جاڭا ەلٸپبي قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىنا ساي بولۋى تيٸس

قازاق قوعامىندا ۇزاق ۋاقىتتان بەرٸ تالقىلانىپ كەلە جاتىرعان ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ لاتىن قارٸپٸنە كٶشۋ دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. سوناۋ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنان بەرٸ كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتىرعان وسىناۋ تاقىرىپ ەندٸ مەرەگە دە تاياپ قالعان سيياقتى. بٸر نەرسە انىق – بٸز قالاساق تا, قالاماساق تا لاتىن قارٸپٸنە ٶتەمٸز. جەنە بۇل ۋاقىت تالابى. ودان اتتاپ ٶتە المايمىز. ەندٸگٸ مەسەلە لاتىن ەرٸپٸنٸڭ قانداي نۇسقاسىنا ٶتەمٸز? ەڭگٸمە وسى مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە بولۋى تيٸس.

بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەمنٸڭ بٸرقاتار ەلدەرٸ ٶز جازۋلارىن لاتىن الفاۆيتٸنە نەگٸزدەپ الدى. جەنە قازاق تٸلٸنە دە ارنالعان بٸرنەشە نۇسقالارى جاسالدى. نەگٸزگٸ تارتىس قازاقتىڭ تٶل دىبىستارىن قالاي دۇرىس تاڭبالاۋ كەرەك دەگەن سۇراق تٶڭٸرەگٸندە ورىن الىپ كەلەدٸ. بٸرەۋلەرٸ بٸر دىبىس – بٸر تاڭبا پرينتسيپٸن باسشىلىققا السا, ەندٸ بٸرەۋلەر قوس تاڭبا – بٸر دىبىس, ياعني ديفتونگ جٷيەسٸن قوش كٶرەدٸ. ەركٸمنٸڭ پٸكٸرٸ ەرتٷرلٸ. ۇلتتىڭ ۇپايى كەتەتٸن وسىناۋ كٷردەلٸ مەسەلە مەنٸ دە بەي-جاي قالدىرمايدى. سوندىقتان دا قر ازاماتى, ەرٸ تٸل مامانى رەتٸندە مەن دە ٶز پٸكٸرٸمدٸ ورتاعا سالۋدى جٶن كٶردٸم. جەنە دە نازارلارىڭىزعا ٶزٸم جاساپ شىعارعان لاتىن الفاۆيتٸنە نەگٸزدەلگەن جاڭا نۇقسانى ۇسىنامىن.

مەنٸڭ ويىمشا قازاقتىڭ جاڭا الفاۆيتٸ قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىنا ساي بولۋى تيٸس. قازاق ەشكٸمدٸ رەنجٸتپەۋگە تىرىساتىن حالىق. قازاقتىڭ وسى قاسيەتٸ جازۋىندا دا كٶرٸنٸس تابۋى تيٸس. سوندىقتان دا بٸر دىبىس – بٸر تاڭبا پرينتسيپٸن دە, ديفتونگ جٷيەسٸن دە بٸر ارناعا توعىستىرعان جٷيە جاساپ شىعاردىم. كەيبٸر جەرلەرٸ وقىلۋ ەرەجەلەرٸمەن بەكٸتٸلگەن. جاڭا الفاۆيتتە بٸز ەڭ الدىمەن قازاق تٸلٸنە تەن ە, ٶ, ٷ, ۇ, ٸ, ع, ق ڭ, ھ سيياقتى 9 سپەتسيفيكالىق دىبىستارعا باسىمدىلىق بەرۋٸمٸز كەرەك. بۇل دىبىستاردى ديفتونگپەن بەرۋگە بولمايدى. سول سەبەپتەن جەكە-جەكە تاڭبالاۋىمىز قاجەت. بۇل دىبىستار ناعىز قازاقتىڭ جانى. كەزٸندە كەڭەس ٷكٸمەتٸ وسى دىبىستاردى جويۋ ٷشٸن بٸراز تەر تٶككەنٸ بەكەر ەمەس. بۇل دىبىستاردان ايىرىلساق قازاق تٸلٸ قۇردىمعا كەتەتٸنٸ انىق. سونىمەن مەنٸڭ جاساعان ەلٸپبيٸم 32 ەرٸپتەن تۇرادى جەنە ٶتە قاراپايىم.

لاتىن قارٸپٸنە نەگٸزدەلگەن قازاق الفاۆيتٸ.

قوسىمشا دىبىستار: Sh – ش, Ch – چ, Yu – يۋ, Ya – يا, Yo – Ë

كلاسسيكالىق لاتىن الفاۆيتٸندەگٸ 26 ەرٸپتٸڭ 24-ٸ الىندى. وعان تەك قازاق تٸلٸنە عانا تەن دىبىستاردى بەرۋ ٷشٸن 7 تاڭبا قوسىلدى. 5 دىبىستى ديفتونگ ارقىلى تاڭبالانىپ وتىر. بۇل جەردە جاڭالىق بولىپ وتىرعانى - بٸر تاڭبا – ەكٸ دىبىس بەرەتٸن «C» جەنە «Y» ەرٸپتەرٸ.

كلاسسيكالىق لاتىن الفاۆيتٸندە «C» - ەرٸپ «سي» بولىپ وقىلعانىمەن كٶپ جەرلەردە «كا» بولىپ وقىلادى. تەك 3 ەرٸپتٸڭ: e, i, y – الدىندا عانا «سي» بولىپ وقىلادى. بۇل اعىلشىن تٸلٸندە دە, فرانتسۋز تٸلٸندە دە بار ەرەجە. قازاق تٸلٸندەگٸ «ك»- تاڭباسىن «C» - ەرٸپٸمەن تاڭبالاۋ تٸلٸمٸزگە ەستەتيكالىق سيپات بەرەدٸ. كونتەكستە كٶز سٷرٸندٸرمەيدٸ. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ «e» جەنە «i» ەرٸپتەرٸنٸڭ الدىنا «ك» (كەي) ەرٸپٸن جازىپ, قالعان جاعدايلاردا «C»  تاڭباسىمەن بەرۋدٸ ۇسىنامىن.

“C” vs “K”

كاپيتان - capitan – kapitan

كانادا - Canada – Kanada

كونستيتۋتسييا - Constituciya – Konstutuciya

كانديدات - candidat – kandidat

كاۆكاز - Cavcaz – Kavkaz

ەكونوميكا - Économica- Ékonomika

ماليكا - Malica – Malika

فيزيكا - Fizica – Fizika – قايسىسى وقۋعا جەڭٸل, كٶرەر كٶزگە سىمباتتى كٶرٸنەدٸ? ەرينە «C» - ەرٸپٸمەن تاڭبالانعان سٶزدەر. ال «ك» - تاڭباسىن كەلەسٸ سٶزدەردٸ جازۋدا قولدانۋعا بولادى: äke, sheke, keme, kit, kïtap, kerege, Kipr ت.ب. ال «C» - ەرٸپٸنٸڭ الدىندا «e» جەنە «i» ەرٸپتەرٸن قويسا «تس» دىبىسىن بەرەدٸ. مىسالى: Franciya - فرانتسييا, Veneciya – ۆەنەتسييا, Constituciya – كونستيتۋتسييا, Circ – تسيرك, Circul’ – تسيركۋل ت.ب. ەرەجەسٸ ٶتە قاراپايىم: «س» تاڭباسى «e» جەنە «i» دىبىستارىنىڭ الدىندا «تس» بولىپ, قالعان جاعدايلاردىڭ بارلىعىندا «كا» بولىپ وقىلادى.

«Y» - تاڭباسى:

 «Y» - تاڭباسى ٶتە تيٸمدٸ تاڭبا. بۇل ەرٸپتٸڭ دە ەرەجەسٸ ٶتە قاراپايىم. داۋىستى دىبىستان كەيٸن كەلسە «ي», داۋىسسىز دىبىستان كەيٸن كەلسە «ى» قىلىپ وقۋعا بولادى. مىسالى:

اي - Ay

ايجان - Ayjan

قايماق – Qaymaq

ٷيرەك – Üyrec

ەيفورييا – Éyforiya

ۇيىم – Ûyym

ىدىس – Ydys

ىرعاق – Yrğaq

قاقتىعىس – Qaqtyğys

باۋىر – Bauyr

المايدى – Almaydy

بولمايدى -  Bolmaydy ت.ب.  مۇنداي ەرەجە قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندە بار. قازٸرگٸ كيريلل ەرٸپٸنە نەگٸزدەلگەن الفاۆيتتە «ۋ» - ەرٸپٸ داۋىستى دىبىستان كەيٸن كەلسە داۋىسسىز, داۋىسسىز دىبىستان كەيٸن كەلسە داۋىستى بولىپ وقىلادى ەمەس پە? لاتىن قارٸپٸنە اۋىسقاندا دا وسى ەرەجە قالادى. Bauyr سٶزٸندە دە «ا»-دان كەيٸن كەلگەن «u» – داۋىسسىز, داۋىسسىز ەرٸپتەن كەيٸن كەلگەن «y» - ى بولىپ وقىلادى. ال رۋى, تۋىس سٶزدەرٸن جازۋ ٷشٸن «’» اپوستروف بەلگٸسٸن قولدانۋعا بولادى. مىسالى: ru’y - رۋى, tu’ys - تۋىس ت.ب. سونداي-اق اپوستروفتى جٸڭٸشكەلٸك بەلگٸسٸن بەرۋ ٷشٸن قولدانىلادى. مىسالى: لۆيۆ – L’viv, كومپيۋتەر – comp’yuter ت.ب. 

ال ەندٸ وسى الفاۆيتتٸ قولدانىپ سٶيلەمدەر جازىپ كٶرەيٸك:

30 – tamyz Qazaqstan Respublicasynyñ Constituciyasy cünï - 30 تامىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسى كٷنٸ.

Ucraina astanasy – Kiev qalasy – ۋكراينا استاناسى كيەۆ قالاسى.

Äleumettïc jelïler baylanysudyñ eñ tiïmdï qûralyna aynaldy – ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر بايلانىسۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸ قۇرالىنا اينالدى.

جالپى, لاتىن تٸلٸنە ٶتەۋدٸڭ ارتىقشىلىقتارى كٶپ. قاراپايىم عانا مىسال: جايلاۋباي دەگەن كٸسٸنٸڭ اتىن اعىلشىنشاعا قالاي دۇرىس جازۋدا قيىنشىلىقتارعا ۇشىرايمىز. Zhailaubai, Zhaylaubay, Jailaubai, Jaylaubay - دەپ 4 تٷرلٸ نۇسقادا جازىپ جٷرمٸز. دۇرىسى ەرينە – Jaylaubay بولادى. قازاق تٸلٸندە وسى نۇسقانى بەكٸتسەك اعىلشىنشا جازعاندا دا وسىلاي قالادى. Zh – ديفتونگٸ «ج» دىبىسىن بەرە المايدى جەنە ول شەت ەلدەردە قولدانىلمايدى. بٸزدٸڭ قازٸرگٸ قولدانىپ جٷرگەنٸمٸز ورىس تٸلٸنٸڭ تەحنيكالىق ترانسليتەراتسيياسى. ونى ۆولوپيۋك دەپ اتايدى. ول قازاق تٸلٸنە جارامسىز. مىسالعا ەسەل دەگەن 4 ەرٸپتەن تۇراتىن قازاق قىزىنىڭ اتىن «Assel» دەپ 5 ەرٸپپەن جازىپ جٷرمٸز. ونى كەرٸ قاراي ترانسليتەراتسييالاعاندا «اسسەل» شىعىپ كەتەدٸ. ەسەلدٸ اسسەل دەپ ايتۋ تٸلٸمٸزدٸ ديففەرەنساتسيياعا ۇشىراتپاي ما? لاتىن قارٸپٸنٸڭ لايىقتى نۇسقاسىن تاڭداساق وسىنداي ۇلتقا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن كەمشٸلٸكتەر جويىلار ەدٸ.

لاتىنعا ٶتۋ سٶزسٸز كەرەك نەرسە. بٸراق ەبدەن ويلانىپ بارىپ شەشٸم قابىلداۋ كەرەك. لاتىنعا ٶتەمٸز دەپ تٷرٸك باۋىرلارىمىز ە, ۇ, ڭ, ق سيياقتى دىبىستارىنان ايىرىلىپ قالدى. نەتيجەسٸندە ەليدٸ الي, قۇدٸرەتتٸ كۋدرەت دەپ جٷر. ٶزبەكتٸڭ لاتىنى تازا كومپيۋتەر پەرنەتاقتاسىنا نەگٸزدەلگەن تەحنيكالىق لاتىن بولىپ شىعىپ, نەتيجەسٸندە تولىق سٸڭٸسٸپ كەتە المادى. ەزٸربايجان مەن تٷركٸمەن لاتىنى ەجٸپتەۋٸر جاقسى. دەگەنمەن دە ولاردا دا كەمشٸلٸكتەر بار. سوندىقتان دا ەشكٸمگە ەلٸكتەمەي دە, جالتاقتاماي دا ٶزٸمٸزدٸڭ قازاق لاتىنىن قابىداۋىمىز كەرەك. وعان قوسا وسى سەتتٸ پايدالانىپ قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوگرافيياسىنا دا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸپ الۋعا بولادى. ەڭ قاجەتتٸ رەفورمانى «ح» ەرٸپٸن الىپ تاستاۋدان باستاۋ كەرەك. بۇل ەرٸپتٸ كەزٸندە «ق» ەرٸپٸنٸڭ كٷشٸن ەلسٸرەتۋ ٷشٸن ەدەيٸ ەنگٸزگەن. ەندٸ ح – ەرٸپٸنەن باستالاتىن بارلىق سٶزدەردٸ قايتادان «ق» ەرٸپٸنە اۋىستىرىپ, وسى كەمشٸلٸكتٸڭ ورنىن تولتىرۋعا مٷمكٸندٸك بار. قان سايلاۋ, قالىق (نارود), قات جازۋ, اسقانا, اسقات, شاقمات ت.ب. سول سيياقتى ٸ – ەرٸپٸنٸڭ دە قولدانىسىن ازايتۋعا بولادى: بٷگٸن-بٷگٷن (bügün), ٷشٸن-ٷشٷن (üshün) ت.ب.

P.S. كەيبٸرەۋلەر ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸگٸن ويلاپ, تەحنيكالىق نۇسقاداعى لاتىنعا ٶتكەندٸ قالايدى. الايدى, تەحنوكراتييانىڭ قۇلى بولىپ, مۇحتار شاحانوۆ ايتقانداي كومپيۋتەر باستى جارتى ادامعا اينالىپ جٷرمەيٸك! ۇلتتىڭ بولاشاعى ەكونوميكالىق مٷددەدەن ەرقاشان دا جوعارى تۇرۋى تيٸس...

ورالبەك بەي ٶتەعۇلوۆ

اقتٶبە قالاسى.

فيلولوگ.

ۇلت پورتالى