Qyzdyń abyroiyn ulttyń abyroiy sanaǵan, arýlaryn aýyl bolyp kóldeneń kóz ben jelikpe sózden qorǵaǵan kúnder tarihtyń tereń qatparlarynan qol bulǵap, kelmeske ketti. Qoǵamda keńinen taralǵan jalǵan statistika da qyz balalardyń qadirin ketirip turǵan bir eser kúshke ainaldy.
Iá, ekiniń biri sózine tuzdyq etip, pikirin ádiptegisi keletin áielder men erlerdiń sanyna qatysty dáieksiz aqpardy jii estitin boldyq. Olardyń aitýynsha, Qazaqstanda árbir er adamǵa 7-8 qyzdan keletin kórinedi. Osy aqparatty negizge alǵan kóp qarakózderimiz qazaq azamattarynyń azdyǵyn tilge tiek etip, shet eldik azamattardy es tutyp, eteginen ustaýdy qalypty jaǵdai kórip otyr.
2017 jyly elimizde tirkelgen aralas nekelerdiń sany 20 myńnyń ústinde. «Qaryndastan aiyrylǵan jaman eken, eki kózge móltildep jas keledi» dep shyn kúńirenetin kez endi týǵandai. Jeti atadan qyz alyspai qanyn taza saqtaýdy murat tutqan babalardyń balasy ondai túsinikten ada jat jurttyqtyń otanasyna ainalyp, sodan urpaq órbitýdi ar sanamaityn kúige jetti. Munyń bir ushy biz joǵaryda atap ótken qyzdardyń sanyna qatysty jalǵan statistikada jatyr. Al fakt ne deidi?
Statistika komitetiniń 2018 jylǵy deregine súiensek, Qazaqstanda 8 791 298 er adam, 9 366 039 áiel adam bar eken. Eń qyzyǵy 62 jasqa deiingi er adamdardyń sany áiel adamdardyń sanynan 160 myńǵa artyq. Biz oilaǵandai qazaqta ár sheteldiktiń qanjyǵasyna bailap beretin artylyp jatqan qyz joq eken. Qazaq qyzdarynyń ózge ultqa turmysqa shyǵyp, «el bolmaityn jienderdi» órbitýi – ultqa qaýip. Eń árisi, tarih betterin paraqtasaq Keńes Odaǵy tusynda internatsional otbasylar dáriptelip, orys pen qazaqty, qazaq pen dúńgendi, basqa da ult ókilderin bir otbasy múshesi etýge talpynystar jasaldy.
Al 1998 jyly Qazaqstanda 239 aralas neke tirkelip, onyń 40%-yn qazaqtar quraǵan. Bul kezinde Qudaisyz úkimet tarapynan qoldaý kórgen ultsyzdandyrý ideologiiasynyń jemisi bolatyn. Osy ýaqytta Keńes úkimetiniń «saiasynan» shyqqan ózge elderde atalmysh kórsetkish áldeqaida az mólsherde. Biz mundai kúige qalai jettik?
«Qyzǵa qyryq úiden tyiym, qala berdi esiktegi kúńnen tyiym» dep betinde qyzyly kórine bastaǵan qyzdy syrt kózden qorǵashtap baqqan halyqtyń ulttyq tárbie tetiginen ajyrap, qara sýdan qaimaq izdegendei batystyń ár isinen ónege men jańashyldyq izdeýi – qoǵamda oryn alyp jatqan kóp dúdámaldyqtyń negizgi sebebi. Al «Eýropa mádenimin dep maqtanǵanymen mádeniligi ustalyqta ǵana, minezi haiýandyq saparynan qaitqan joq» (Á.Bókeihan).
Bizge ult retinde shynaiy «rýhani jańǵyratyn» kez jetti. Mektep qabyrǵasyndaǵy buǵanasy qatyp, býyny bekimegen, oń-solyn tanyp úlgermegen balalarǵa úsh tildilikten buryn ata dástúrin oqytyp, ana tálimin sińirtetin «Dástúrtaný» pánin engizý qajet.
Maǵjan Jumabaev óziniń bir sózinde: «Ár tárbieshiniń qoldanatyn joly – ult tárbiesi. Árbir ulttyń balasy óz ultynyń arasynda, óz ulty úshin qyzmet qylatyn bolǵandyqtan, tárbieshi balany sol ult tárbiesimen tárbie qylýǵa mándetti» degen bolatyn. Óitkeni, ulttyq tárbie men minezdi mektep qabyrǵasynan sińirip ósken urpaq «kún sóngenshe sónbeitin» eldigimizdiń kepili bolmaq!
Shynádil Saltanat
