فوتو: ەرمەك قوجامسٷگٸروۆتٸڭ جەكە مۇراعاتىنان
اتوم ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييانىڭ وتىرىسىندا ەكٸنشٸ اەس سالىناتىن الاڭ انىقتالدى. وعان سەيكەس, الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى تاڭدالدى. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸنە عىلىم اكادەميياسىنا قاراستى مەتاللۋرگييا ينستيتۋتىنىڭ سيرەك كەزدەسەتٸن ەلەمەنتتەر زەرتحاناسىنىڭ ينجەنەرٸ ەرمەك قوجامسٷگٸروۆ اەس سالۋدىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ مەن تۇرعىنداردىڭ جاعدايىنا قاتىسىن تارقاتىپ ايتىپ بەردٸ.
– ەرمەك ەمٸرۇلى, اەس سالىنعان جاعدايدا جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ قالاي قامتاماسىز ەتٸلەدٸ?
– بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ شەشٸمٸنە سەيكەس اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىندا ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ جاسىل ەنەرگەتيكاعا جاتقىزىلعان. وسىعان بايلانىستى ايتارىم: ٷلكەن اۋماعىندا اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارعا ەشقانداي تەرٸس ەسەرٸن تيگٸزبەيدٸ.
نەلٸكتەن? سەبەبٸ اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىندا ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋدٸڭ 72 جىلدىق تەجٸريبەسٸ بار. ەلەمدە اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى ورنالاسقان ايماقتارداعى تەجٸريبە ولاردىڭ ماڭىندا تۇراتىن تۇرعىنداردىڭ ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعىنا ەشقانداي كەرٸ ەسەر جوق ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر.
نەلٸكتەن مۇنى ايتىپ وتىرمىن? 1972 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا, اقتاۋ قالاسىندا, قالاعا 10 شاقىرىم قاشىقتىقتا ماەك – ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتى ورنالاسقان. 1972 جىلدان 1998 جىلعا دەيٸن وندا بن-350 اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى جۇمىس ٸستەدٸ.
بۇل نىسان اقتاۋ قالاسىنان 10 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. وسى تەجٸريبە اقتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنا ەشقانداي تەرٸس ەسەر بولماعانىن دەلەلدەيدٸ. بۇل – بٸرٸنشٸ مەسەلە.
سونىمەن قاتار, الماتى قالاسىندا, مەدەۋ اۋدانىنداعى الاتاۋ شاعىناۋدانىندا اتوم رەاكتورى ورنالاسقانىن اتاپ ٶتكەن جٶن. الايدا بۇل اتوم رەاكتورى عىلىمي-زەرتتەۋ ماقساتىندا پايدالانىلادى. الاتاۋ شاعىناۋدانىندا ورنالاسقان يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ جۇمىس تەجٸريبەسٸ الماتى تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىنا جەنە ٶمٸر سٷرۋٸنە ەشقانداي كەرٸ ەسەر ەتپەيتٸنٸن كٶرسەتٸپ وتىر.
– اەس-تەن شىعاتىن رادياتسييا دەڭگەيٸ تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا ەسەر ەتپەي مە?
– مەنٸ مەن تەحنيكالىق انىقتاماسىنا سەيكەس, اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى قالىپتى رەجيمدە جۇمىس ٸستەپ تۇرعان كەزدە رادياتسييانىڭ نەمەسە قورشاعان ورتاعا, تۇرعىندارعا رادياتسييالىق ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن ماتەريالداردىڭ سىرتقا تارالۋى مٷمكٸن ەمەس.
نەلٸكتەن? سەبەبٸ قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا سالىنۋى جوسپارلانىپ وتىرعان اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى 3+ بۋىنداعى نىسان بولادى. بۇل – بارىنشا قورعالعان, زاماناۋي اتوم رەاكتورلارى.
مۇنداي رەاكتورلاردا ٶزٸنٸڭ مەنٸ مەن تەحنيكالىق سيپاتتامالارى بويىنشا قانداي دا بٸر اپاتتىق جاعدايلاردىڭ نەمەسە رادياتسييالىق قاۋٸپتەردٸڭ تۋىنداۋ تەۋەكەلٸ جوقتىڭ قاسى.
– جاقىن ەلدٸ مەكەندەر ٷشٸن سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعى قانداي قاشىقتىقتا بولادى?
– سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعى, ياعني قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتەتٸن وڭتايلى قاشىقتىق, قۇرىلىس جوبالاۋىنداعى كەڭەستٸك نورمالارعا سەيكەس ورتا ەسەپپەن شامامەن 10 شاقىرىم دەپ ەسەپتەلگەن.
الايدا ەلەمدٸك تەجٸريبە اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىن 5 شاقىرىم قاشىقتىقتا دا سالۋعا بولاتىنىن كٶرسەتٸپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەجٸريبەسٸنە جٷگٸنسەك, اقتاۋ قالاسىندا بن-350 اتوم رەاكتورى جۇمىس ٸستەگەن كەزەڭدە اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى قالادان 10 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان بولاتىن.
بٷگٸنگٸ تاڭدا اقتاۋ قالاسى مەن ماەك «ماياك» اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتىنىڭ اراقاشىقتىعى شامامەن 10 شاقىرىم بولعانىمەن, ەڭ قىزىعى – اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ ماڭىندا فەرمەرلٸك شارۋاشىلىقتار بار. اتاپ ايتقاندا, بن-350 اتوم ستانتسيياسى مەن اقتاۋ قالاسىنىڭ اراسىنداعى جول بويىندا ساياجاي القاپتارى مەن تۇرعىن ٷي ماسسيۆتەرٸ ورنالاسقان.
سوندىقتان اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى مەن ەلدٸ مەكەن اراسىنداعى ناقتى بٸر مٸندەتتٸ قاشىقتىق بولۋى كەرەك دەگەن ۇعىم جوق. ياعني, دەل 10 شاقىرىم نەمەسە 5 شاقىرىم بولۋى تيٸس دەگەن قاتاڭ تالاپ قويىلمايدى.
ەلەمدٸك تەجٸريبە, سونىڭ ٸشٸندە حالقى تىعىز ورنالاسقان جاپونييا, وڭتٷستٸك كورەيا, قىتاي ەلدەرٸندەگٸ جاعداي, اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىنىڭ ماڭىندا ەگٸستٸك القاپتار, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸ, تۇرعىن كەنتتەر مەن فەرمەرلٸك شارۋاشىلىقتار ورنالاسقانىن كٶرسەتەدٸ.
وسىعان سٷيەنە وتىرىپ, قازٸرگٸ ۋاقىتتا اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى تۇرعىن ەلدٸ مەكەندەرگە نەمەسە حالىق تىعىز قونىستانعان اۋماقتارعا جاقىن ورنالاسسا دا, بۇل تۇرعىندار ٷشٸن قاۋٸپ تٶندٸرمەيدٸ دەپ سەنٸمدٸ تٷردە ايتۋعا بولادى. سوندىقتان بۇل مەسەلەگە بايلانىستى حالىقتىڭ الاڭداۋىنا نەگٸز جوق.
مىسال رەتٸندە, الماتى قالاسىنىڭ ٶزٸندە ورنالاسقان يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىن ايتۋعا بولادى. بۇل مەكەمە 1960-جىلداردان بەرٸ, ياعني 60 جىلدان استام ۋاقىت بويى جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ, سوندىقتان بۇل باعىتتا الاڭداۋعا ەشقانداي نەگٸز جوق.
– اەس قورشاعان ورتاعا قانداي ەكولوگييالىق قاۋٸپ تٶندٸرۋٸ مٷمكٸن?
– قورشاعان ورتاعا ەسەرٸن باعالاۋ تۇرعىسىنان العاندا, اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن كٶمٸرمەن نەمەسە گازبەن جۇمىس ٸستەيتٸن دەستٷرلٸ جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىمەن (جەو) سالىستىرۋ قاجەت.
اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى – ۋران يادروسىنىڭ بٶلٸنۋٸ, ياعني اتوم رەاكتورىنىڭ جۇمىسى ارقىلى ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرەتٸن ٶندٸرٸس. ال جەو ەلەكتر ەنەرگيياسىن كٶمٸردٸ, گازدى نەمەسە مۇنايدى جاعۋ ارقىلى ٶندٸرەدٸ.
ەگەر اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن جەو-مەن سالىستىراتىن بولساق, اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى بٸرنەشە ەسە قاۋٸپسٸز ەكەنٸن بايقايمىز. قاراپايىم مىسال رەتٸندە استانا قالاسىن, سونداي-اق ەكٸباستۇز قالاسىن الۋعا بولادى. ەكٸباستۇز قالاسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان ٸرٸ مەملەكەتتٸك اۋداندىق ەلەكتر ستانتسيياسى (گرەس) جىل سايىن قورشاعان ورتاعا ميلليونداعان توننا كٷل شىعارادى.
وسى كٷلدٸڭ حيمييالىق قۇرامىن تالدايتىن بولساق, جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىندا ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋدٸڭ قورشاعان ورتاعا تيگٸزەتٸن زييانى اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنا قاراعاندا ەلدەقايدا جوعارى ەكەنٸن كٶرەمٸز. بۇل تەك قورشاعان ورتاعا عانا ەمەس, ادام دەنساۋلىعىنا دا ەدەۋٸر زييان كەلتٸرەدٸ.
نەلٸكتەن بۇلاي دەپ ايتىپ وتىرمىز? قازٸرگٸ ستاتيستيكا مەن ەكولوگييالىق ەسەپتەرگە سٷيەنسەك, كٶمٸردٸ جاعۋ نەتيجەسٸندە پايدا بولاتىن كٷلدٸڭ قۇرامىندا كٶپتەگەن ۋلى جەنە زيياندى زاتتار بار. بۇل زاتتار جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسى كەزٸندە قورشاعان ورتاعا تٸكەلەي تارالادى.
مىسالى, جىلىنا 16 ميلليون توننا كٶمٸر جاعاتىن بٸر عانا جەو اتموسفەراعا شامامەن 30–35 ميلليون توننا كٶمٸرقىشقىل گازىن بٶلەدٸ. بۇعان قوسا, اۋاعا كٶمٸرتەك توتىعى, كٷكٸرت وكسيدتەرٸ مەن ازوت وكسيدتەرٸ شىعارىلادى. بۇل زاتتاردىڭ بارلىعى قورشاعان ورتاعا جەنە ادام دەنساۋلىعىنا ايتارلىقتاي تەرٸس ەسەر ەتەدٸ.
ال كٶمٸر كٷلٸنٸڭ قۇرامىندا مىشياك, سترونتسيي, راديي, ۆيسمۋت جەنە مەندەلەەۆ كەستەسٸندەگٸ كٶپتەگەن ەلەمەنتتەر كەزدەسەدٸ. ولاردىڭ بارلىعى ادام اعزاسىنا جەنە تابيعي ورتاعا قاۋٸپتٸ.
سوندىقتان سالىستىرمالى تٷردە العاندا, اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىندا ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنا قاراعاندا ەلدەقايدا تازا ەرٸ ەكولوگييالىق تۇرعىدان قاۋٸپسٸز.
قاراپايىم مىسال رەتٸندە الماتى قالاسىن الۋعا بولادى: قالانىڭ اينالاسىندا ورنالاسقان جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسى نەتيجەسٸندە جينالىپ قالعان ميلليونداعان توننا كٷل – سونىڭ ايقىن دەلەلٸ.
– راديواكتيۆتٸ قالدىقتار قايدا جەنە قالاي ساقتالادى?
– ەلەمدٸك 72 جىلدىق تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, ۋران وتىنى, ياعني جىلۋ بٶلەتٸن جيناقتار – باتارەياعا ۇقساس كاسسەتالاردان تۇرادى. اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى جۇمىس ٸستەگەن كەزدە رەاكتورلارعا وسى كاسسەتالار سالىنادى, ال ولاردىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزٸمٸ اياقتالعان سوڭ ولار جاڭالارىنا اۋىستىرىلادى. ماڭىزدىسى – ۋران وتىنى ٶزٸنٸڭ كٶلەمٸن ٶزگەرتپەيدٸ. وسىعان بايلانىستى اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىندا ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ ەڭ قاۋٸپسٸز بولىپ سانالادى. نەلٸكتەن? سەبەبٸ بٸز ناقتى قانشا جىلۋ بٶلەتٸن جيناق سالىنىپ وتىرعانىن بٸلەمٸز. بەلگٸلٸ ۋاقىت ٶتكەن سوڭ دەل سول مٶلشەردە جيناقتار رەاكتوردان الىنىپ, باقىلاۋمەن ارنايى ساقتاۋ ورنىنا جٸبەرٸلەدٸ. ساقتاۋدان كەيٸن پايدالانىلعان ۋران وتىنى قايتا ٶڭدەلەدٸ جەنە بولاشاقتا سول اتوم ستانتسييالارىندا قايتادان ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ ٷشٸن قولدانىلۋى مٷمكٸن. سوندىقتان قوعامداعى رادياتسييالىق اعىپ كەتۋ, ونىڭ ادام دەنساۋلىعىنا نەمەسە قورشاعان ورتاعا ەسەر ەتۋٸ تۋرالى الاڭداۋشىلىقتار نەگٸزسٸز. مەن بۇل پٸكٸرٸمدٸ ساراپشى رەتٸندە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن ايتا الامىن. وسى سەبەپتەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, جاڭا قازاقستاننىڭ بولاشاعى تٸكەلەي اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا بايلانىستى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇقباتتاسقان
اقبوتا مۇسابەكقىزى
