"Jalǵyzdyq" jaiynda...

Qurmetti oqyrman, adamzat balasynyń áýel bastan-aq jalǵyzdyqqa qushtar bolǵany hám Haqty taný jolynda jalǵyzdyqty qalaǵany belgili. Keshegi sopylardyń, dárýishterdiń ómiri, jasaǵan is-árketteri osyǵan dálel ekendigine shúbá joq. Desek te, jalǵyzdyq Qudaiǵa ǵana jarasady.

Endeshe:

Mine, búgingi oi-tolǵaýymyzdyń qozǵaityn máselesi de osy jaiynda bolmaq!

Jumyr basty pendeniń  jalǵyzdyqty qalaýy, menińshe, máńgilik  baqytyn jalǵannan emes basqa bir ǵalamnan izdegisi keletindiginen. Nege? Keshegi, Djallalláddin Rými, Omar Haiam, Qoja Ahmet Iasaýi, Shákárim syndy izgilik iliminiń ushar shyńyna shyqqan babalarymyzdyń uǵymynsha «Jalǵyzdyq» degenimiz ne edi? Qandai edi? Qaida umtyldy? Árine, ár ǵulama ǵalymnyń jalǵyzdyq jaiynda shyǵarmalaryn aita bersek, tańdy tańǵa soǵatyn jaiymyz bar. Desek te, ózimizdiń aǵamyz, qazirgi qazaq poeziiasynyń kórnekti ókilderiniń biri Esenǵali Raýshanovtyń bir ǵana óleńine toqtalyp ótkendi jón kórdik. Áńgimemiz ári qarai túsinikti bolýy úshin, óleńdi tolyq oqyp shyǵýlaryńyzdy ótinemin.

Mine, osy bir óleńniń  mán-maǵynasyna shamamyz jetkenshe úńilip kórelik.

...Jalǵyzdyq. Zer salyp qarasańyz, óleńde eshqandai jalǵyzdyq jaily, ne bolmasa soǵan maǵynalas birde-bir sóz qoldanylmaidy. Endeshe, bul nendei jalǵyzdyq? Aqyn qandai jalǵyzdyqty qalaidy? Mine, óleńniń basty ideiasy da, leitmotivi de osynda jatyr. Demek, aqynnyń jalǵyzdyǵy bizdiń uǵymymyzdaǵy jalǵyzdyqtan áldeqaida joǵaryda ekenin túsinemiz. Árine, bir kisiniń biiktigi ekinshi bir kisiniń tabanynyń astynda jatpasyna kim kepil?! Endeshe, jalǵyzdyq jaiynda aqynnyń óleńi ne deidi? Onyń bastapqy shýmaqtardan-aq adamdy tereń oiǵa jeteleitini kórinip tur:

Sóz tórkinin túsinetin zamandastarymyzdyń osy shýmaqtan keiin qoiatyn suraqtary: – Perishte nurdan jaralǵan joq pa? Kerisinshe, ottan jyndar jaraldy ǵoi.

Esenǵali aǵamyz nege bulai jazdy eken? Mine, osy taqylettes oilardyń astynda kómilip jatamyz.  Jaraidy, ázirshe suraq – suraq kúiinde qala tursyn. Qurmetti oqyrman, sál sabyr saqtasańyz, tolyqqandy ári naqty jaýap alasyz degen senimdemiz. Bizdiń maqsatymyz - Esenǵali Raýshenovtyń jalǵyzdyq jaiyndaǵy oi-tujyrymyn uǵyný hám sol tóńirektegi suraqtarǵa keńinen jaýap izdeý. Endeshe,  kelesi bir shýmaqtarǵa zer salaiyq:

Aqynnyń osy bir shýmaqtaryndaǵy obrazdyq beine - kóbelek pen shyraq.

Mine, Qurmetti oqyrman, maqalanyń ózektiligi osy jerden bastalatyndai. Muqiiat oqi otyryńyz.

Aldymen, perishte shynymen de ottan jaraldy ma? Osy suraqtyń jaýabyn izdep kórelik. Sizdińshe, jyn - ottan, al perishte - nurdan jaralǵan bolyp tura tursyn.

Islam dinindegi eń qurmetti hám kieli kitapta ottyń jalyny ekige bólingen delinedi: zýlmani jáne nýrani. «Ekeýin de kózben kórý múmkin emes. Zýlmani jalynnan - jyndar, nýrani jalynnan - perishteler jaratylǵan» dep dáleldenedi. Topyraqtan (ár túrli elementterden) jaratylǵan adamdaǵy elementterdiń organikalyq kúilerge enetini siiaqty, perishteler men jyndardaǵy ottyń da túri ózgerip, kez-kelgen sipatqa enedi. Perishtelerde - jaryq bóligi, al jyndarda - ot bóligi basym. Demek, kórip otyrǵanymyzdai, Perishtelerdiń ottan jaralǵandyǵyna senýimizge týra keledi. Esenǵali kókemiz qatelespepti. Burys oilaǵan, perishteni tek nurdan jaraldy dep eseptep júrgen, Nurdyń ózi de (nýrani) ottyń jalynynyń bir bóligi ekendigin bilmegen - bizdiń kiná.

Endeshe, Esenǵali jaqqan shyraqqa perishte kelmei, kóbelektiń kelýinde ne syr jatyr? Baiqap kórelik. Áýeli  paiǵambardyń aýzynan shyqqaly beri shaiyrlardyń shabytyna arqaý bolǵan Bulbul men Raihan gúli beineleri.  Kúni-túni sarǵaiyp tosqan gúli tań ata qaýyzyn ashqan sátte sairap qoia beretin Bulbul - Jaratýshynyń pák, minsiz didarynyń bir qyryn júrek kózi shalǵan sát, Iasaýishe aitqanda syrt qaraǵan janǵa án men bi siiaqty kórinetin Qudaidy madaqtaý jyryn – zikirdi aityp qoia beretin áýlie sipatyn tanytsa, Hafizshe aitqanda «ańqymasy esten aiyratyn, alaida ustaiyn deseń, tikeni alaqanǵa kiretin Raihan gúli» - ózine jaqyndaǵysy keletin qulyn eki ólimmen – tirisinde  nápsisin óltirý jáne bul dúnielik tynysy toqtaityn túbi bir ólimmen synaityn Alla Taǵalanyń jumbaqtalǵan simvolyn bildiredi. Kóbelek pen Sham beineleri de osymen tamyrlas mándi teńeýler.

Djalalláddin Rýmidyń hikaiasynda Shamdy tanymaqqa talap qylǵan úsh kóbelek úsh túrli rýhani dárejedegi adamnyń bolmysyn kórsetedi.  Birinshisi - shamdy ystyq shisha dep, ekinshisi - janyp turǵan bilte dep uǵady. Syrttai baqylaýdan asa almaǵan bular Haqty tani almaidy. (Osy oraida, sál sheginis jasaýǵa týra kelip tur. Árine munyń bári sizder úshin, qurmetti oqyrman. Óleń bastalmastan buryn epigrof qylyp alynǵan B. Pasternaktyń «Svecha gorela na stole» óleńindegi shamǵa qatysty uǵym qai kóbelektiń kózqarasy ekenindigin túsingen bolarsyzdar. F.T) Tek úshinshi kóbelek  shishanyń ishine súńgip kirip, jalynmen tutasa tuqyly qalmai janyp ketedi. Onyń bul áreketi Shamdy, iaǵni Allany tanýǵa yntyq júregindegi shynaiy mahabbat ushqynynyń uly mahabbat Iesiniń alyp jalynyna qosylýy dep aishyqtalady. Túsinikti. Endeshe, aqynnyń kóbelegi, iaǵni rýhani bolmysy qai dárejede? Aldymen, Haqqa umtylý, Haqty taný maqsatynda Shákárim babamyzdyń myna bir óleń joldaryn oqyp kórelik. 

Qarańyzdarshy, bir ǵana shýmaq qanshama oidy, qanshama filosofiialyq tujyrymdardy qorytyp tur. Esenǵali aǵamyzdyń óleńimen mándes pe? Mándes. Aitar oiy bir me? Bir. Jo-joq, bir emes. Aqyn tereńine úńiledi. Buǵan aǵamyzdyń qalǵan óleń joldary dálel bola alady dep oilaimyn.

Á, bul qalai bolǵany? Sham nege sóndi? Sonda Haq... Sham...

Rýmidyń aitqan kóbelekteriniń biri bolyp aqynnyń kóbelegi de óz-ózin qurban qyldy. Biraq qalai? Ainalasyndaǵy pendeshiliktiń duǵasyn uran qylyp júrgen jaýyzdyq quldary jelge ainalyp ańdyp keldi ǵoi... Jebe bop tónip, shamdy sóndirýge talpyndy emes pe?! Iia, bul jerdegi jel – zulymdyq, jaýyzdyq quldary. Degenderine jetip tyndy. Demek, kináli - SOLAR! Bastysy - Haqty taný jolynda kóbelektiń talpynysy, shyraqqa umtylýy. Ókinishtisi, ózi umtylǵan shyraqtyń sóngeni... Amal ne, aqynnyń túsinbeitini de osy shyǵar, bálkim. Kóbelek óldi... Sham sóndi... Adamzat balasynyń kózi kórip, qulaǵy estigeli beri - zulymdyqtyń ústemdik tanytyp kele jatqanyna taǵy bir dáleli osy óleń siiaqty. Qaitemiz...

...Mine,  Esenǵali kókemizdiń  Haqty taný jolyndaǵy jalǵyzdyq uǵymy osyndai. Árine, bul bizdiń oiymyzsha, kelispeýlerińizge bolady. Shamamyz jetkenshe, túsinýge jáne túsindirýge tyrystyq. Artyq-kem ketip jatsaq keshirim ótinemiz.

Al, sizdiń sanańyzda Jalǵyzdyq degenimiz ne?

Faizýlla TÓLTAI

Ult portaly