"جالعىزدىق" جايىندا...

قۇرمەتتٸ وقىرمان, ادامزات بالاسىنىڭ ەۋەل باستان-اق جالعىزدىققا قۇشتار بولعانى ھەم حاقتى تانۋ جولىندا جالعىزدىقتى قالاعانى بەلگٸلٸ. كەشەگٸ سوپىلاردىڭ, دەرۋٸشتەردٸڭ ٶمٸرٸ, جاساعان ٸس-ەركەتتەرٸ وسىعان دەلەل ەكەندٸگٸنە شٷبە جوق. دەسەك تە, جالعىزدىق قۇدايعا عانا جاراسادى.

ەندەشە:

مٸنە, بٷگٸنگٸ وي-تولعاۋىمىزدىڭ قوزعايتىن مەسەلەسٸ دە وسى جايىندا بولماق!

جۇمىر باستى پەندەنٸڭ  جالعىزدىقتى قالاۋى, مەنٸڭشە, مەڭگٸلٸك  باقىتىن جالعاننان ەمەس باسقا بٸر عالامنان ٸزدەگٸسٸ كەلەتٸندٸگٸنەن. نەگە? كەشەگٸ, دجاللاللەددين رۋمي, ومار ھايام, قوجا احمەت ياساۋي, شەكەرٸم سىندى ٸزگٸلٸك ٸلٸمٸنٸڭ ۇشار شىڭىنا شىققان بابالارىمىزدىڭ ۇعىمىنشا «جالعىزدىق» دەگەنٸمٸز نە ەدٸ? قانداي ەدٸ? قايدا ۇمتىلدى? ەرينە, ەر عۇلاما عالىمنىڭ جالعىزدىق جايىندا شىعارمالارىن ايتا بەرسەك, تاڭدى تاڭعا سوعاتىن جايىمىز بار. دەسەك تە, ٶزٸمٸزدٸڭ اعامىز, قازٸرگٸ قازاق پوەزيياسىنىڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ بٸر عانا ٶلەڭٸنە توقتالىپ ٶتكەندٸ جٶن كٶردٸك. ەڭگٸمەمٸز ەرٸ قاراي تٷسٸنٸكتٸ بولۋى ٷشٸن, ٶلەڭدٸ تولىق وقىپ شىعۋلارىڭىزدى ٶتٸنەمٸن.

مٸنە, وسى بٸر ٶلەڭنٸڭ  مەن-ماعىناسىنا شامامىز جەتكەنشە ٷڭٸلٸپ كٶرەلٸك.

...جالعىزدىق. زەر سالىپ قاراساڭىز, ٶلەڭدە ەشقانداي جالعىزدىق جايلى, نە بولماسا سوعان ماعىنالاس بٸردە-بٸر سٶز قولدانىلمايدى. ەندەشە, بۇل نەندەي جالعىزدىق? اقىن قانداي جالعىزدىقتى قالايدى? مٸنە, ٶلەڭنٸڭ باستى يدەياسى دا, لەيتموتيۆٸ دە وسىندا جاتىر. دەمەك, اقىننىڭ جالعىزدىعى بٸزدٸڭ ۇعىمىمىزداعى جالعىزدىقتان ەلدەقايدا جوعارىدا ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. ەرينە, بٸر كٸسٸنٸڭ بيٸكتٸگٸ ەكٸنشٸ بٸر كٸسٸنٸڭ تابانىنىڭ استىندا جاتپاسىنا كٸم كەپٸل?! ەندەشە, جالعىزدىق جايىندا اقىننىڭ ٶلەڭٸ نە دەيدٸ? ونىڭ باستاپقى شۋماقتاردان-اق ادامدى تەرەڭ ويعا جەتەلەيتٸنٸ كٶرٸنٸپ تۇر:

سٶز تٶركٸنٸن تٷسٸنەتٸن زامانداستارىمىزدىڭ وسى شۋماقتان كەيٸن قوياتىن سۇراقتارى: – پەرٸشتە نۇردان جارالعان جوق پا? كەرٸسٸنشە, وتتان جىندار جارالدى عوي.

ەسەنعالي اعامىز نەگە بۇلاي جازدى ەكەن? مٸنە, وسى تاقىلەتتەس ويلاردىڭ استىندا كٶمٸلٸپ جاتامىز.  جارايدى, ەزٸرشە سۇراق – سۇراق كٷيٸندە قالا تۇرسىن. قۇرمەتتٸ وقىرمان, سەل سابىر ساقتاساڭىز, تولىققاندى ەرٸ ناقتى جاۋاپ الاسىز دەگەن سەنٸمدەمٸز. بٸزدٸڭ ماقساتىمىز - ەسەنعالي راۋشەنوۆتىڭ جالعىزدىق جايىنداعى وي-تۇجىرىمىن ۇعىنۋ ھەم سول تٶڭٸرەكتەگٸ سۇراقتارعا كەڭٸنەن جاۋاپ ٸزدەۋ. ەندەشە,  كەلەسٸ بٸر شۋماقتارعا زەر سالايىق:

اقىننىڭ وسى بٸر شۋماقتارىنداعى وبرازدىق بەينە - كٶبەلەك پەن شىراق.

مٸنە, قۇرمەتتٸ وقىرمان, ماقالانىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ وسى جەردەن باستالاتىنداي. مۇقييات وقي وتىرىڭىز.

الدىمەن, پەرٸشتە شىنىمەن دە وتتان جارالدى ما? وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن ٸزدەپ كٶرەلٸك. سٸزدٸڭشە, جىن - وتتان, ال پەرٸشتە - نۇردان جارالعان بولىپ تۇرا تۇرسىن.

يسلام دٸنٸندەگٸ ەڭ قۇرمەتتٸ ھەم كيەلٸ كٸتاپتا وتتىڭ جالىنى ەكٸگە بٶلٸنگەن دەلٸنەدٸ: زۋلماني جەنە نۋراني. «ەكەۋٸن دە كٶزبەن كٶرۋ مٷمكٸن ەمەس. زۋلماني جالىننان - جىندار, نۋراني جالىننان - پەرٸشتەلەر جاراتىلعان» دەپ دەلەلدەنەدٸ. توپىراقتان (ەر تٷرلٸ ەلەمەنتتەردەن) جاراتىلعان ادامداعى ەلەمەنتتەردٸڭ ورگانيكالىق كٷيلەرگە ەنەتٸنٸ سيياقتى, پەرٸشتەلەر مەن جىندارداعى وتتىڭ دا تٷرٸ ٶزگەرٸپ, كەز-كەلگەن سيپاتقا ەنەدٸ. پەرٸشتەلەردە - جارىق بٶلٸگٸ, ال جىنداردا - وت بٶلٸگٸ باسىم. دەمەك, كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, پەرٸشتەلەردٸڭ وتتان جارالعاندىعىنا سەنۋٸمٸزگە تۋرا كەلەدٸ. ەسەنعالي كٶكەمٸز قاتەلەسپەپتٸ. بۇرىس ويلاعان, پەرٸشتەنٸ تەك نۇردان جارالدى دەپ ەسەپتەپ جٷرگەن, نۇردىڭ ٶزٸ دە (نۋراني) وتتىڭ جالىنىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ ەكەندٸگٸن بٸلمەگەن - بٸزدٸڭ كٸنە.

ەندەشە, ەسەنعالي جاققان شىراققا پەرٸشتە كەلمەي, كٶبەلەكتٸڭ كەلۋٸندە نە سىر جاتىر? بايقاپ كٶرەلٸك. ەۋەلٸ  پايعامباردىڭ اۋزىنان شىققالى بەرٸ شايىرلاردىڭ شابىتىنا ارقاۋ بولعان بۇلبۇل مەن رايحان گٷلٸ بەينەلەرٸ.  كٷنٸ-تٷنٸ سارعايىپ توسقان گٷلٸ تاڭ اتا قاۋىزىن اشقان سەتتە سايراپ قويا بەرەتٸن بۇلبۇل - جاراتۋشىنىڭ پەك, مٸنسٸز ديدارىنىڭ بٸر قىرىن جٷرەك كٶزٸ شالعان سەت, ياساۋيشە ايتقاندا سىرت قاراعان جانعا ەن مەن بي سيياقتى كٶرٸنەتٸن قۇدايدى ماداقتاۋ جىرىن – زٸكٸردٸ ايتىپ قويا بەرەتٸن ەۋليە سيپاتىن تانىتسا, حافيزشە ايتقاندا «اڭقىماسى ەستەن ايىراتىن, الايدا ۇستايىن دەسەڭ, تٸكەنٸ الاقانعا كٸرەتٸن رايحان گٷلٸ» - ٶزٸنە جاقىنداعىسى كەلەتٸن قۇلىن ەكٸ ٶلٸممەن – تٸرٸسٸندە  نەپسٸسٸن ٶلتٸرۋ جەنە بۇل دٷنيەلٸك تىنىسى توقتايتىن تٷبٸ بٸر ٶلٸممەن سىنايتىن اللا تاعالانىڭ جۇمباقتالعان سيمۆولىن بٸلدٸرەدٸ. كٶبەلەك پەن شام بەينەلەرٸ دە وسىمەن تامىرلاس مەندٸ تەڭەۋلەر.

دجالاللەددين رۋميدىڭ ھيكاياسىندا شامدى تانىماققا تالاپ قىلعان ٷش كٶبەلەك ٷش تٷرلٸ رۋحاني دەرەجەدەگٸ ادامنىڭ بولمىسىن كٶرسەتەدٸ.  بٸرٸنشٸسٸ - شامدى ىستىق شيشا دەپ, ەكٸنشٸسٸ - جانىپ تۇرعان بٸلتە دەپ ۇعادى. سىرتتاي باقىلاۋدان اسا الماعان بۇلار حاقتى تاني المايدى. (وسى ورايدا, سەل شەگٸنٸس جاساۋعا تۋرا كەلٸپ تۇر. ەرينە مۇنىڭ بەرٸ سٸزدەر ٷشٸن, قۇرمەتتٸ وقىرمان. ٶلەڭ باستالماستان بۇرىن ەپيگروف قىلىپ الىنعان ب. پاستەرناكتىڭ «سۆەچا گورەلا نا ستولە» ٶلەڭٸندەگٸ شامعا قاتىستى ۇعىم قاي كٶبەلەكتٸڭ كٶزقاراسى ەكەنٸندٸگٸن تٷسٸنگەن بولارسىزدار. ف.ت) تەك ٷشٸنشٸ كٶبەلەك  شيشانىڭ ٸشٸنە سٷڭگٸپ كٸرٸپ, جالىنمەن تۇتاسا تۇقىلى قالماي جانىپ كەتەدٸ. ونىڭ بۇل ەرەكەتٸ شامدى, ياعني اللانى تانۋعا ىنتىق جٷرەگٸندەگٸ شىنايى ماحاببات ۇشقىنىنىڭ ۇلى ماحاببات يەسٸنٸڭ الىپ جالىنىنا قوسىلۋى دەپ ايشىقتالادى. تٷسٸنٸكتٸ. ەندەشە, اقىننىڭ كٶبەلەگٸ, ياعني رۋحاني بولمىسى قاي دەرەجەدە? الدىمەن, حاققا ۇمتىلۋ, حاقتى تانۋ ماقساتىندا شەكەرٸم بابامىزدىڭ مىنا بٸر ٶلەڭ جولدارىن وقىپ كٶرەلٸك. 

قاراڭىزدارشى, بٸر عانا شۋماق قانشاما ويدى, قانشاما فيلوسوفييالىق تۇجىرىمداردى قورىتىپ تۇر. ەسەنعالي اعامىزدىڭ ٶلەڭٸمەن مەندەس پە? مەندەس. ايتار ويى بٸر مە? بٸر. جو-جوق, بٸر ەمەس. اقىن تەرەڭٸنە ٷڭٸلەدٸ. بۇعان اعامىزدىڭ قالعان ٶلەڭ جولدارى دەلەل بولا الادى دەپ ويلايمىن.

ە, بۇل قالاي بولعانى? شام نەگە سٶندٸ? سوندا حاق... شام...

رۋميدىڭ ايتقان كٶبەلەكتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ اقىننىڭ كٶبەلەگٸ دە ٶز-ٶزٸن قۇربان قىلدى. بٸراق قالاي? اينالاسىنداعى پەندەشٸلٸكتٸڭ دۇعاسىن ۇران قىلىپ جٷرگەن جاۋىزدىق قۇلدارى جەلگە اينالىپ اڭدىپ كەلدٸ عوي... جەبە بوپ تٶنٸپ, شامدى سٶندٸرۋگە تالپىندى ەمەس پە?! ييا, بۇل جەردەگٸ جەل – زۇلىمدىق, جاۋىزدىق قۇلدارى. دەگەندەرٸنە جەتٸپ تىندى. دەمەك, كٸنەلٸ - سولار! باستىسى - حاقتى تانۋ جولىندا كٶبەلەكتٸڭ تالپىنىسى, شىراققا ۇمتىلۋى. ٶكٸنٸشتٸسٸ, ٶزٸ ۇمتىلعان شىراقتىڭ سٶنگەنٸ... امال نە, اقىننىڭ تٷسٸنبەيتٸنٸ دە وسى شىعار, بەلكٸم. كٶبەلەك ٶلدٸ... شام سٶندٸ... ادامزات بالاسىنىڭ كٶزٸ كٶرٸپ, قۇلاعى ەستٸگەلٸ بەرٸ - زۇلىمدىقتىڭ ٷستەمدٸك تانىتىپ كەلە جاتقانىنا تاعى بٸر دەلەلٸ وسى ٶلەڭ سيياقتى. قايتەمٸز...

...مٸنە,  ەسەنعالي كٶكەمٸزدٸڭ  حاقتى تانۋ جولىنداعى جالعىزدىق ۇعىمى وسىنداي. ەرينە, بۇل بٸزدٸڭ ويىمىزشا, كەلٸسپەۋلەرٸڭٸزگە بولادى. شامامىز جەتكەنشە, تٷسٸنۋگە جەنە تٷسٸندٸرۋگە تىرىستىق. ارتىق-كەم كەتٸپ جاتساق كەشٸرٸم ٶتٸنەمٸز.

ال, سٸزدٸڭ ساناڭىزدا جالعىزدىق دەگەنٸمٸز نە?

فايزۋللا تٶلتاي

ۇلت پورتالى