قىزدىڭ ابىرويىن ۇلتتىڭ ابىرويى ساناعان, ارۋلارىن اۋىل بولىپ كٶلدەنەڭ كٶز بەن جەلٸكپە سٶزدەن قورعاعان كٷندەر تاريحتىڭ تەرەڭ قاتپارلارىنان قول بۇلعاپ, كەلمەسكە كەتتٸ. قوعامدا كەڭٸنەن تارالعان جالعان ستاتيستيكا دا قىز بالالاردىڭ قادٸرٸن كەتٸرٸپ تۇرعان بٸر ەسەر كٷشكە اينالدى.
يە, ەكٸنٸڭ بٸرٸ سٶزٸنە تۇزدىق ەتٸپ, پٸكٸرٸن ەدٸپتەگٸسٸ كەلەتٸن ەيەلدەر مەن ەرلەردٸڭ سانىنا قاتىستى دەيەكسٸز اقپاردى جيٸ ەستيتٸن بولدىق. ولاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ەربٸر ەر ادامعا 7-8 قىزدان كەلەتٸن كٶرٸنەدٸ. وسى اقپاراتتى نەگٸزگە العان كٶپ قاراكٶزدەرٸمٸز قازاق ازاماتتارىنىڭ ازدىعىن تٸلگە تيەك ەتٸپ, شەت ەلدٸك ازاماتتاردى ەس تۇتىپ, ەتەگٸنەن ۇستاۋدى قالىپتى جاعداي كٶرٸپ وتىر.
2017 جىلى ەلٸمٸزدە تٸركەلگەن ارالاس نەكەلەردٸڭ سانى 20 مىڭنىڭ ٷستٸندە. «قارىنداستان ايىرىلعان جامان ەكەن, ەكٸ كٶزگە مٶلتٸلدەپ جاس كەلەدٸ» دەپ شىن كٷڭٸرەنەتٸن كەز ەندٸ تۋعانداي. جەتٸ اتادان قىز الىسپاي قانىن تازا ساقتاۋدى مۇرات تۇتقان بابالاردىڭ بالاسى ونداي تٷسٸنٸكتەن ادا جات جۇرتتىقتىڭ وتاناسىنا اينالىپ, سودان ۇرپاق ٶربٸتۋدٸ ار سانامايتىن كٷيگە جەتتٸ. مۇنىڭ بٸر ۇشى بٸز جوعارىدا اتاپ ٶتكەن قىزداردىڭ سانىنا قاتىستى جالعان ستاتيستيكادا جاتىر. ال فاكت نە دەيدٸ?
ستاتيستيكا كوميتەتٸنٸڭ 2018 جىلعى دەرەگٸنە سٷيەنسەك, قازاقستاندا 8 791 298 ەر ادام, 9 366 039 ەيەل ادام بار ەكەن. ەڭ قىزىعى 62 جاسقا دەيٸنگٸ ەر ادامداردىڭ سانى ەيەل ادامداردىڭ سانىنان 160 مىڭعا ارتىق. بٸز ويلاعانداي قازاقتا ەر شەتەلدٸكتٸڭ قانجىعاسىنا بايلاپ بەرەتٸن ارتىلىپ جاتقان قىز جوق ەكەن. قازاق قىزدارىنىڭ ٶزگە ۇلتقا تۇرمىسقا شىعىپ, «ەل بولمايتىن جيەندەردٸ» ٶربٸتۋٸ – ۇلتقا قاۋٸپ. ەڭ ەرٸسٸ, تاريح بەتتەرٸن پاراقتاساق كەڭەس وداعى تۇسىندا ينتەرناتسيونال وتباسىلار دەرٸپتەلٸپ, ورىس پەن قازاقتى, قازاق پەن دٷڭگەندٸ, باسقا دا ۇلت ٶكٸلدەرٸن بٸر وتباسى مٷشەسٸ ەتۋگە تالپىنىستار جاسالدى.
ال 1998 جىلى قازاقستاندا 239 ارالاس نەكە تٸركەلٸپ, ونىڭ 40%-ىن قازاقتار قۇراعان. بۇل كەزٸندە قۇدايسىز ٷكٸمەت تاراپىنان قولداۋ كٶرگەن ۇلتسىزداندىرۋ يدەولوگيياسىنىڭ جەمٸسٸ بولاتىن. وسى ۋاقىتتا كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ «ساياسىنان» شىققان ٶزگە ەلدەردە اتالمىش كٶرسەتكٸش ەلدەقايدا از مٶلشەردە. بٸز مۇنداي كٷيگە قالاي جەتتٸك?
«قىزعا قىرىق ٷيدەن تىيىم, قالا بەردٸ ەسٸكتەگٸ كٷڭنەن تىيىم» دەپ بەتٸندە قىزىلى كٶرٸنە باستاعان قىزدى سىرت كٶزدەن قورعاشتاپ باققان حالىقتىڭ ۇلتتىق تەربيە تەتٸگٸنەن اجىراپ, قارا سۋدان قايماق ٸزدەگەندەي باتىستىڭ ەر ٸسٸنەن ٶنەگە مەن جاڭاشىلدىق ٸزدەۋٸ – قوعامدا ورىن الىپ جاتقان كٶپ دٷدەمالدىقتىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ. ال «ەۋروپا مەدەنيمٸن دەپ ماقتانعانىمەن مەدەنيلٸگٸ ۇستالىقتا عانا, مٸنەزٸ حايۋاندىق ساپارىنان قايتقان جوق» (ە.بٶكەيحان).
بٸزگە ۇلت رەتٸندە شىنايى «رۋحاني جاڭعىراتىن» كەز جەتتٸ. مەكتەپ قابىرعاسىنداعى بۇعاناسى قاتىپ, بۋىنى بەكٸمەگەن, وڭ-سولىن تانىپ ٷلگەرمەگەن بالالارعا ٷش تٸلدٸلٸكتەن بۇرىن اتا دەستٷرٸن وقىتىپ, انا تەلٸمٸن سٸڭٸرتەتٸن «دەستٷرتانۋ» پەنٸن ەنگٸزۋ قاجەت.
ماعجان جۇماباەۆ ٶزٸنٸڭ بٸر سٶزٸندە: «ەر تەربيەشٸنٸڭ قولداناتىن جولى – ۇلت تەربيەسٸ. ەربٸر ۇلتتىڭ بالاسى ٶز ۇلتىنىڭ اراسىندا, ٶز ۇلتى ٷشٸن قىزمەت قىلاتىن بولعاندىقتان, تەربيەشٸ بالانى سول ۇلت تەربيەسٸمەن تەربيە قىلۋعا مەندەتتٸ» دەگەن بولاتىن. ٶيتكەنٸ, ۇلتتىق تەربيە مەن مٸنەزدٸ مەكتەپ قابىرعاسىنان سٸڭٸرٸپ ٶسكەن ۇرپاق «كٷن سٶنگەنشە سٶنبەيتٸن» ەلدٸگٸمٸزدٸڭ كەپٸلٸ بولماق!
شىنەدٸل سالتانات
