Jańa álipbi qazaqtyń ulttyq bolmysyna sai bolýy tiis

Qazaq qoǵamynda uzaq ýaqyttan beri talqylanyp kele jatyrǵan ózekti máselelerdiń biri latyn qaripine kóshý desek qatelespeimiz. Sonaý Táýelsizdik jyldarynan beri kóterilip kele jatyrǵan osynaý taqyryp endi márege de taiap qalǵan siiaqty. Bir nárse anyq – biz qalasaq ta, qalamasaq ta latyn qaripine ótemiz. Jáne bul ýaqyt talaby. Odan attap óte almaimyz. Endigi másele latyn áripiniń qandai nusqasyna ótemiz? Áńgime osy másele tóńireginde bolýy tiis.

Búgingi tańda álemniń birqatar elderi óz jazýlaryn latyn alfavitine negizdep aldy. Jáne qazaq tiline de arnalǵan birneshe nusqalary jasaldy. Negizgi tartys qazaqtyń tól dybystaryn qalai durys tańbalaý kerek degen suraq tóńireginde oryn alyp keledi. Bireýleri bir dybys – bir tańba printsipin basshylyqqa alsa, endi bireýler qos tańba – bir dybys, iaǵni diftong júiesin qosh kóredi. Árkimniń pikiri ártúrli. Ulttyń upaiy ketetin osynaý kúrdeli másele meni de bei-jai qaldyrmaidy. Sondyqtan da QR azamaty, ári til mamany retinde men de óz pikirimdi ortaǵa salýdy jón kórdim. Jáne de nazarlaryńyzǵa ózim jasap shyǵarǵan latyn alfavitine negizdelgen jańa nuqsany usynamyn.

Meniń oiymsha qazaqtyń jańa alfaviti qazaqtyń ulttyq bolmysyna sai bolýy tiis. Qazaq eshkimdi renjitpeýge tyrysatyn halyq. Qazaqtyń osy qasieti jazýynda da kórinis tabýy tiis. Sondyqtan da bir dybys – bir tańba printsipin de, diftong júiesin de bir arnaǵa toǵystyrǵan júie jasap shyǵardym. Keibir jerleri oqylý erejelerimen bekitilgen. Jańa alfavitte biz eń aldymen qazaq tiline tán á, ó, ú, u, i, ǵ, q ń, h siiaqty 9 spetsifikalyq dybystarǵa basymdylyq berýimiz kerek. Bul dybystardy diftongpen berýge bolmaidy. Sol sebepten jeke-jeke tańbalaýymyz qajet. Bul dybystar naǵyz qazaqtyń jany. Kezinde Keńes úkimeti osy dybystardy joiý úshin biraz ter tókkeni beker emes. Bul dybystardan aiyrylsaq qazaq tili qurdymǵa ketetini anyq. Sonymen meniń jasaǵan álipbiim 32 áripten turady jáne óte qarapaiym.

Latyn qaripine negizdelgen qazaq alfaviti.

Qosymsha dybystar: Sh – Sh, Ch – Ch, Yu – Iu, Ya – Ia, Yo – Ë

Klassikalyq latyn alfavitindegi 26 áriptiń 24-i alyndy. Oǵan tek qazaq tiline ǵana tán dybystardy berý úshin 7 tańba qosyldy. 5 dybysty diftong arqyly tańbalanyp otyr. Bul jerde jańalyq bolyp otyrǵany - bir tańba – eki dybys beretin «C» jáne «Y» áripteri.

Klassikalyq latyn alfavitinde «C» - árip «si» bolyp oqylǵanymen kóp jerlerde «ka» bolyp oqylady. Tek 3 áriptiń: e, i, y – aldynda ǵana «si» bolyp oqylady. Bul aǵylshyn tilinde de, frantsýz tilinde de bar ereje. Qazaq tilindegi «K»- tańbasyn «C» - áripimen tańbalaý tilimizge estetikalyq sipat beredi. Kontekste kóz súrindirmeidi. Osyny eskere otyryp «e» jáne «i» áripteriniń aldyna «K» (kei) áripin jazyp, qalǵan jaǵdailarda «C»  tańbasymen berýdi usynamyn.

“C” vs “K”

Kapitan - capitan – kapitan

Kanada - Canada – Kanada

Konstitýtsiia - Constituciya – Konstutuciya

Kandidat - candidat – kandidat

Kavkaz - Cavcaz – Kavkaz

Ekonomika - Économica- Ékonomika

Malika - Malica – Malika

Fizika - Fizica – Fizika – qaisysy oqýǵa jeńil, kórer kózge symbatty kórinedi? Árine «C» - áripimen tańbalanǵan sózder. Al «K» - tańbasyn kelesi sózderdi jazýda qoldanýǵa bolady: äke, sheke, keme, kit, kïtap, kerege, Kipr t.b. Al «C» - áripiniń aldynda «e» jáne «i» áripterin qoisa «Ts» dybysyn beredi. Mysaly: Franciya - Frantsiia, Veneciya – Venetsiia, Constituciya – Konstitýtsiia, Circ – Tsirk, Circul’ – Tsirkýl t.b. Erejesi óte qarapaiym: «S» tańbasy «e» jáne «i» dybystarynyń aldynda «ts» bolyp, qalǵan jaǵdailardyń barlyǵynda «ka» bolyp oqylady.

«Y» - tańbasy:

 «Y» - tańbasy óte tiimdi tańba. Bul áriptiń de erejesi óte qarapaiym. Daýysty dybystan keiin kelse «I», daýyssyz dybystan keiin kelse «Y» qylyp oqýǵa bolady. Mysaly:

Ai - Ay

Aijan - Ayjan

Qaimaq – Qaymaq

Úirek – Üyrec

Eiforiia – Éyforiya

Uiym – Ûyym

Ydys – Ydys

Yrǵaq – Yrğaq

Qaqtyǵys – Qaqtyğys

Baýyr – Bauyr

Almaidy – Almaydy

Bolmaidy -  Bolmaydy t.b.  Mundai ereje qazirgi qazaq tilinde bar. Qazirgi kirill áripine negizdelgen alfavitte «ý» - áripi daýysty dybystan keiin kelse daýyssyz, daýyssyz dybystan keiin kelse daýysty bolyp oqylady emes pe? Latyn qaripine aýysqanda da osy ereje qalady. Bauyr sózinde de «a»-dan keiin kelgen «u» – daýyssyz, daýyssyz áripten keiin kelgen «y» - y bolyp oqylady. Al rýy, týys sózderin jazý úshin «’» apostrof belgisin qoldanýǵa bolady. Mysaly: ru’y - rýy, tu’ys - týys t.b. Sondai-aq apostrofty jińishkelik belgisin berý úshin qoldanylady. Mysaly: Lviv – L’viv, kompiýter – comp’yuter t.b. 

Al endi osy alfavitti qoldanyp sóilemder jazyp kóreiik:

30 – tamyz Qazaqstan Respublicasynyñ Constituciyasy cünï - 30 tamyz Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy kúni.

Ucraina astanasy – Kiev qalasy – Ýkraina astanasy Kiev qalasy.

Äleumettïc jelïler baylanysudyñ eñ tiïmdï qûralyna aynaldy – Áleýmettik jeliler bailanysýdyń eń tiimdi quralyna ainaldy.

Jalpy, latyn tiline óteýdiń artyqshylyqtary kóp. Qarapaiym ǵana mysal: Jailaýbai degen kisiniń atyn aǵylshynshaǵa qalai durys jazýda qiynshylyqtarǵa ushyraimyz. Zhailaubai, Zhaylaubay, Jailaubai, Jaylaubay - dep 4 túrli nusqada jazyp júrmiz. Durysy árine – Jaylaubay bolady. Qazaq tilinde osy nusqany bekitsek aǵylshynsha jazǵanda da osylai qalady. Zh – diftongi «j» dybysyn bere almaidy jáne ol shet elderde qoldanylmaidy. Bizdiń qazirgi qoldanyp júrgenimiz orys tiliniń tehnikalyq transliteratsiiasy. Ony Volopiýk dep ataidy. Ol qazaq tiline jaramsyz. Mysalǵa Ásel degen 4 áripten turatyn qazaq qyzynyń atyn «Assel» dep 5 árippen jazyp júrmiz. Ony keri qarai transliteratsiialaǵanda «Assel» shyǵyp ketedi. Áseldi Assel dep aitý tilimizdi differensatsiiaǵa ushyratpai ma? Latyn qaripiniń laiyqty nusqasyn tańdasaq osyndai ultqa qaýip tóndiretin kemshilikter joiylar edi.

Latynǵa ótý sózsiz kerek nárse. Biraq ábden oilanyp baryp sheshim qabyldaý kerek. Latynǵa ótemiz dep túrik baýyrlarymyz á, u, ń, q siiaqty dybystarynan aiyrylyp qaldy. Nátijesinde Álidi Ali, Qudiretti Kýdret dep júr. Ózbektiń latyny taza kompiýter pernetaqtasyna negizdelgen tehnikalyq latyn bolyp shyǵyp, nátijesinde tolyq sińisip kete almady. Ázirbaijan men Túrkimen latyny ájiptáýir jaqsy. Degenmen de olarda da kemshilikter bar. Sondyqtan da eshkimge eliktemei de, jaltaqtamai da ózimizdiń qazaq latynyn qabydaýymyz kerek. Oǵan qosa osy sátti paidalanyp qazaq tiliniń orfografiiasyna da ózgerister engizip alýǵa bolady. Eń qajetti reformany «h» áripin alyp tastaýdan bastaý kerek. Bul áripti kezinde «q» áripiniń kúshin álsiretý úshin ádeii engizgen. Endi h – áripinen bastalatyn barlyq sózderdi qaitadan «q» áripine aýystyryp, osy kemshiliktiń ornyn toltyrýǵa múmkindik bar. Qan sailaý, qalyq (narod), qat jazý, Asqana, Asqat, shaqmat t.b. Sol siiaqty i – áripiniń de qoldanysyn azaitýǵa bolady: búgin-búgún (bügün), úshin-úshún (üshün) t.b.

P.S. Keibireýler ekonomikalyq tiimdiligin oilap, tehnikalyq nusqadaǵy latynǵa ótkendi qalaidy. Alaidy, tehnokratiianyń quly bolyp, Muhtar Shahanov aitqandai kompiýter basty jarty adamǵa ainalyp júrmeiik! Ulttyń bolashaǵy ekonomikalyq múddeden árqashan da joǵary turýy tiis...

Oralbek bei Óteǵulov

Aqtóbe qalasy.

Filolog.

Ult portaly