قۇرمەتتٸ ەرٸپتەستەر, سۋديالار!
بۇل سٸزدەرگە تٶرتٸنشٸ حاتىم. ول بٸزدٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸمٸز جايلى. كەسٸبي جەنە جەكە.
بٸرٸنشٸ. ەربٸرٸمٸزدٸ تاعايىنداعان نەمەسە سۋديالىققا ۇسىنعان ەلباسى. بٸزگە مەملەكەت اتىنان سوت تٶرەلٸگٸن ٸسكە اسىرۋدى سەنٸپ تاپسىردى. سوندىقتان پرەزيدەنت الدىندا دا, قوعام الدىندا دا, ەربٸر ازامات الدىندا دا كەسٸبي جاۋاپكەرشٸلٸك ارقالايمىز. حالىقتىڭ ساپالى سوت تٶرەلٸگٸنە سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ – بٸزدٸڭ كٷن سايىنعى مٸندەتٸمٸز.
جاقىندارىمىز بەن تۋىستارىمىز الدىندا دا جەكە جاۋاپتىمىز. سۋديا رەتٸندە دە, تۇلعا رەتٸندە دە ولاردىڭ الدىندا ارىمىز تازا, بەدەلٸمٸز كٸرشٸكسٸز بولۋى تيٸس.
سوندىقتان سٸزدەرگە ٶتٸنٸش – كەڭەسۋ بٶلمەسٸندە قالىپ, سوت شەشٸمٸن شىعارعاندا تىم بولماسا بٸر رەت ٸشتەي قايتالاڭىز:
«مەن زاڭدى جەنە ار-وجداندى باسشىلىققا الامىن».
ەكٸنشٸ. باق-تا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە بٸز تۋرالى, مەن تۋرالى ەرتٷرلٸ ەڭگٸمەلەر بار. شەشٸمدەرٸمەن قۇقىقتى قالپىنا كەلتٸرگەن, ەدٸل اقتاعان سۋديالار جايلى دا جاقسى پٸكٸرلەر كٶپ.
سىن دا بار, نەگاتيۆ تە بار. تٸپتٸ, مەن رەفورماتورمىن با ەلدە ۇرانشىل, سٶزٸنەن ٸسٸ اسپايتىن دەماگوگپٸن بە دەگەن سۇراۋ جٷرگٸزٸلگەن ەكەن.
مۇنىڭ بارلىعىنا تٷسٸنٸستٸكپەن قارايمىن. مۇنى مەن دۇرىس جاققا باعىت سٸلتەيتٸن, قولعا العان شارالارىمىزدىڭ دۇرىسبۇرىستىعىن كٶرسەتەتٸن كومپاس رەتٸندە قابىلدايمىن.
راس, كەيدە «ديۆاندى بلوگەرلەر» جاعدايدى ۋشىقتىرىپ جٸبەرەدٸ. بٸراق, مەسەلە ولار جايلى ەمەس. مەسەلە سوتتىڭ زاڭسىز شەشٸمدەرٸنەن زارداپ شەككەن; جەكە قابىلداۋىما كٸرە الماي جٷرگەن; جەكەلەگەن سۋديالار مەن جالپى جٷيەمٸزدٸڭ كەمشٸلٸكتەرٸن اشىپ كٶرسەتٸپ جٷرگەندەر جايلى. سوت سالاسىنا جانى اشىپ, شىرىلداپ جٷرگەندەر تۋرالى. مۇنىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ جۇمىسىمىزعا بەرٸلگەن شىنايى باعا.
بٸز ارقىلى ميلليونداعان ادامدار مەن بيزنەستٸڭ تاعدىرى ٶتەدٸ. ٶتكەن جارتى جىلدا اۋداندىق, قالالىق سۋديالار 1,8 ملن. 800 مىڭ ٸس پەن ماتەريالدى شەشكەن. جۇمىس كٷندەرٸنە بٶلسەك, ەربٸر كٷن سۋديالار ناقتى قىلمىستىق, ازاماتتىق, ەكٸمشٸلٸك ٸستەر مەن ماتەريالدار بويىنشا 13,5 مىڭ شەشٸم قابىلدادى دەگەن سٶز. ەربٸر سۋديا ورتا ەسەپپەن 7 قورىتىندى شەشٸم قابىلدايدى.
جوعارعى سوتتا 8 182 شەشٸم قابىلدانعان. كٷنٸنە – 67 دەگەن سٶز. بۇل كٷردەلٸ, كٶپەپيزودتى ٸستەر.
راس, سٸزدەرگە تٷسەتٸن سالماق اناعۇرلىم. ەسٸرەسە, الماتىدا, استانادا, باسقا ٸرٸ قالالاردا. بٸر سۋدياعا ايىنا 300-گە دەيٸن ٸس. سٸزدەردٸڭ قانداي اۋىر رەجيمدە جۇمىس ٸستەۋگە تۋرا كەلەتٸنٸن قورىتىندى كەڭەستە ايتتىم. قىزمەت بابىنا وراي ەردايىم داۋدامايدىڭ ورتاسىندا جٷرەمٸز. سول سەبەپتەن سۋديالاردى سوت تٶرەلٸگٸنە قاتىستى ەمەس ارتىق, قاجەتسٸز جۇمىستان بوساتۋ ٷشٸن تٷزەتۋلەر ەزٸرلەپ جاتىرمىز.
ەرٸپتەستەر, كٷن سايىن جٷزدەگەن شاعىم الامىن. كٶبٸسٸ جەكە قابىلداۋدى سۇرايدى. ادام جوعارعى سوت تٶراعاسىنا بارۋعا مەجبٷر بولا ما, جوق پا, ول سٸزدەرگە بايلانىستى. جەرگٸلٸكتٸ جەردە جۇمىستارىڭىز ساپالى بولعان سايىن حالىقتى دا استانادان ەدٸلدٸك ٸزدەۋگە مەجبٷر ەتپەيمٸز, ولاردى ەۋرەگە سالمايمىز.
ٶكپەسٸ بارلار ەدٸلەتسٸز دەپ سانايتىن سۋديالاردى جۇمىستان بوساتۋدى سۇرايدى. ەرينە, بارلىعى زاڭگەر ەمەس. كٶبٸسٸ قۇقىقتىق پروتسەدۋرالاردىڭ قىر-سىرىن بٸلە بەرمەيدٸ. سوت جٷيەسٸ بٸرٸنشٸ باسشىسى كەز-كەلگەن قىزمەتكەردٸ جازالاپ, جۇمىستان بوساتا الاتىن باسقا مەملەكەتتٸك ورگاندارعا ۇقسامايدى. بٸزدە ولاي ەمەس. ەربٸر سۋديا شەشٸمدٸ ٶزٸ قابىلدايدى. باسقا سۋديا, نە جەرگٸلٸكتٸ سوتتىڭ تٶراعاسى, نە جوعارعى سوتتىڭ تٶراعاسى ارالاسۋعا, وعان نۇسقاۋ بەرۋگە قۇقى جوق.
سوت تٶرەلٸگٸن ٸسكە اسىرعان كەزٸندە ەربٸر سۋديا تەۋەلسٸز, تەك زاڭ مەن ٸشكٸ نانىمعا, ار-وجدانعا باعىنادى. ەشكٸم دە سۋديانى جايدان-جاي جۇمىستان بوساتا المايدى. بۇل كٷردەلٸ, بٸرنەشە ساتىلى پروتسەدۋرا.
ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, سۋديا ٷستٸنەن شاعىم تٷسكەندە تەكسەرۋ جاسالادى. ەگەر زاڭسىزدىق راستالسا, سۋديانىڭ قىزمەت ورنىنا وراي وبلىستىق سوتتىڭ نەمەسە جوعارعى سوتتىڭ جالپى وتىرىسىنىڭ تٶرالقاسى تەرتٸپتٸك ٶندٸرٸس قوزعاپ, ماتەريالداردى جوعارعى سوتتىڭ سوت جيۋريٸنە جولدايدى.
سۋديانىڭ كٸنەسٸ دەلەلدەنسە, وعان ەسكەرتۋ, سٶگٸس جارييالانادى نەمەسە قىزمەتٸنەن بوساتۋ جايلى ۇسىنىس جاسالادى. مۇنداي ۇسىنىس بٶلەك مەملەكەتتٸك ورگان بولىپ تابىلاتىن جەنە جوعارعى سوتتان دەربەس جوعارى سوت كەڭەسٸنە جولدانادى.
ەتيكاعا قاتىستى زاڭسىزدىقتى ەتيكا جٶنٸندەگٸ كوميسسييا قارايدى. سودان سوڭ جوعارىدا اتالعان پروتسەدۋرالار باستالادى.
سوت شەشٸمٸن قابىلداعاننان كەيٸن بٸر جىل ٶتسە, وندا سۋديا جازاعا تارتىلمايدى. ال, شەشٸمنٸڭ زاڭسىز ەكەنٸن بٸز كٶبٸنەسە ٸس بارلىق ساتىلاردان ٶتكەننەن كەيٸن عانا بٸلٸپ جاتامىز.
زاڭسىزدىقتار بويىنشا سۋديا جوعارى سوت كەڭەسٸنە, ال ەتيكانى بۇزۋ بويىنشا سۋديالار وداعىنا شاعىم كەلتٸرۋگە قۇقىلى. بۇل دا بٶلەك پروتسەدۋرا.
باسقاشا ايتقاندا, سۋديانى جاۋاپقا تارتۋ ٷشٸن بەلگٸلەنگەن تەرتٸپ پەن شەكتەۋلەر بار. جوعارعى سوت تٶراعاسى ٶز قالاۋى بويىنشا سۋديانى جازالاي دا, جۇمىستان بوساتا دا المايدى.
بۇل عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تەرتٸپ. سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ پرينتسيپٸ. بارلىق دامىعان ەلدەردە وسىلاي. بٸزدٸڭ كونستيتۋتسييا مەن زاڭداردا دا سولاي. بۇل مەملەكەتتٸك جەنە مەملەكەتتٸك ەمەس قۇرىلىمداردان, سوت ورگاندارىنىڭ باسشىلارىنان, سونىڭ ٸشٸندە جوعارعى سوت تٶراعاسىنان, تەۋەلسٸز بولۋ ٷشٸن كەپٸلدٸك.
يە, جازالاۋ مەحانيزمٸ ۇزاق ەرٸ كٷردەلٸ. بۇل بٸزگە جاقسى قورعان. بٸراق, مۇنداي پروتسەدۋرا ادال, ساۋاتتى سۋديالارى كٶپ, زاڭدى بەلدەن باساتىن سۋديالارى از سوت جٷيەسٸنە ارنالعان.
بٸزدە, ٶكٸنٸشكە وراي, سۋديالىققا ٷمٸتكەرلەردٸ ٸرٸكتەۋ جٷيەسٸ ٶزٸن اقتاماي وتىر. سونىڭ كەسٸرٸنەن بٸزگە جەكە قاسيەتتەرٸ جاعىنان دا, كەسٸبي قابٸلەتتەرٸ جاعىنان دا «كەزدەيسوق» كادرلار ەنٸپ كەتكەن. سوندىقتان قاتەلەر دە كٶپ, جەمقورلىق تا بار. ٶتكەن جىلى حالىقارالىق ساراپشىلار ايتقانداي, سوتتارىمىزدا كوماندالىق-ەكٸمشٸلٸك ەدٸس تە قولدانىلادى.
سۋديا شىن مەنٸندە تەۋەلسٸز بولسىن دەسەك, مۇنىڭ بارلىعىنان ارىلۋىمىز كەرەك. ول ٷشٸن بٸرتٸندەپ زاڭدارىمىزدى جەتٸلدٸرٸپ, ەربٸر سۋديانىڭ جەكە جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرامىز.
ٶتكەن 8 ايدا بٸردە-بٸر سۋديانى قابىلداعان جوقپىز. ال, ۆاكانسييا كٶپ – 10%. لايىقتىلار جوق ەمەس. بار. بٸراق, ولاردى دۇرىس ٸرٸكتەۋ كەرەك. ۆسس-پەن بٸرگە ونى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتٸپ جاتىرمىز.
ٷشٸنشٸ, ەڭ ماڭىزدى نەرسە. 13 شٸلدەدەگٸ جارتىجىلدىق كەڭەستە بارلىق سوت ساتىلارىنان ٶتكەن ناقتى ٸستەر مەن ٶرەسكەل زاڭسىزدىققا جول بەرگەن سۋديالاردى اتاعانىمدا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر شۋلاپ كەتتٸ.
بۇل سوت اكتٸلەرٸ «قيسىق» شىعارىلعان. ەشكٸم ەشتەڭە تٷسٸنبەسٸن دەپ, شەشٸمنٸڭ تٸلٸن بارىنشا كٷردەلەندٸرٸپ تاستاعان.
بۇدان شىعاراتىن قورىتىندى ەكەۋ. سۋديا نە ساۋاتسىز, ياعني زاڭدار مەن سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ پرينتسيپتەرٸن بٸلمەيدٸ, نە ول بٸرەۋدٸڭ مٷددەسٸن قورعاشتايدى.
«بٸر قۇمالاق بٸر قارىن مايدى شٸرٸتەدٸ» دەيدٸ. بٸزدە دە سولاي. سۋديانىڭ بٸر «سولاقاي» شەشٸمٸ بٷكٸل جٷيەمٸزگە سىن تۋعىزىپ, جۇمىسىن تازا, ساۋاتتى جاساپ جٷرگەن باسقا سۋديالاردىڭ جۇمىسىنا زييانىن تيگٸزەدٸ.
تٸپتٸ, زاڭداردى ٶزگەرتسەك تە ونداي سۋديالاردىڭ تەرتٸبٸن تەز ٶزگەرتۋ ەكٸتالاي. «قولمەن باسقارۋ» رەجيمٸنە كٶشٸپ, ولاردىڭ ساناسىن, وي-ٶرٸسٸن ٶزگەرتپەسەك بولمايدى.
سوندىقتان ەكٸ نەرسە:
ا) قورىتىندى كەڭەستە اتى اتالعان سۋديالار بويىنشا سوت جيۋريٸ تيٸستٸ تەرتٸپپەن ولاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن قاراۋدا;
ب) الداعى ۋاقىتتا دا وسىنداي ٸستەر مەن فاكتٸلەردٸ ونلاينرەجيمدە كٶپشٸلٸك تالقىعا شىعارامىز. قىركٷيەك ايىنان باستاپ زاڭدى اياققا تاپتاعان ەربٸر سۋديانىڭ اتىن اتايمىز.
بۇل مەجبٷرلٸ شارا. مۇنداي قادامعا بارۋ ماعان دا وڭاي ەمەس. بٸراق, مۇنىڭ بەرٸ – سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ مٷددەسٸ ٷشٸن. مۇنداي قاجەتتٸلٸك كەيٸن جويىلاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. سول سەت نەعۇرلىم تەزٸرەك كەلسە, ودان ۇتاتىن, ەڭ الدىمەن, ٶزٸمٸز.
جاقىپ اسانوۆ
استانا, 13 تامىز 2018 جىل
P.S. قالىپتاسقان دەستٷردەن اۋىتقىپ, سٸزدەرگە كٸتاپ ەمەس, 2 فيلمدٸ كٶرۋدٸ ۇسىنامىن:
- «The Great Debators» - «ٷلكەن داۋشىلار»;
- ۆيكتور گيۋگونىڭ «شەتتەتٸلگەندەر» رومانىنىڭ ەكرانيزاتسيياسى.
بۇل تۋىندىلارداعى ادام قۇقىعى, سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ نەگٸزدەرٸ, شەشەندٸك ٶنەردٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ جايلى تەرەڭ يدەيالارعا بٸز جيٸ ورالىپ تۇرعانىمىز جٶن.
