ەلباسى ن.ە. نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا كٶرسەتٸلگەن قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەر گەوگرافيياسىن انىقتاۋ بويىنشا ارنايى قۇرىلعان ەتنومەدەني ەكسپەديتسييالىق توپ جاقىندا قوستاناي, اقتٶبە وبلىسىنا بارىپ كەلدٸ. ەكسپەديتسييالىق توپتىڭ باستى ماقساتى – قاسيەتتٸ ورىندارعا ارنايى بارىپ, ٶڭٸردٸڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسٸپ, قاسيەتتٸ سانالاتىن بەلگٸلٸ بٸر نىساننىڭ قازٸرگٸ جاعدايىن كٶزبەن كٶرٸپ, ونىڭ تاريحىن, اڭىز-ەڭگٸمەلەرٸن تىڭداپ, دەرەك جيناۋ.
قازاقستاننىڭ كيەلٸ ايماقتارى «جالپىۇلتتىق دەڭگەيدەگٸ نىساندار» جەنە «جەرگٸلٸكتٸ نىساندار» بولىپ ەكٸ توپقا جٸكتەلگەن بولاتىن. قر ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ جانىنان قۇرىلعان «قاسيەتتٸ قازاقستان» ورتالىعى جەتەكشٸسٸنٸڭ ورىنباسارى باتىرحان جۇماباەۆ قاسيەتتٸ نىسانداردىڭ تٸزٸمٸ قانداي تالاپتاردىڭ تٶڭٸرەگٸندە دايىندالىپ جاتقانى تۋرالى ايتىپ بەردٸ.
- «جالپىۇلتتىق دەڭگەيدەگٸ جٷز نىساننىڭ» تٸزٸمٸ قاشان بەكٸتٸلمەك?
- بۇل تٸزٸمدٸ قاراشا ايىنىڭ ورتا تۇسىندا بەكٸتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەكسپەديتسييالىق توپتىڭ جۇمىسى اياقتالىپ ٷلگەرسە, «جەرگٸلٸكتٸ نىسانداردىڭ» تٸزٸمٸن دە كٶپ كەشٸكپەي بەكٸتپەكپٸز. قازٸرگٸ كەزدە داۋ تۋدىراتىن, اقپاراتتىق مەلٸمەتتەر ازدىق ەتەتٸن نىساندار تۋرالى تولىعىراق دەرەك جيناۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە.
- ەلٸمٸزدٸڭ قاسيەتتٸ ورىندارى قالاي انىقتالىپ جاتىر?
- «قاسيەتتٸ قازاقستان» دەگەن اتاۋعا قاسيەتتٸ, كيەلٸ جەنە قاستەرلٸ دەگەن ٷش ۇعىمدى ەنگٸزگەن بولاتىنبىز. ٷشەۋٸنٸڭ ماعىناسى ەرتٷرلٸ. دٸني-عۇرىپتىق نىسانداردى كيەلٸ دەپ تانىپ, تاريحتا تاڭباسى قالعان ٸرٸ وقيعالاردىڭ ٶتكەن ورىنداردى قاستەرلٸ دەپ تٷسٸنٸپ, وسىعان قازٸرگٸ كەزدە حالىق كٶپ باراتىن, ماڭىزى تەرەڭ نىسانداردى قوسىپ, «قاسيەتتٸ» دەپ بەلگٸلەگەنبٸز. ٸسساپار بارىسىندا بٸز وسى ٷش ۇعىمعا سەيكەس تٷرلٸ نىساندارمەن تانىستىق. قوستاناي, اقتٶبە وبلىستارىنداعى جالپى 12 نىسانعا باردىق. العاشقى بارعان نىسانىمىز – قوستاناي وبلىسىنداعى ى. التىنسارين اۋدانىندا ورنالاسقان ومار قۇدىعى. بۇل ىبىرايدىڭ اتاسى بالقوجا بيدٸڭ جايلاۋى ەكەن. وسى جەردە ى. التىنسارين دٷنيەگە كەلٸپتٸ. قازٸرگٸ كەزدە قۇدىقتىڭ ورنى عانا قالعان. قۇدىققا بەلگٸ قويىلىپ, ارنايى مەموريالدىق تاقتا ورناتىلعان. قوستاناي قالاسىنان 60 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. جول بويىندا ى. التىنساريننٸڭ تۋعان جەرٸ دەپ كٶرسەتٸلگەن بەلگٸلەر قويىلىپتى. جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار بۇل مەكەندٸ قاسيەتتٸ ورىن رەتٸندە تٷسٸنٸپ, تاريحىمەن تانىسىپ, كٶرٸپ, سۋرەتكە تٷسٸپ تۇرادى ەكەن.
قوستاناي وبلىسى دەنيسوۆ اۋدانى پەرۆومايكا اۋىلدىق وكرۋگٸنە باردىق. بۇل ايماق قالادان 300 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسىپتى. ول جەردە ايات دەگەن ٶزەن بار. ەرتە كەزەڭدە بۇل جەردە «قامىستى ايات» دەگەن قالا بولعان دەگەن بولجامدار بار. بٸراق عىلىمي دەلەل جوق. قازبا جۇمىستارى مەن زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلمەگەن. الايدا ەرتە دەۋٸرگە تەن ىدىستاردىڭ سىنىعى, ەرتە قولا دەۋٸرٸنە تەن سٷيەكتەن جاسالعان ساداق ۇشتارى, پىشاق تٷرلەرٸ جەر بەتٸنەن-اق تابىلىپ, مەكتەپتەگٸ مۇراجايعا قويىلىپتى. بٸز ول ٶڭٸردٸ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگٸ نىساندار قاتارىنا ەنگٸزدٸك. الداعى ۋاقىتتا تولىق زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, كٶنە قالانىڭ ورنىندا ەرەكشە قۋات كٶزٸ بار كٶرٸنەدٸ. ولار ەرەكشە قۋات ادامعا دەم بەرٸپ, قۋاتتاندىرىپ, سەرپٸلتەدٸ دەپ تٷسٸنەدٸ. جاز مەزگٸلٸندە جەر-جەردەن ارنايى كەلٸپ, شيپا ٸزدەپ, كٷنٸ بويى سول مەكەننەن قۋات الىپ, كەشكە قايتاتىنداردىڭ قاتارى كٶپ دەيدٸ. بٸز بارعان نىسانداردىڭ بارلىعىنا دەرلٸك كٶپشٸلٸك ۇلتقا, نەسٸلگە, ەلگە بٶلٸنبەي ارنايى بارىپ, زييارات ەتٸپ, دۇعا ەتٸپ, تٷنەپ, قاسيەتتٸ جەرلەردٸڭ قادٸرٸن تٷسٸنٸپ, كيەسٸن ٶزٸنشە ناسيحاتتايدى ەكەن. بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتىمىز دا وسى ٷردٸستٸ كٶزبەن كٶرۋ بولاتىن.
- قاسيەتتٸ نىسانداردى انىقتاۋ جۇمىستارىن جەرگٸلٸكتٸ حالىق قالاي قابىلداۋدا?
- تۇرعىندار قاسيەتتٸ نىسانداردى انىقتاپ, قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان بۇل جۇمىستارعا قولداۋ كٶرسەتۋدە. ايماقتىڭ ٶلكەتانۋشىلارى مەن عالىمدارى بەلسەندٸلٸك تانىتىپ جاتىر. قۇشاق جايىپ قارسى الىپ, ٶزدەرٸ كيەلٸ سانايتىن قاسيەتتٸ ورىندار مەن تاريحي جەرلەر تۋرالى تەپتٸشتەپ ايتىپ, اڭىز-ەڭگٸمەلەرٸن جيناقتاپ, ٶز ۇسىنىستارىن بٸلدٸرۋدە. تاريحتا قاتە جازىلعان كەيبٸر دەرەكتەردٸڭ اقيقاتىن انىق بٸلەتٸن تۇرعىندار تاريحي قاتەلٸكتەر تٷزەتٸلسە دەگەن نازىن دا جەتكٸزدٸ.
مىسالى, قوستاناي وبلىسى سارىكٶل اۋدانى كراسنودون اۋىلدىق وكرۋگٸنە قاراستى كٷنتيمەس اۋىلىنا باردىق. بۇل اۋىل ۇلى عالىم شوقان ۋەليحانوۆتىڭ تۋعان جەرٸ ەكەن. ٶڭٸردٸڭ كٷنتيمەس دەپ اتالۋىنىڭ سەبەبٸ ورماندى القاپ تاعا سەكٸلدٸ جاعالاي ورنالاسىپتى دا, بٸر جاعى اشىق ەكەن. قالىڭ قاراعاي, قايىڭنان كٷن سەۋلەسٸ تٷسپەيدٸ. 1834 جىلى شوقاننىڭ ەكەسٸ شىڭعىس اراقاراعاي ايماعىنا سۇلتان بولىپ سايلانعان. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, سۇلتان وسى ٶڭٸردٸ تۇرعىلىقتى مەكەن ەتٸپ, اعاشتان ٷيلەر, مەشٸت, مەدرەسەلەر سالعىزىپتى. قازٸرگٸ كەزدە ەلدٸمەكەننٸڭ تەك ورنى عانا قالعان. وسىدان بٸراز جىل بۇرىن ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزٸلٸپ, مەشٸتتٸڭ كٸرپٸشٸ تابىلىپتى. ول قوستاناي وبلىستىق ٶلكەتانۋ مۇراجايىندا تۇر ەكەن. تاريحتا ش. ۋەليحانوۆتىڭ تۋعان جەرٸ قۇسمۇرىن دەپ ايتىلادى. الايدا شىڭعىس سۇلتان قۇسمۇرىنعا 1844 جىلى كٶشكەن. ول كەزدە شوقان 9 جاستا بولعان. كٷنتيمەس پەن قۇسمۇرىننىڭ اراسى 150 شاقىرىمداي. شوقاننىڭ اناسى زەينەپ كٷنتيمەستەن كٶشٸپ بارا جاتقاندا, مەكەنٸن قيماي ايتقان ٶلەڭٸ بار ەكەن. «كٷنتيمەستەي جەر قايدا, كەرەيدەي ەل قايدا» دەپ كەلەتٸن ٶلەڭ جولدارىندا «تۇڭعىشىم شوقاندى دٷنيەگە ەكەلگەن جەرٸم» دەپ ايتىلادى ەكەن. بۇل دەرەكتٸ بٸراز تاريحشى عالىمدار دا دەلەلدەپتٸ. الايدا كٶپ تاريحي دەرەكتەردە ەلٸ كٷنگە دەيٸن عالىمنىڭ تۋعان جەرٸ تۋرالى دەرەك تٷزەتٸلمەگەن. جەرگٸلٸكتٸ حالىق وسى اقيقاتتى نەگٸزگە الا وتىرىپ, كيەلٸ مەكەننٸڭ ۇلى پەرزەنتٸ تۋرالى دەرەك دۇرىستالسا دەگەن تٸلەك بٸلدٸردٸ.
- قاسيەتتٸ نىسانداردى انىقتاۋ بارىسىندا ەل اۋزىندا ايتىلىپ, جادىندا ساقتالعان اڭىز-ەڭگٸمەلەر نەگٸزگە الىنادى دەلٸنگەن ەدٸ. ونداي قۇندى اقپاراتتار بولدى ما?
- بولدى. اقكٶل ايماعىنىڭ ماڭىندا كەنەسارى حاننىڭ قارىنداسى بوپاي حانشا قاسىمقىزى جەرلەنٸپتٸ. ارنايى تاس ورناتىلىپتى. سول ٶڭٸردٸڭ تۇسىندا «كٸلەم جايعان» دەگەن جەر بار ەكەن. بۇل مەكەنگە بايلانىستى ەل اۋزىندا كەڭ تاراعان مىناداي قىزىق اڭىز-ەڭگٸمە بار ەكەن. اتاقتى جانقوجا باتىردىڭ قارىنداسى كەنەسارى حانعا جار بولىپتى. حان ەيەلدەرٸنٸڭ اراسىنداعى الاۋىزدىق نەتيجەسٸندە كەنەسارى حان باتىردىڭ قىزىن باسقا مەكەنگە كٶشٸرٸپ جٸبەرٸپتٸ. حاننىڭ بۇل ٸسٸنە اشۋلانعان جانقوجا باتىر قول جيناپ, ايقاسۋعا كەلەدٸ. حان دا قايتپاي, ناۋرىزباي باتىر باستاپ, قارسى كٷرەسكە بارادى. جانقوجا باتىرمەن بەتپە-بەت كەلگەن ناۋرىزباي باتىر كٶپ ۇزاماي كەرٸ بۇرىلىپتى. «ەشقاشان جاۋدان قايتپاعان ەدٸڭ, نە بولدى?», - دەگەن كەنەسارى حانعا ناۋرىزباي باتىر: «جانقوجا باتىردىڭ ەكٸ يىعىندا ەكٸ ارىستان وتىر ەكەن, سودان سەسكەندٸم», - دەگەن ەكەن. وسىدان كەيٸن حان ساربازدارىنا كٸلەم جايىڭدار دەپ بۇيىرىپ, 500 مەترگە دەيٸن, كەيبٸر مەلٸمەتتەردە 3 شاقىرىم كٶلەمدە كٸلەم جايىلىپتى. سول كٸلەمنٸڭ ٷستٸندە كەنەسارى حان اتىنان تٷسٸپ, جانقوجا باتىرعا يىعىن توسىپ اتتان تٷسٸرٸپ, قۇرمەت كٶرسەتٸپتٸ. ەكٸ جاق ورتاق مەمٸلەگە كەلگەن سوڭ, جەر اتاۋى «كٸلەم جايعان» دەپ اتالىپ كەتٸپتٸ. بۇل وقيعا ٶزگە تاريحي دەرەكتەردە باسقاشا ايتىلادى, ال بۇل نۇسقانى بٸز جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردان ەستٸدٸك.
- ارنايى زەرتتەۋدٸ جەنە قايتا جٶندەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن نىساندار ٷشٸن قارجى بٶلٸنە مە?
- جىلدىڭ سوڭىنا قاراي «قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەر گەوگرافيياسىنا» ەنگٸزٸلگەن نىساندار تۋرالى اقپارات بەرەتٸن پاسپورت دايىندايمىز. سول جەرگە قايتا جٶندەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن نىسانداردىڭ بٸراز سۋرەتٸن, ول تۋرالى تولىق مەلٸمەت ەنگٸزەمٸز. ودان كەيٸن جٶندەۋ جۇمىستارى قاجەت دەپ ۇسىنىس جاسايمىز. مٷمكٸن رەسپۋبليكالىق نەمەسە جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋشى مەكەمەلەردٸڭ بيۋدجەتٸنەن قارجى بٶلٸنەر, ول جاعى قازٸرشە بەلگٸسٸز. بٸراق ٶڭدەۋدٸ تالاپ ەتەتٸن نىسان مٸندەتتٸ تٷردە قايتا جٶندەۋدەن ٶتەدٸ. بٸز ونى سول بەتٸندە قالدىرمايمىز. سەبەبٸ قاسيەتتٸ جەرلەردٸڭ بارلىعى دەرلٸك تٷپتەپ كەلگەندە قازاقستاننىڭ تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا ٷلكەن ٷلەس قوسپاق. جەنە مۇنداي نىسانداردىڭ قايتا جاڭعىرۋى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ٶز جەرٸن تانىپ, قاسيەتٸن قادٸرلەپ, باتىر بابالارىمىز مەن پاراساتتى دانالارىمىزدى بٸلٸپ, سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ تٷسٸنٸپ, دٸني تەرٸس اعىمداردىڭ ىقپالىنان اۋلاق جٷرۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸنٸ انىق. سوندىقتان اسىل مۇرالار قالپىنا كەلٸتٸرٸلٸپ قانا قويماي, تاريحىمىزدى ارقالاپ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكٸزٸلۋٸ تيٸس.
- ەڭگٸمەگٸزگە راحمەت, جۇمىستارىڭىزعا سەتتٸلٸك تٸلەيمٸن.
ايشا نوعايبەكقىزى
