Aqyn, aktior, "Eren eńbegi úshin" medaliniń iegeri, Batys Qazaqstan oblystyq Hadisha Bókeeva atyndaǵy qazaq drama teatrynyń direktory Qýanysh Amandyqpen suhbattasýdyń sáti tústi.
Ol oi erkindigin sózben beineledi, qazaqtyń qaisar minezin san qily obrazben kórsetti. Qos ónerdiń tizginin qatar ustaǵan jannyń ishki álemine úńilgińiz kelse, bizdi oqyńyz...
***
Qýanysh Amandyq - 1972 jyly Batys Qazaqstan oblysy Qaratóbe aýdanyndaǵy Qoskól aýylynda dúniege kelgen. 1997 jyly Dáýletkerei atyndaǵy Batys Qazaqstan óner institýtynyń áýesqoi teatr rejisseri mamandyǵy boiynsha bitirgen.
Iran-Ǵaiyptyń «Mahambet» tragediiasyndaǵy Mahambettiń, A. Kamiýdiń «Kaligýla» tragediiasynda Kaligýlanyń, I. Shpritstiń «Kentavr men qyz» qoiylymynda Kentavrdyń, T. Ábdikovtyń «Biz úsheý edik» dramasynda Murattyń, R. Otarbaevtyń «Han Jáńgir» qoiylymynda Mahambettiń, Sh. Murtazanyń «Noqtaǵa basy syimaǵan» dramasynda Baýyrjannyń, G. Grigorinniń «Atyń óshsin Gerostrat!» tragikomediiasynda Gerostrattyń, N. Ptýshkinanyń «Tastama meni» muńdy komediiasynda Vadimniń, T. Djiýdjenoglýdyń «Kóshkin» mistikasynda Erkektiń,
A. Volodinniń «Qos jebe» dramasynda Qalqanqulaqtyń, Taýpyq Ál-Hákimniń «Sultannyń sasqany-ai» komediiasynda Sultannyń beinesin sahnaǵa shyǵardy.
2008 jyly Aqtaý qalasynda ótken HV Respýblikalyq Qazaqstan teatrlary festivalinde «Kaligýla» tragediiasyndaǵy bas roldegi oiynymen «Eń úzdik er adam beinesi» júldesin jeńip aldy.
2011 jyly "Qazaqstan Respýblikasynyń táýelsizdigine 20 jyl" merekelik medalimen marapattalǵan.
2013 jyly teatrdyń 20 jyldyǵyna orai oblys ákiminiń stependiiasynyń iegeri atanǵan.
2015 jyly QR Prezidentiniń Qurmet gramotasymen marapattalǵan.
O. Bókei atyndaǵy kórkemsóz oqý sheberleri respýblikalyq baiqaýynyń jáne birqatar músháiralardyń jeńimpazy. Teatr qairatkerleri Odaǵynyń múshesi.
Tańerteń
- Fiodor Dostoevskiidiń shyǵarmashylyǵy ózin kúnáhar sezingen sátten bastaý alypty. Sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzdyń bastaýynda ne tur?!
- Ashý. Kádimgi oń-solyn bilmeitin on jastaǵy balanyń bulaǵai ashýy...
Meni ókpeletken kórshi "apatai" edi. Onyń júris-turysy, kiim kiisi, til qatqany, syńǵyr kúlkisi – ǵajap, ádemi bolatyn. Ol meni "jigitim" deitin. Ázildeitin... Men sol qaljyńǵa qulai senetinmin. Bir kúni sol "ǵashyǵym", "apataiym" turmys quryp, birjolata ketti... Sol kúnnen bastap ne isterimdi bilmei qaldym. Saǵynǵan, ańsaǵan, izdegen óndir balaqaidyń sóz-sóilemderi, taqpaq tektes óleń-shimailary, beikúná kóńil áýenderi appaq paraqqa tańbalana berdi, tańbalana berdi...
Kórshi apatai
Ótken kúnder shaqyrady kúlkimdi,
Sábi sezim erekshe ediń birtúrli.
Sizdiń úidiń mysyǵy da montiǵan
Maǵan sondai kórinetin súikimdi.
Qimas sátter uialatar kózge muń,
Baldáýrenniń qoshtasaryn sezgenmin.
Sizdiń úidiń qorazy da ádemi –
Aiǵailaýshy ed áteshinen ózgeniń.
Sábi sezim – uǵymy appaq sózi shyn,
Qoi kelýi meiram edi men úshin.
Taýyp ákep tastaitynmyn adasqan
Sizdiń úidiń buira-buira qozysyn.
Kóktem edi...
Qyzyl arai Keshte, Siz!
Bir jigitpen bi keshine ketkensiz,
Ashýlanyp suńǵaq boily jigitke
Sizdi ańsaǵam riiasyz, ókpesiz.
On birdegi tentek edim ol kezde,
Al, siz, jiyrma bestesiz...
- Oral - eski qala. Oǵan aqynsyń ba, basqasyń ba - báribir. Bul mańaidaǵy adamdar da, joldar da, oilar da jalǵyzdyqtan qutylýyńa kómektespeidi. Túbi bizdiń túbimizge jetetin sol jalǵyzdyq emes pe?!
- Aqynsyń ba, Abyzsyń ba, Aktiorsyń ba, báribir... Ómirdiń nurly da shýaqty tańdary taýsylyp, beiitińe tas belgi qoiylǵanda, japadan jalǵyz jatatynyń aidan anyq. Al, sol shaqqa sheiin Dos, adal Dos tabý – bizge berilgen úlken syilyq. Jalǵyzdyq – Allanyń adamǵa syilaǵan ǵajaiyby...
- Shalkiiz Tilenshiuly ár jerdegi dostarynyń tar jerde taptyrmaitynyna kúiingen. Qai dosyńyzdy jii oilaisyz?
- Bir zamannyń aýasyn birge jutyp, ǵumyr kóshinde, ómir jolynda aralasyp júrgen dostar, joldastar jeterlik. Qudai kóp kórmegei! Jii oilaityn, tynyshsyzdana ýaiymdaityn úsh dosym bar. Biri – aýylda, biri - osy Oralda, biri - basqa oblysta. Úsheýmiz de júrek tusymyzdan muńdai názik, kúndei jaryq, bolattai berik Sáýle-Jippen jalǵanǵanbyz...
Sen maǵan senemisiń,
Eski dosym?!
Eski dosym syr minez, esti dosym.
Kúrteńdi beremisiń,
Arqama jamylaiyn.
Ol, biraq, eski bolsyn!
Jańany ne qylaiyn,
Ótkendi saǵynaiyn...
- "Eń uly aqyn - jas aqyn". Al, eń uly aktior qandai aktior? Oǵan táleiine buiyrǵan roldi joǵary deńgeide somdap shyǵý úshin nendei qasiet kerek?! Teatr sahnany súigen daryndy qyz-jigitterdiń qalyptasýyna múmkindik berip otyr ma?
- Rolin shynaiy súie bilgen aktior – eń uly aktior. Jańa qoiylymdardyń barlyǵy derlik jastarǵa arnalǵan. Óner iesi kúndiz-túni izdenýi, eńbek etýi kerek. Bar maqsaty – damý, órleý bolýy shart. Qýandyq Qasymov, Murat Ahmanov, Talǵat Temenov, Tuńǵyshbai Jamanqulov syndy kásibi rejisserlermen tájiribe almasyp turamyz. Bizde treningter, sahna tili, sahna saiysy jáne bi sabaqtary ótedi. Treningter aktiorlardy ózin erkin ustaýǵa tárbieleidi, iprovizatsiialyq qabiletin shyńdaýǵa septigin tigizedi.
- Batys Qazaqstan oblysynyń burynǵy ákimi Hadisha Bókeeva atyndaǵy qazaq drama teatrynyń damýyna úles qosty ma? Jańa ákimnen ne kútesiz?
- Áldekimge ókpeleýden aýlaqpyn. Áldekimdi kinálaý da tabiǵatyma jat nárse. Árine, óńir basshylarynyń teatrǵa kóp kómegi tidi. Bolashaqta talai jumysty birge atqaramyz degen oidamyn. Aita keteiin, 2012-2016 jyldar aralyǵynda Batys Qazaqstan oblysyn basqarǵan Nurlan Noǵaev aǵamyz spektaklderdi tamashalaýǵa jii keletin. Qoiylymdardyń daiyndyǵyn da kórip ketýshi edi...
Sáske
- "Kez kelgenniń qolynan kele bermeitin jaqsylyqty adam balasyna jasaý úshin qanshalyqty úlken, jomart júrek kerek bolsa, adamzatqa asqan qorlyq, qulaq estimegen qiianat jasaý úshin de sonshalyqty qatygez, qanquily júrek kerek", - deidi Beksultan Nurjekeev. Al, kez kelgen jan jasai almaityn óner týyndysyn ómirge ákelý úshin qandai júrek kerek?
- Menińshe, óner ataýly adamzat úshin ilkiden-aq qalyptasyp qoiǵan. Jasalý tásili men pishinin túrlendirý arqyly kórer kúniniń sanyn kóbeitetindeimiz. Másele júrektiń qandai ekeninde emes siiaqty. Ult bolmysyn, adam janynyń formasyn áýezben, sózben nemese músindeý arqyly shynaiy jetkizý – mańyzdy. Charlz Býkovskidiń shyǵarmalaryndaǵy keiipkerlerdiń ersi qylyqtary janǵa jaǵady. Óner - Izgiliktiń ǵana jarshysy emes. Óner jasaý júrektiń bárine ortaq bolsa kerek.
Kez kelgen jan jasai almaityn óner týyndysyn ómirge ákele alatyn júrek - bizge beitanys "keńistiktiń" túkpirinde jasyrynyp jatyr-aý. Úlken Óner jasaý úshin Qudaidyń bergen talanty azdyq etedi. Eńbektenbei, jeńis joq. Tazalyq pen adaldyq qajet!
- Qaiyǵymyz birde qamysqa qaqtyǵysyp, birde tolqynmen alysyp, ómir ózeninde júzip keledi. Erik-jigerimiz - eskegimiz. Al, qashan jaǵaǵa shyǵatynymyz, ia, qashan tuńǵiyqqa batatynymyz belgisiz. Esimizde máńgi qalatyny - ǵumyrdaǵy baqytty hám baqytsyz sátterimiz. Ótkenge úńilgen ýaqytyńyzda men mundalap turatyn qai kún, qai shaq?!
- Bul suraqqa óleń jaýap bereiin:
Ushynda kózdiń Gúl-Jota!
Janarym, janym tola muń,
Keýdemde kenet bir nota
Saǵyndy Sovet Odaǵyn!
Ótkendi ańsaý aiyp pa?
Ótkender - ata-babalar...
Móp-móldir edi Jaiyq ta,
Áibattaý edi qalalar.
Senimin eldiń bútindei
Qyrandar kókti sholatyn
Ananyń appaq sútindei
Bilim de tegin bolatyn.
Kózindei móldir sábidiń
Kólderi taza tup-tunyq.
Tútini shalqyr ár úidiń,
Tańdaryn Qudai qutty ǵyp.
Yńyldap baǵan symdary,
Saǵynysh jyryn joldaityn.
Jiyrmadan asqan uldary,
Sapsiǵan saqal qoimaityn.
Sýsyǵan jyldar qyzyq, á!
"Lenin ata – biz ulan!"
Balalyq shaǵym beikúná,
Ásheiin, ántek, qyzyǵam.
Qaitpaǵai eldiń meseli,
Almasty qoǵam qas-qaǵym.
Kógimde turǵan keshegi,
SSSR, seniń aspanyń.
SSSR, seniń jalǵanyń,
Zar-janyń jatyr arshylyp.
Al, meniń appaq armanym
Kórsetpek kimge qarsylyq?
Qudaidyń bul da qalaýy,
Keýdesin oqqa tósese Er.
Zamannyń jaqqan alaýy,
Ystyqsyń, báribir, SSSR!
Bastaýym, Týma, Jaqsylyq,
Ózińde ketti kelmeske.
Qushaqtap alsam qapsyryp,
SSSR, qaityp kezdespe!
"Toba!.." dep kúbir etkenniń
Ustazy bolǵai ustamdyq.
Keýdeme vaktsina ekkenmin,
Táýelsiz Qazaqstandyq!
- Dini kitaptarǵa súiensek, adam balasy jańa aspanǵa jetkende, ótip ketken aspanyn esine de almaitynǵa uqsaidy jáne ol úshin ókinbeidi eken. Sizdi qandai aspan kútip tur?
- Adam qalaýynan bolatyn keibir áreketterge, túrli qylyqtarǵa din ataýlynyń bári shekteý qoiady. Ár tustan ushyrasatyn "erkindik súigish" ortalardyń kóbi dindi osy úshin de jaqtyrmaidy. Shekteýsiz, tiymsyz ómir adamdy zeriktirip alatyn, essizdikke aparatyn tumandy jolǵa uqsaidy. Biraq, adam yndynyn tiymsyz ǵumyr keshý ǵana qandyratyn sekildi.
"Sherli júrek, jeldi ókpe,
Jelpinbei shyqpas qumardan" demeýshi me edi?! Shyndyǵy, bul tusta men de adasqaqpyn, sholaqpyn... Qandai aspan kútetinin bilmeimin, biraq, men barar aspan meni biletin shyǵar?!
Keibir aqyndardyń jyrlaryndaǵy qupiia ýaqyt óte kele ashylady. Sebebi, onyń astarynda filosofiialyq ne dini uǵymdar jatýy múmkin. Saýalyń maǵan aqyn Ámirhan Balqybektiń
"Janym juldyz jyldamdyǵyn qosqanda,
Sálem aityp keiin qalǵan dostarǵa,
Bul qaladan ketem túbi kókke men,
Ketemin men segizinshi Aspanǵa.
Deimin ishtei,
Deidi ishimde bir daýys," – degen óleńin eske túsirdi. "Segizinshi Aspan" uǵymynyń boiyna dini túsinikter jasyrynǵan. Paiymdaýymsha, Ámirhan Balqybek óziniń qai aspanǵa ketetinin bilgen.
Meni qai aspannyń kútip turǵany bir Allaǵa ǵana aian ǵoi, baýyrym!
- Geliotrop - tas ataýy. Keremet kúshke ie. Qolynda geliotroby bar adam ózi bolǵysy kelgen jerlerde kózge kórinbei júre beretin kórinedi. Eger sol tas sizde bolsa, eń birinshi qaida barar edińiz?
- Basqa bir planetaǵa... birin-biri qimaityn, birin-biri kúndemeitin jandardyń ortasyna... ótirigin alǵa tartpaityn, aqiqatyn búrkemeitin qaýymǵa baratyn bolarmyn. Jeti qat jer men toǵyz qat kókti jalǵap turǵan kópir - kempirqosaqqa jetýge talpynatyn shyǵarmyn, kim bilsin?!
- Kóp adamnyń túsi fantastikalyq siýjetterden quralady. Sizdiń túsińizdiń keiipkeri kim?
- Túsińdegi oqiǵalardy qaǵaz betine túsirseń, qandai ǵajap dúnie ómirge keler edi, iá?! Áneý kúni túsime Mahambet baba endi. Jaqsylyqqa jorydym...
Ińir
- Bizdiń eń qymbat qazynamyz ne?
- Adam balasyna qajetti eń qymbat qazyna - Meiirim. Adamzatqa, ań-qusqa, tákappar taýǵa nemese qara topyraqqa, jan-tánińmen meiirimińdi tógip qarasań, dúnie jańaryp, ainalańdaǵynyń bári ádemilene túsedi. Shynjyrda arsyldap turǵan qabaǵan itke, shyn nietińmen meiirlene qarap, jymiyp, "qoisańshy endi" deseń, ol úrýin toqtatady.
- "Keledi bir dúnieni tóńkergiń,
Biraq, stol tóńkerýmen tynasyń" deidi Qadyr. Dúnieni tóńkerý úshin ne isteý kerek? Morko Polo aitqan pildi kóterip áketetin qusqa ainalý kerek pe, álde, qudiretti kúshke ainalý kerek pe?!
- Menińshe, qusqa ainalýdyń da, qudiretti kúshke ainalýdyń da qajeti shamaly. Óz sferama jańalyq ákelem demeimin. Adamdy Táńirmen jaqyndastyratyn qarapaiymdylyq pen sabyrlylyq qoi. Osy ekeýiniń kemesin kúiretpei ómir súrýdiń ózi – jetistik...
Dúnie "bizdi qorshaǵan álem, ainala, keńistik" degenge senbeimin.
Dúnie - árbir adamnyń sanasyndaǵy qorshaǵan orta qubylystaryn qabyldaýdan týǵan túsinik. Aforizm terý úshin kitap paraqtaǵym kelmeidi, alaida, jurtshylyq kóp aitatyn "Álemdi ózgertkiń kelse, ózińdi ózgert" degen sózben tolyqtai kelisemin. Álem - seniń ǵana álemiń, seniń ainalańdy qabyldaýyń - álem. Joǵaryda keltirilgen sózben saryndas joldarǵa "imperialistik sana" dep kúie jaǵýdyń túk te qajeti joq.
"Dáýittiń uly Súleimen
On segiz myń ǵalamdy
Patsha bolyp quldanǵan.
Jiyrma toǵyz jasynda
Múkarram dúnie tul qalǵan.
Qudai dep súigen quldardan,
Ardaqtap súigen uldardan
Bai menen batyr, myrzadan,
Oilasań, bar ma turǵan jan?!"
Bul Aralbai aqynnyń óleńi. Meili, paiǵambar bolmaǵan dep kúpirlikke baryp kóreiik, báribir jazylǵan joldar haq sóz ǵoi. Árdaiym izdenýimiz, kún saiyn bir nárseni tanyp-bilýimiz - bizdiń dúnieni ózgertkenimiz. Ózińdi óziń jazǵyrmai ǵumyr keshý, qandai jaqsy!
Baq qudiretine sensem de, adam qudiretine senbeimin!
- Qasietti Quran kárimde Allanyń qasyndaǵy bir kún, biz sanaityn myń jylmen teń ekeni aitylǵan... On segiz myń ǵalamdy jaratqan Táńirmen jii syrlasasyz ba?!
- Syrlasý qaidaaa, bizdegi myń minájat qana ǵoi...
Sizge...
Siz deiinshi, batam qalai sen deýge,
Myń minájat shógip jatyr keýdemde.
Esi shyqqan aqylymdy aiańyz,
Bir perishte jiberińiz emdeýge.
Siz – ulysyz, adaldardyń adaly,
Sizge aiqyn haramdardyń amaly.
Aq pen qara aiqasynan sharshaǵan,
Júregimniń jetken joq pa habary?
Siz – qatalsyz, qataldardyń qataly.
Buiyrsańyz, Kún de kenet batady.
Adalǵa yntyq júregimniń búrshigi,
Qashan endi, endi qashan atady?!
Siz qaidasyz, ǵaryshta ma, jerde me?
Siz qaidasyz, kórsetpeitin perde ne?
Yzyńdaǵan suraqtardy doǵaram,
Bir tamshy nur darytsańyz keýdeme...
Suhbattasqan: Marlen Ǵilymhan
