Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda kórsetilgen Qazaqstannyń kieli jerler geografiiasyn anyqtaý boiynsha arnaiy qurylǵan etnomádeni ekspeditsiialyq top jaqynda Qostanai, Aqtóbe oblysyna baryp keldi. Ekspeditsiialyq toptyń basty maqsaty – qasietti oryndarǵa arnaiy baryp, óńirdiń turǵyndarymen kezdesip, qasietti sanalatyn belgili bir nysannyń qazirgi jaǵdaiyn kózben kórip, onyń tarihyn, ańyz-áńgimelerin tyńdap, derek jinaý.
Qazaqstannyń kieli aimaqtary «Jalpyulttyq deńgeidegi nysandar» jáne «Jergilikti nysandar» bolyp eki topqa jiktelgen bolatyn. QR Ulttyq mýzeiiniń janynan qurylǵan «Qasietti Qazaqstan» ortalyǵy jetekshisiniń orynbasary Batyrhan Jumabaev qasietti nysandardyń tizimi qandai talaptardyń tóńireginde daiyndalyp jatqany týraly aityp berdi.
- «Jalpyulttyq deńgeidegi júz nysannyń» tizimi qashan bekitilmek?
- Bul tizimdi qarasha aiynyń orta tusynda bekitý josparlanyp otyr. Ekspeditsiialyq toptyń jumysy aiaqtalyp úlgerse, «Jergilikti nysandardyń» tizimin de kóp keshikpei bekitpekpiz. Qazirgi kezde daý týdyratyn, aqparattyq málimetter azdyq etetin nysandar týraly tolyǵyraq derek jinaý jumystary júrgizilýde.
- Elimizdiń qasietti oryndary qalai anyqtalyp jatyr?
- «Qasietti Qazaqstan» degen ataýǵa qasietti, kieli jáne qasterli degen úsh uǵymdy engizgen bolatynbyz. Úsheýiniń maǵynasy ártúrli. Dini-ǵuryptyq nysandardy kieli dep tanyp, tarihta tańbasy qalǵan iri oqiǵalardyń ótken oryndardy qasterli dep túsinip, osyǵan qazirgi kezde halyq kóp baratyn, mańyzy tereń nysandardy qosyp, «qasietti» dep belgilegenbiz. Issapar barysynda biz osy úsh uǵymǵa sáikes túrli nysandarmen tanystyq. Qostanai, Aqtóbe oblystaryndaǵy jalpy 12 nysanǵa bardyq. Alǵashqy barǵan nysanymyz – Qostanai oblysyndaǵy Y. Altynsarin aýdanynda ornalasqan Omar qudyǵy. Bul Ybyraidyń atasy Balqoja bidiń jailaýy eken. Osy jerde Y. Altynsarin dúniege kelipti. Qazirgi kezde qudyqtyń orny ǵana qalǵan. Qudyqqa belgi qoiylyp, arnaiy memorialdyq taqta ornatylǵan. Qostanai qalasynan 60 shaqyrym jerde ornalasqan. Jol boiynda Y. Altynsarinniń týǵan jeri dep kórsetilgen belgiler qoiylypty. Jergilikti turǵyndar bul mekendi qasietti oryn retinde túsinip, tarihymen tanysyp, kórip, sýretke túsip turady eken.
Qostanai oblysy Denisov aýdany Pervomaika aýyldyq okrýgine bardyq. Bul aimaq Qaladan 300 shaqyrym qashyqtyqta ornalasypty. Ol jerde Aiat degen ózen bar. Erte kezeńde bul jerde «Qamysty Aiat» degen qala bolǵan degen boljamdar bar. Biraq ǵylymi dálel joq. Qazba jumystary men zertteýler júrgizilmegen. Alaida erte dáýirge tán ydystardyń synyǵy, erte qola dáýirine tán súiekten jasalǵan sadaq ushtary, pyshaq túrleri jer betinen-aq tabylyp, mekteptegi murajaiǵa qoiylypty. Biz ol óńirdi respýblikalyq deńgeidegi nysandar qataryna engizdik. Aldaǵy ýaqytta tolyq zertteýdi qajet etedi. Turǵyndardyń aitýynsha, kóne qalanyń ornynda erekshe qýat kózi bar kórinedi. Olar erekshe qýat adamǵa dem berip, qýattandyryp, serpiltedi dep túsinedi. Jaz mezgilinde jer-jerden arnaiy kelip, shipa izdep, kúni boiy sol mekennen qýat alyp, keshke qaitatyndardyń qatary kóp deidi. Biz barǵan nysandardyń barlyǵyna derlik kópshilik ultqa, násilge, elge bólinbei arnaiy baryp, ziiarat etip, duǵa etip, túnep, qasietti jerlerdiń qadirin túsinip, kiesin ózinshe nasihattaidy eken. Bizdiń negizgi maqsatymyz da osy úrdisti kózben kórý bolatyn.
- Qasietti nysandardy anyqtaý jumystaryn jergilikti halyq qalai qabyldaýda?
- Turǵyndar qasietti nysandardy anyqtap, qaita jańǵyrtý maqsatynda júrgizilip jatqan bul jumystarǵa qoldaý kórsetýde. Aimaqtyń ólketanýshylary men ǵalymdary belsendilik tanytyp jatyr. Qushaq jaiyp qarsy alyp, ózderi kieli sanaityn qasietti oryndar men tarihi jerler týraly táptishtep aityp, ańyz-áńgimelerin jinaqtap, óz usynystaryn bildirýde. Tarihta qate jazylǵan keibir derekterdiń aqiqatyn anyq biletin turǵyndar tarihi qatelikter túzetilse degen nazyn da jetkizdi.
Mysaly, Qostanai oblysy Sarykól aýdany Krasnodon aýyldyq okrýgine qarasty Kúntimes aýylyna bardyq. Bul aýyl uly ǵalym Shoqan Ýálihanovtyń týǵan jeri eken. Óńirdiń Kúntimes dep atalýynyń sebebi ormandy alqap taǵa sekildi jaǵalai ornalasypty da, bir jaǵy ashyq eken. Qalyń qaraǵai, qaiyńnan kún sáýlesi túspeidi. 1834 jyly Shoqannyń ákesi Shyńǵys Araqaraǵai aimaǵyna sultan bolyp sailanǵan. Turǵyndardyń aitýynsha, sultan osy óńirdi turǵylyqty meken etip, aǵashtan úiler, meshit, medreseler salǵyzypty. Qazirgi kezde eldimekenniń tek orny ǵana qalǵan. Osydan biraz jyl buryn arheologiialyq qazba jumystaryn júrgizilip, meshittiń kirpishi tabylypty. Ol Qostanai oblystyq ólketaný murajaiynda tur eken. Tarihta Sh. Ýálihanovtyń týǵan jeri Qusmuryn dep aitylady. Alaida Shyńǵys sultan Qusmurynǵa 1844 jyly kóshken. Ol kezde Shoqan 9 jasta bolǵan. Kúntimes pen Qusmurynnyń arasy 150 shaqyrymdai. Shoqannyń anasy Zeinep Kúntimesten kóship bara jatqanda, mekenin qimai aitqan óleńi bar eken. «Kúntimestei jer qaida, Kereidei el qaida» dep keletin óleń joldarynda «tuńǵyshym Shoqandy dúniege ákelgen jerim» dep aitylady eken. Bul derekti biraz tarihshy ǵalymdar da dáleldepti. Alaida kóp tarihi derekterde áli kúnge deiin ǵalymnyń týǵan jeri týraly derek túzetilmegen. Jergilikti halyq osy aqiqatty negizge ala otyryp, kieli mekenniń uly perzenti týraly derek durystalsa degen tilek bildirdi.
- Qasietti nysandardy anyqtaý barysynda el aýzynda aitylyp, jadynda saqtalǵan ańyz-áńgimeler negizge alynady delingen edi. Ondai qundy aqparattar boldy ma?
- Boldy. Aqkól aimaǵynyń mańynda Kenesary hannyń qaryndasy Bopai hansha Qasymqyzy jerlenipti. Arnaiy tas ornatylypty. Sol óńirdiń tusynda «Kilem jaiǵan» degen jer bar eken. Bul mekenge bailanysty el aýzynda keń taraǵan mynadai qyzyq ańyz-áńgime bar eken. Ataqty Janqoja batyrdyń qaryndasy Kenesary hanǵa jar bolypty. Han áielderiniń arasyndaǵy alaýyzdyq nátijesinde Kenesary han batyrdyń qyzyn basqa mekenge kóshirip jiberipti. Hannyń bul isine ashýlanǵan Janqoja batyr qol jinap, aiqasýǵa keledi. Han da qaitpai, Naýryzbai batyr bastap, qarsy kúreske barady. Janqoja batyrmen betpe-bet kelgen Naýryzbai batyr kóp uzamai keri burylypty. «Eshqashan jaýdan qaitpaǵan ediń, ne boldy?», - degen Kenesary hanǵa Naýryzbai batyr: «Janqoja batyrdyń eki iyǵynda eki arystan otyr eken, sodan seskendim», - degen eken. Osydan keiin han sarbazdaryna kilem jaiyńdar dep buiyryp, 500 metrge deiin, keibir málimetterde 3 shaqyrym kólemde kilem jaiylypty. Sol kilemniń ústinde Kenesary han atynan túsip, Janqoja batyrǵa iyǵyn tosyp attan túsirip, qurmet kórsetipti. Eki jaq ortaq mámilege kelgen soń, jer ataýy «Kilem jaiǵan» dep atalyp ketipti. Bul oqiǵa ózge tarihi derekterde basqasha aitylady, al bul nusqany biz jergilikti turǵyndardan estidik.
- Arnaiy zertteýdi jáne qaita jóndeýdi qajet etetin nysandar úshin qarjy bóline me?
- Jyldyń sońyna qarai «Qazaqstannyń kieli jerler geografiiasyna» engizilgen nysandar týraly aqparat beretin pasport daiyndaimyz. Sol jerge qaita jóndeýdi qajet etetin nysandardyń biraz sýretin, ol týraly tolyq málimet engizemiz. Odan keiin jóndeý jumystary qajet dep usynys jasaimyz. Múmkin respýblikalyq nemese jergilikti basqarýshy mekemelerdiń biýdjetinen qarjy bóliner, ol jaǵy qazirshe belgisiz. Biraq óńdeýdi talap etetin nysan mindetti túrde qaita jóndeýden ótedi. Biz ony sol betinde qaldyrmaimyz. Sebebi qasietti jerlerdiń barlyǵy derlik túptep kelgende Qazaqstannyń týrizm salasyn damytýǵa úlken úles qospaq. Jáne mundai nysandardyń qaita jańǵyrýy keleshek urpaqtyń óz jerin tanyp, qasietin qadirlep, batyr babalarymyz men parasatty danalarymyzdy bilip, salt-dástúrimizdi túsinip, dini teris aǵymdardyń yqpalynan aýlaq júrýine septigin tigizetini anyq. Sondyqtan asyl muralar qalpyna kelitirilip qana qoimai, tarihymyzdy arqalap urpaqtan-urpaqqa jetkizilýi tiis.
- Áńgimegizge rahmet, jumystaryńyzǵa sáttilik tileimin.
Aisha Noǵaibekqyzy
