Foto: Ermek Qojamsúgirovtiń jeke muraǵatynan
Atom ónerkásibin damytý jónindegi memlekettik komissiianyń otyrysynda ekinshi AES salynatyn alań anyqtaldy. Oǵan sáikes, Almaty oblysy Jambyl aýdany tańdaldy. Osy oraida Ult.kz tilshisine Ǵylym akademiiasyna qarasty Metallýrgiia institýtynyń sirek kezdesetin elementter zerthanasynyń injeneri Ermek Qojamsúgirov AES salýdyń múmkindikteri men turǵyndardyń jaǵdaiyna qatysyn tarqatyp aityp berdi.
– Ermek Ámiruly, AES salynǵan jaǵdaida jergilikti turǵyndardyń qaýipsizdigi qalai qamtamasyz etiledi?
– Birikken Ulttar Uiymynyń sheshimine sáikes atom elektr stantsiialarynda elektr energiiasyn óndirý jasyl energetikaǵa jatqyzylǵan. Osyǵan bailanysty aitarym: Úlken aýmaǵynda atom elektr stantsiiasyn salý jergilikti turǵyndarǵa eshqandai teris áserin tigizbeidi.
Nelikten? Sebebi atom elektr stantsiialarynda elektr energiiasyn óndirýdiń 72 jyldyq tájiribesi bar. Álemde atom elektr stantsiialary ornalasqan aimaqtardaǵy tájiribe olardyń mańynda turatyn turǵyndardyń ómiri men densaýlyǵyna eshqandai keri áser joq ekenin kórsetip otyr.
Nelikten muny aityp otyrmyn? 1972 jyldan bastap Qazaqstan Respýblikasynda, Aqtaý qalasynda, qalaǵa 10 shaqyrym qashyqtyqta MAEK – Mańǵystaý atom energetikalyq kombinaty ornalasqan. 1972 jyldan 1998 jylǵa deiin onda BN-350 atom elektr stantsiiasy jumys istedi.
Bul nysan Aqtaý qalasynan 10 shaqyrym jerde ornalasqan. Osy tájiribe Aqtaý qalasynyń turǵyndaryna eshqandai teris áser bolmaǵanyn dáleldeidi. Bul – birinshi másele.
Sonymen qatar, Almaty qalasynda, Medeý aýdanyndaǵy Alataý shaǵynaýdanynda atom reaktory ornalasqanyn atap ótken jón. Alaida bul atom reaktory ǵylymi-zertteý maqsatynda paidalanylady. Alataý shaǵynaýdanynda ornalasqan Iadrolyq fizika institýtynyń jumys tájiribesi Almaty turǵyndarynyń densaýlyǵyna jáne ómir súrýine eshqandai keri áser etpeitinin kórsetip otyr.
– AES-ten shyǵatyn radiatsiia deńgeii turǵyndardyń densaýlyǵyna áser etpei me?
– Máni men tehnikalyq anyqtamasyna sáikes, atom elektr stantsiiasy qalypty rejimde jumys istep turǵan kezde radiatsiianyń nemese qorshaǵan ortaǵa, turǵyndarǵa radiatsiialyq áser etýi múmkin materialdardyń syrtqa taralýy múmkin emes.
Nelikten? Sebebi qazirgi tańda Qazaqstanda salynýy josparlanyp otyrǵan atom elektr stantsiiasy 3+ býyndaǵy nysan bolady. Bul – barynsha qorǵalǵan, zamanaýi atom reaktorlary.
Mundai reaktorlarda óziniń máni men tehnikalyq sipattamalary boiynsha qandai da bir apattyq jaǵdailardyń nemese radiatsiialyq qaýipterdiń týyndaý táýekeli joqtyń qasy.
– Jaqyn eldi mekender úshin sanitarlyq-qorǵaý aimaǵy qandai qashyqtyqta bolady?
– Sanitarlyq-qorǵaý aimaǵy, iaǵni qaýipsizdikti qamtamasyz etetin ońtaily qashyqtyq, qurylys jobalaýyndaǵy keńestik normalarǵa sáikes orta eseppen shamamen 10 shaqyrym dep eseptelgen.
Alaida álemdik tájiribe atom elektr stantsiialaryn 5 shaqyrym qashyqtyqta da salýǵa bolatynyn kórsetip otyr. Qazaqstan Respýblikasynyń tájiribesine júginsek, Aqtaý qalasynda BN-350 atom reaktory jumys istegen kezeńde atom elektr stantsiiasy qaladan 10 shaqyrym jerde ornalasqan bolatyn.
Búgingi tańda Aqtaý qalasy men MAEK «Maiak» atom energetikalyq kombinatynyń araqashyqtyǵy shamamen 10 shaqyrym bolǵanymen, eń qyzyǵy – atom elektr stantsiiasynyń mańynda fermerlik sharýashylyqtar bar. Atap aitqanda, BN-350 atom stantsiiasy men Aqtaý qalasynyń arasyndaǵy jol boiynda saiajai alqaptary men turǵyn úi massivteri ornalasqan.
Sondyqtan atom elektr stantsiiasy men eldi meken arasyndaǵy naqty bir mindetti qashyqtyq bolýy kerek degen uǵym joq. Iaǵni, dál 10 shaqyrym nemese 5 shaqyrym bolýy tiis degen qatań talap qoiylmaidy.
Álemdik tájiribe, sonyń ishinde halqy tyǵyz ornalasqan Japoniia, Ońtústik Koreia, Qytai elderindegi jaǵdai, atom elektr stantsiialarynyń mańynda egistik alqaptar, aýyl sharýashylyǵy jerleri, turǵyn kentter men fermerlik sharýashylyqtar ornalasqanyn kórsetedi.
Osyǵan súiene otyryp, qazirgi ýaqytta atom elektr stantsiialary turǵyn eldi mekenderge nemese halyq tyǵyz qonystanǵan aýmaqtarǵa jaqyn ornalassa da, bul turǵyndar úshin qaýip tóndirmeidi dep senimdi túrde aitýǵa bolady. Sondyqtan bul máselege bailanysty halyqtyń alańdaýyna negiz joq.
Mysal retinde, Almaty qalasynyń ózinde ornalasqan Iadrolyq fizika institýtyn aitýǵa bolady. Bul mekeme 1960-jyldardan beri, iaǵni 60 jyldan astam ýaqyt boiy jumys istep keledi, sondyqtan bul baǵytta alańdaýǵa eshqandai negiz joq.
– AES qorshaǵan ortaǵa qandai ekologiialyq qaýip tóndirýi múmkin?
– Qorshaǵan ortaǵa áserin baǵalaý turǵysynan alǵanda, atom elektr stantsiiasyn kómirmen nemese gazben jumys isteitin dástúrli jylý elektr ortalyqtarymen (JEO) salystyrý qajet.
Atom elektr stantsiiasy – ýran iadrosynyń bólinýi, iaǵni atom reaktorynyń jumysy arqyly elektr energiiasyn óndiretin óndiris. Al JEO elektr energiiasyn kómirdi, gazdy nemese munaidy jaǵý arqyly óndiredi.
Eger atom elektr stantsiiasyn JEO-men salystyratyn bolsaq, atom elektr stantsiiasy birneshe ese qaýipsiz ekenin baiqaimyz. Qarapaiym mysal retinde Astana qalasyn, sondai-aq Ekibastuz qalasyn alýǵa bolady. Ekibastuz qalasynyń mańynda ornalasqan iri memlekettik aýdandyq elektr stantsiiasy (GRES) jyl saiyn qorshaǵan ortaǵa milliondaǵan tonna kúl shyǵarady.
Osy kúldiń himiialyq quramyn taldaityn bolsaq, jylý elektr ortalyqtarynda elektr energiiasyn óndirýdiń qorshaǵan ortaǵa tigizetin ziiany atom elektr stantsiiasyna qaraǵanda áldeqaida joǵary ekenin kóremiz. Bul tek qorshaǵan ortaǵa ǵana emes, adam densaýlyǵyna da edáýir ziian keltiredi.
Nelikten bulai dep aityp otyrmyz? Qazirgi statistika men ekologiialyq esepterge súiensek, kómirdi jaǵý nátijesinde paida bolatyn kúldiń quramynda kóptegen ýly jáne ziiandy zattar bar. Bul zattar jylý elektr ortalyqtarynyń jumysy kezinde qorshaǵan ortaǵa tikelei taralady.
Mysaly, jylyna 16 million tonna kómir jaǵatyn bir ǵana JEO atmosferaǵa shamamen 30–35 million tonna kómirqyshqyl gazyn bóledi. Buǵan qosa, aýaǵa kómirtek totyǵy, kúkirt oksidteri men azot oksidteri shyǵarylady. Bul zattardyń barlyǵy qorshaǵan ortaǵa jáne adam densaýlyǵyna aitarlyqtai teris áser etedi.
Al kómir kúliniń quramynda myshiak, strontsii, radii, vismýt jáne Mendeleev kestesindegi kóptegen elementter kezdesedi. Olardyń barlyǵy adam aǵzasyna jáne tabiǵi ortaǵa qaýipti.
Sondyqtan salystyrmaly túrde alǵanda, atom elektr stantsiialarynda elektr energiiasyn óndirý jylý elektr ortalyqtaryna qaraǵanda áldeqaida taza ári ekologiialyq turǵydan qaýipsiz.
Qarapaiym mysal retinde Almaty qalasyn alýǵa bolady: qalanyń ainalasynda ornalasqan jylý elektr ortalyqtarynyń jumysy nátijesinde jinalyp qalǵan milliondaǵan tonna kúl – sonyń aiqyn dáleli.
– Radioaktivti qaldyqtar qaida jáne qalai saqtalady?
– Álemdik 72 jyldyq tájiribe kórsetkendei, ýran otyny, iaǵni jylý bóletin jinaqtar – batareiaǵa uqsas kassetalardan turady. Atom elektr stantsiiasy jumys istegen kezde reaktorlarǵa osy kassetalar salynady, al olardyń qyzmet etý merzimi aiaqtalǵan soń olar jańalaryna aýystyrylady. Mańyzdysy – ýran otyny óziniń kólemin ózgertpeidi. Osyǵan bailanysty atom elektr stantsiiasynda elektr energiiasyn óndirý eń qaýipsiz bolyp sanalady. Nelikten? Sebebi biz naqty qansha jylý bóletin jinaq salynyp otyrǵanyn bilemiz. Belgili ýaqyt ótken soń dál sol mólsherde jinaqtar reaktordan alynyp, baqylaýmen arnaiy saqtaý ornyna jiberiledi. Saqtaýdan keiin paidalanylǵan ýran otyny qaita óńdeledi jáne bolashaqta sol atom stantsiialarynda qaitadan elektr energiiasyn óndirý úshin qoldanylýy múmkin. Sondyqtan qoǵamdaǵy radiatsiialyq aǵyp ketý, onyń adam densaýlyǵyna nemese qorshaǵan ortaǵa áser etýi týraly alańdaýshylyqtar negizsiz. Men bul pikirimdi sarapshy retinde jaýapkershilikpen aita alamyn. Osy sebepten Qazaqstan Respýblikasynyń, Jańa Qazaqstannyń bolashaǵy tikelei atom energetikasyn damytýǵa bailanysty.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suqbattasqan
Aqbota Musabekqyzy
