Qurmetti áriptester, sýdialar!
Bul sizderge tórtinshi hatym. Ol bizdiń jaýapkershiligimiz jaily. Kásibi jáne jeke.
Birinshi. Árbirimizdi taǵaiyndaǵan nemese sýdialyqqa usynǵan Elbasy. Bizge memleket atynan sot tóreligin iske asyrýdy senip tapsyrdy. Sondyqtan Prezident aldynda da, qoǵam aldynda da, árbir azamat aldynda da kásibi jaýapkershilik arqalaimyz. Halyqtyń sapaly sot tóreligine suranysyn qanaǵattandyrý – bizdiń kún saiynǵy mindetimiz.
Jaqyndarymyz ben týystarymyz aldynda da jeke jaýaptymyz. Sýdia retinde de, tulǵa retinde de olardyń aldynda arymyz taza, bedelimiz kirshiksiz bolýy tiis.
Sondyqtan sizderge ótinish – keńesý bólmesinde qalyp, sot sheshimin shyǵarǵanda tym bolmasa bir ret ishtei qaitalańyz:
«Men zańdy jáne ar-ojdandy basshylyqqa alamyn».
Ekinshi. BAQ-ta, áleýmettik jelilerde biz týraly, men týraly ártúrli áńgimeler bar. Sheshimderimen quqyqty qalpyna keltirgen, ádil aqtaǵan sýdialar jaily da jaqsy pikirler kóp.
Syn da bar, negativ te bar. Tipti, men reformatormyn ba álde uranshyl, sózinen isi aspaityn demagogpin be degen suraý júrgizilgen eken.
Munyń barlyǵyna túsinistikpen qaraimyn. Muny men durys jaqqa baǵyt silteitin, qolǵa alǵan sharalarymyzdyń durysburystyǵyn kórsetetin kompas retinde qabyldaimyn.
Ras, keide «divandy blogerler» jaǵdaidy ýshyqtyryp jiberedi. Biraq, másele olar jaily emes. Másele sottyń zańsyz sheshimderinen zardap shekken; jeke qabyldaýyma kire almai júrgen; jekelegen sýdialar men jalpy júiemizdiń kemshilikterin ashyp kórsetip júrgender jaily. Sot salasyna jany ashyp, shyryldap júrgender týraly. Munyń bári bizdiń jumysymyzǵa berilgen shynaiy baǵa.
Biz arqyly milliondaǵan adamdar men biznestiń taǵdyry ótedi. Ótken jarty jylda aýdandyq, qalalyq sýdialar 1,8 mln. 800 myń is pen materialdy sheshken. Jumys kúnderine bólsek, árbir kún sýdialar naqty qylmystyq, azamattyq, ákimshilik ister men materialdar boiynsha 13,5 myń sheshim qabyldady degen sóz. Árbir sýdia orta eseppen 7 qorytyndy sheshim qabyldaidy.
Joǵarǵy Sotta 8 182 sheshim qabyldanǵan. Kúnine – 67 degen sóz. Bul kúrdeli, kópepizodty ister.
Ras, sizderge túsetin salmaq anaǵurlym. Ásirese, Almatyda, Astanada, basqa iri qalalarda. Bir sýdiaǵa aiyna 300-ge deiin is. Sizderdiń qandai aýyr rejimde jumys isteýge týra keletinin qorytyndy keńeste aittym. Qyzmet babyna orai árdaiym daýdamaidyń ortasynda júremiz. Sol sebepten sýdialardy sot tóreligine qatysty emes artyq, qajetsiz jumystan bosatý úshin túzetýler ázirlep jatyrmyz.
Áriptester, kún saiyn júzdegen shaǵym alamyn. Kóbisi jeke qabyldaýdy suraidy. Adam Joǵarǵy Sot Tóraǵasyna barýǵa májbúr bola ma, joq pa, ol sizderge bailanysty. Jergilikti jerde jumystaryńyz sapaly bolǵan saiyn halyqty da Astanadan ádildik izdeýge májbúr etpeimiz, olardy áýrege salmaimyz.
Ókpesi barlar ádiletsiz dep sanaityn sýdialardy jumystan bosatýdy suraidy. Árine, barlyǵy zańger emes. Kóbisi quqyqtyq protsedýralardyń qyr-syryn bile bermeidi. Sot júiesi birinshi basshysy kez-kelgen qyzmetkerdi jazalap, jumystan bosata alatyn basqa memlekettik organdarǵa uqsamaidy. Bizde olai emes. Árbir sýdia sheshimdi ózi qabyldaidy. Basqa sýdia, ne jergilikti sottyń tóraǵasy, ne Joǵarǵy Sottyń Tóraǵasy aralasýǵa, oǵan nusqaý berýge quqy joq.
Sot tóreligin iske asyrǵan kezinde árbir sýdia táýelsiz, tek zań men ishki nanymǵa, ar-ojdanǵa baǵynady. Eshkim de sýdiany jaidan-jai jumystan bosata almaidy. Bul kúrdeli, birneshe satyly protsedýra.
Ózderińiz bilesizder, sýdia ústinen shaǵym túskende tekserý jasalady. Eger zańsyzdyq rastalsa, sýdianyń qyzmet ornyna orai oblystyq sottyń nemese Joǵarǵy Sottyń jalpy otyrysynyń tóralqasy tártiptik óndiris qozǵap, materialdardy Joǵarǵy Sottyń Sot jiýriine joldaidy.
Sýdianyń kinási dáleldense, oǵan eskertý, sógis jariialanady nemese qyzmetinen bosatý jaily usynys jasalady. Mundai usynys bólek memlekettik organ bolyp tabylatyn jáne Joǵarǵy Sottan derbes Joǵary Sot Keńesine joldanady.
Etikaǵa qatysty zańsyzdyqty Etika jónindegi komissiia qaraidy. Sodan soń joǵaryda atalǵan protsedýralar bastalady.
Sot sheshimin qabyldaǵannan keiin bir jyl ótse, onda sýdia jazaǵa tartylmaidy. Al, sheshimniń zańsyz ekenin biz kóbinese is barlyq satylardan ótkennen keiin ǵana bilip jatamyz.
Zańsyzdyqtar boiynsha sýdia Joǵary Sot Keńesine, al etikany buzý boiynsha Sýdialar odaǵyna shaǵym keltirýge quqyly. Bul da bólek protsedýra.
Basqasha aitqanda, sýdiany jaýapqa tartý úshin belgilengen tártip pen shekteýler bar. Joǵarǵy Sot Tóraǵasy óz qalaýy boiynsha sýdiany jazalai da, jumystan bosata da almaidy.
Bul ǵasyrlar boiy qalyptasqan tártip. Sot tóreliginiń printsipi. Barlyq damyǵan elderde osylai. Bizdiń Konstitýtsiia men zańdarda da solai. Bul memlekettik jáne memlekettik emes qurylymdardan, sot organdarynyń basshylarynan, sonyń ishinde Joǵarǵy Sot Tóraǵasynan, táýelsiz bolý úshin kepildik.
Iá, jazalaý mehanizmi uzaq ári kúrdeli. Bul bizge jaqsy qorǵan. Biraq, mundai protsedýra adal, saýatty sýdialary kóp, zańdy belden basatyn sýdialary az sot júiesine arnalǵan.
Bizde, ókinishke orai, sýdialyqqa úmitkerlerdi irikteý júiesi ózin aqtamai otyr. Sonyń kesirinen bizge jeke qasietteri jaǵynan da, kásibi qabiletteri jaǵynan da «kezdeisoq» kadrlar enip ketken. Sondyqtan qateler de kóp, jemqorlyq ta bar. Ótken jyly halyqaralyq sarapshylar aitqandai, sottarymyzda komandalyq-ákimshilik ádis te qoldanylady.
Sýdia shyn máninde táýelsiz bolsyn desek, munyń barlyǵynan arylýymyz kerek. Ol úshin birtindep zańdarymyzdy jetildirip, árbir sýdianyń jeke jaýapkershiligin arttyramyz.
Ótken 8 aida birde-bir sýdiany qabyldaǵan joqpyz. Al, vakansiia kóp – 10%. Laiyqtylar joq emes. Bar. Biraq, olardy durys irikteý kerek. VSS-pen birge ony túbegeili ózgertip jatyrmyz.
Úshinshi, eń mańyzdy nárse. 13 shildedegi jartyjyldyq keńeste barlyq sot satylarynan ótken naqty ister men óreskel zańsyzdyqqa jol bergen sýdialardy ataǵanymda áleýmettik jeliler shýlap ketti.
Bul sot aktileri «qisyq» shyǵarylǵan. Eshkim eshteńe túsinbesin dep, sheshimniń tilin barynsha kúrdelendirip tastaǵan.
Budan shyǵaratyn qorytyndy ekeý. Sýdia ne saýatsyz, iaǵni zańdar men sot tóreliginiń printsipterin bilmeidi, ne ol bireýdiń múddesin qorǵashtaidy.
«Bir qumalaq bir qaryn maidy shiritedi» deidi. Bizde de solai. Sýdianyń bir «solaqai» sheshimi búkil júiemizge syn týǵyzyp, jumysyn taza, saýatty jasap júrgen basqa sýdialardyń jumysyna ziianyn tigizedi.
Tipti, zańdardy ózgertsek te ondai sýdialardyń tártibin tez ózgertý ekitalai. «Qolmen basqarý» rejimine kóship, olardyń sanasyn, oi-órisin ózgertpesek bolmaidy.
Sondyqtan eki nárse:
a) Qorytyndy keńeste aty atalǵan sýdialar boiynsha Sot jiýrii tiisti tártippen olardyń jaýapkershiligin qaraýda;
b) Aldaǵy ýaqytta da osyndai ister men faktilerdi onlainrejimde kópshilik talqyǵa shyǵaramyz. Qyrkúiek aiynan bastap zańdy aiaqqa taptaǵan árbir sýdianyń atyn ataimyz.
Bul májbúrli shara. Mundai qadamǵa barý maǵan da ońai emes. Biraq, munyń bári – sot tóreliginiń múddesi úshin. Mundai qajettilik keiin joiylatynyna senimdimin. Sol sát neǵurlym tezirek kelse, odan utatyn, eń aldymen, ózimiz.
Jaqyp Asanov
Astana, 13 tamyz 2018 jyl
P.S. Qalyptasqan dástúrden aýytqyp, sizderge kitap emes, 2 filmdi kórýdi usynamyn:
- «The Great Debators» - «Úlken daýshylar»;
- Viktor Giýgonyń «Shettetilgender» romanynyń ekranizatsiiasy.
Bul týyndylardaǵy adam quqyǵy, sot tóreliginiń negizderi, sheshendik ónerdiń qajettiligi jaily tereń ideialarǵa biz jii oralyp turǵanymyz jón.
