸڭ تاسىمالدانۋى

§99. سٶز بۋىن جٸگٸنە سەيكەس تاسىمالدانادى: oqý-shylar, oqýshy-lar; bel-sendi, belsen-di; beı-bitshilik, beıbit-shilik, beıbitshi-lik. 

§100. بۋىن ي مەن ۋ داۋىسسىزدارىنان باستالعاندا da-ýys (daý-ys ەمەس), sa-ýat (saý-at ەمەس), da-ıyndyq (daı-yndyq ەمەس), qu-ıyn (quı-yn ەمەس) تٷرٸندە تاسىمالدانادى. 

§101. سٶز ٸشٸندە ٷش داۋىسسىز دىبىس قاتار كەلگەندە, سٶزدٸڭ تٷبٸرٸ ساقتالىپ تاسىمالدانادى: kúńgirt-teý (kúńgir-tteý ەمەس), jańǵyrt-ty (jańǵyr-tty ەمەس). 

§102. بٸرٸككەن جەنە كٸرٸككەن سٶزدەر بۋىن جٸگٸمەن تاسىمالدانادى: de-malys, dema-lys (dem-alys ەمەس); kó-goraı, kógo-raı (kóg-oraı ەمەس). 

§103. بٸر بۋىندى سٶزدەر تاسىمالدانبايدى: aı, kún, vólt, kvars, pýnkt. 

§104. سٶزدٸڭ جەكە ەرپٸ كەلەسٸ جولعا تاسىمالدانبايدى: ara (a-ra, ar-a ەمەس), aıaq (a-ıaq ەمەس), alaqan (a-laqan ەمەس), uıa (u-ıa, uı-a ەمەس). 

§105. باس ەرٸپتەن قىسقارعان سٶزدەردٸ تاسىمالداۋعا بولمايدى: AQSh, TMD, BUU. 

§106. كٸسٸ ەسٸمٸنٸڭ قىسقارتىلعان ەرپٸ مەن تەگٸ تاسىمالدانبايدى: A.Baıtursynuly, B.Momyshuly, Ǵ.Mustafın, Á.Kekilbaı. 

§107. تسيفرلارمەن كەلگەن قىسقارعان ٶلشەم بٸرلٸك اتاۋلارى جەنە شارتتى تاڭبالار تاسىمالدانبايدى: 25 ga (25-ga ەمەس), 50 sm (50-sm ەمەس), 50 % (50-% ەمەس).

"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ