«Bailyq, bailyq emes, birlik bailyq» dep «birlikti» tý etken táýelsiz elmiz. Tarihymyzdy tarazylasaq, shynaiy kóńilmen bosaǵamyzdy attaǵan árbir beitanysty qushaq jaia qarsy alatyn tektilikke iemiz. Onyń ústine jaqsy nietpen kelgenge opasyzdyq jasaǵan jerimiz joq. Qanymyzda bar osyndai qundylyqtar táýelsiz Qazaqstandy saiasat sahnasynda úlken abyroiǵa bóledi. Qazir elimizdi álem demokratiialyq damýshy memleket retinde tanidy. Tanyp qana qoiǵan joq, Uly Dala elin tórtkúl tarap túgel qurmetteidi. Osynyń barlyǵy el birliginiń jemisi.
Qai ýaqytta bolmasyn beibitshilik pen tynyshtyqty saqtaýdyń máni zor. Bir úzim nan úshin bosqynǵa ainalǵan elderdiń ómirinen sabaq alsaq, el tynyshtyǵy men táýelsizdigimizden qundy bailyq joq ekenine kózimiz jete túsedi. Búginde álem ekonomikalyq qana emes, rýhani daǵdarysqa da ushyraǵan. Dini dúrdarazdyqtar men ultaralyq janjaldar dóńgelengen dúnieni áli de jaǵadan alyp tur. Sondyqtan tózimdilik pen ózara senimdi nyǵaityp, adamzatqa izgilikti nasihattaý qajet.
Qazaq eli adamgershilik qundylyqtardy qashan da aldyńǵy orynǵa qoiǵan. Ar-uiat, namys, abyroi sekildi qasietter basty qundylyq bolyp sanalǵandyqtan, qazaq «malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy» dep eseptegen. Sondyqtan, adam bolmysyndaǵy abyroi-namysqa qorǵan bolatyn kúsh – ádildik, adamgershilik, imandylyq dep áldeqashan tanyǵanbyz.
Al endi din máselesine keler bolsaq dinsiz adam kezdeskenimen, dini senimderi joq qandai da bir qaýym nemese qoǵam bolǵan emes. Sebebi din – rýhani mádeniettiń qainar kózi. Mádenietterdiń bir-birine degen igi áseri, ózara toǵysýy jáne imandylyq pen parasattylyq, tektilik pen ziialylyq arqyly mádenietter baiyp órkendeidi. Osy arqyly adamzat órkenietteriniń ózara úilesimi qalyptasady. Ataqty filosof Anri Bergson din jaiynda: «Ótken tarihta jáne zamanymyzda ǵylymdy, pálsapany bilmeitin qoǵamdy kezdestirýge bolady. Biraq, dinsiz qoǵam bolmaidy» degen eken.
Elimizde qandai da bir resmi nemese mindetti dinniń joqtyǵyn Qazaqstandaǵy memlekettik-konfessiialyq qarym-qatynastyń basty sipattamasy retinde anyqtaýǵa bolady. Bul elimizdiń ar-ojdan jáne dini senim bostandyǵyn moiyndaityndyǵy men qamtamasyz etetindigin, azamattardyń óz erkimen jáne qandai da bir májbúrleýsiz dinge qatynasyn anyqtai alatynyn nemese ózin qandai da bir dinmen bailanystyrmai jáne belgili bir dini institýttarǵa júginbei-aq ómir súre alatyndyǵyn bildiredi.
Memleket pen din arasyndaǵy qarym-qatynasty uiymdastyrýdyń osyndai tásili elimizde mádeni jáne dúnietanymdyq sanalýandylyq pen pliýralizmniń ornyǵýyna jaǵdai jasap otyrǵan zamanaýi kópetnosty jáne kópkonfessiialy Qazaqstannyń úilesimdi damý maqsatyna tolyqqandy sáikes keledi.
QR Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministri N.Ermekbaev halyqqa esep berý jiynynda keltirgen málimetterine súiensek qazirgi kúnde elimizde 18 konfessiia tirkelip, 3 658 birlestikke birikken. Qazaqstandyqtardyń 15% paiyzy dindar, iaǵni dini rásimderdi turaqty oryndaýshy adamdar. Respýblika azamattarynyń 75%-y Qudaiǵa senedi, biraq dini joralǵylardy turaqty oryndamaidy jáne dini birlestikter qyzmetine tartylmaǵan. Al ózderin ateist nemese agnostik sanaýshylar sany – shamamen 10% ekendigin aitqan bolatyn.
Degenmen búgingi kúni qoǵamdy alańdatyp, «másele» týyndatyp otyrǵan jat aǵymdar az emes. Keibir keleńsiz ister qoǵamdyq máselelerdi órshitip otyr. Bóliný de, ózge dinge ený de, jat aǵymǵa tusalǵandar da tańsyq uǵym bolyp turǵan joq! Halyq ishinde úrei týdyryp, sanany tumshalaýǵa kúsh salyp jatqan sáláfizm ideologiiasy kóbinese jastar arasynda beleń alyp otyr. Bul top ózderin alǵashqylardyń jolyn jalǵaýshy «sáláfiler» dep atasa da, ýaqyt óte kele ýahabilik kózqarastaǵylardyń jalǵasy ekendigi anyq baiqalyp qaldy. Osyndai paryqsyz oilardyń saldarynan elimizdegi meshitterde sáláfizmmen sanasy ýlanǵandardyń tarapynan keibir kelispeýshilikter de týyndap jatyr. Qazirgi tańda jahandaný saiasaty álemdik deńgeide júrip jatqany sekildi sáláfizm de el ishin jappai jaýlap otyrǵan dert. Ulttar men halyqtardyń negizgi qundylyqtaryn, ádet-ǵurpy men salt-dástúrlerin joiý maqsatynda «bidǵat» degen uǵymdy kese-kóldeneń qoldana beredi. Máselen, kózi qaraqty jurtshylyqty búgingi qoǵamda boi kórsetip júrgen salafizm ideologiiasyn ustanýshylardyń meshittegi ózin-ózi ustaýy oilandyrmai qoimaidy. Olar Jaratqanǵa bas iip jalbarynýdy meshit jamaǵatynyń aldynda taltaiyp, kókiregin kerip tákapparlanyp turý dep túsinetin tárizdi... Muny din mamandary ádepsizdikke jatqyzady. Sondyqtan, olardyń artynan ergen jastarymyzben keshendi túrde úzdiksiz jumys júrgizý kerek. Qazirgi jat dinderdiń sońynda ketken baýyrlarymyz adasýshylyqta. Olardyń deni búgingisin ǵana oilap, aqiqattan shettegender.
Osy oraida din salasyndaǵy memlekettik saiasatty júzege asyrýdaǵy ýákiletti organ QR Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrligi dini ekstremizm men terrorizmniń aldyn alý jumystaryn negizgi eki baǵytta – jalpy profilaktika jáne maqsatty reabilitatsiia jumystary baǵytynda júrgizýde.
Jalpy profilaktika qoǵamda dini-ekstremistik ideologiiaǵa qarsy túsinik qalyptastyrýdy, dinge qyzyǵýshylyq tanytatyn turǵyndardyń saýatyn kóterýdi kózdeidi. Bul jumystar tómendegi mindetterge baǵyttalǵan:
- el turǵyndarynyń din salasyndaǵy máselelerge qatysty saýatyn arttyrý, aqparattandyrý jáne túsindirý;
- dástúrli rýhani qundylyqtardy keńinen nasihattaý arqyly ulttyq biregeilik pen tutastyǵymyzdy nyǵaitý;
- radikaldy ideialardyń taralýynyń aldyn alý jáne azamattardyń boiynda jat dini ideialarǵa tótep bere alatyn immýnitet qalyptastyrý;
- radikaldyq ideialardan zardap shekken azamattarǵa keńes berý jáne olardy dástúrli áleýmettik ortaǵa qaitarý baǵyttarynda keshendi jumystar atqarý.
Al maqsatty reabilitatsiia jumystary táýekel toptarmen, iaǵni ekstremistik aǵymdar ideologiiasynyń yqpalyna túsken adamdardy teologiialyq turǵydan dástúrli senimge qaitarý maqsatynda jeke jumystar júrgizý jolǵa qoiylǵan. Mundai sharalar azamattardy nysanaly túrde ońaltýdy, olarǵa psihologiialyq jáne quqyqtyq qoldaý kórsetýdi, senimdik turǵydan raiynan qaitarýdy kózdeidi.
Halyq ishinde keibir dini máselelerdi qaisysy durys, qaisysy burys ekendigin ajyratý barysynda shielenisip bara jatqan ister bar. Máselen, bir aqsaqalymyz bylaisha muń shaǵatyn kórinedi: Keibir jastar: «Áke-shesheńe Quran baǵyshtama, olar namaz oqymasa – kápir bolǵany», - deidi. Sonda, balamdy meshitke jibereiin be, álde, kóshege jibereiin be?» deidi. Ashy da bolsa, shyndyq. Jastardyń islam shariǵatynda joq nárselerdi boiǵa tez-aq sińirip bara jatqandyǵy sumdyq! Muhammed paiǵambar: «Senderge birge bolý – mindet», - deý arqyly dúnieden óterinde úmmetin bólinýden barynsha saqtandyrǵan eken. Radikaldardyń shyrǵalańyna túsken qarakózderimiz rýhani ári psihologiialyq kómekke muqtaj bolǵandyqtan, aldymen olardyń dini saýattylyǵyn, zaiyrly kásibi bilimin jetildirip, patriottyq ári ulttyq sanasyn jandandyrýǵa kóńil bólgen jón.
Qazaq qazaq bolǵaly dástúrimen, qonaqjailylyǵymen, keńpeiildiligimen darhan halyq atanǵan el. Aǵash besikten jer besikke deiingi ómirin, salt-dástúrlerin dástúrli dinnen bólip alý múmkin emes. Máselen, shildehana, besik toi, tusaýkeser, súndet toi... Iá, muny jaqsy bilemiz.
«Jailaýynda júrgen jigit baǵyp qoi,
Dos keldi dep jasap jatyr anyq toi.
Tuńǵysh ret kórip tursyń sen ony,
Naǵyz qazaq mine osy tanyp qoi», - dep keletin aqyn óleńinde de qazaq halqynyń sol darhandyǵy órilse kerek. Al, endi jańa túsken kelinniń betin ashyp, kópshilikke tanystyrý – halqymyzdyń qurmetteitin, ejelden kele jatqan dástúri. Betashardyń negizgi ótkizilý maqsaty qyzdyń jańa januiaǵa kelip, qyzmetiniń ózgergenin bildiredi. Qyz kúninde jasaǵan qylyqtaryn tastap, ádepti kelin bolý kerektigi jóninde ósiet osy tusta aitylady. Ata-enege qurmet pen izettilik tanytý, týǵan-týystary kelgende qabaq shytpai, qadirleýi tereńirek túsindiriledi. Tipti, kelinniń eki qolyn súiegen abysyndarynyń ózi alǵashqy sátten bastap-aq úlgi kórsete alady. Iá, kelinge sálem saldyrý saltynyń astarynda úlken mán-maǵyna jatqandyǵy daýsyz. Betashardyń tamasha ónegemen astasýy osyǵan dálel bola alady.
Dese de, búginde túsiniksiz tyiymdar kóbeiip ketti. Sonyń biri kei baýyrlarymyzdyń kelinniń sálem salýy tóńiregindegi daý-damai. Qazaq: «Úlkenge qurmet, kishige izet»,-dep, ul-qyzyn tól tárbiemen ósirgen el emes pe? Búkil el-jurt bolyp kelinge sálem saldyra almaý nemese bir ǵana qiqar uldyń kesirinen betashardy boldyrmaý buryn sońdy bolmaǵan nárse. Dinge qaishy kelmeitin, qaita adamdar arasynda syilastyqty arttyryp, týysqandyq bailanysty nyǵaitatyn, úlkendi syilaýǵa úiretetin mundai ádeptiliktiń bastaýlary búgingi tańda el ishinde órshigen iritkige ainalýy múmkin emes. Mine, osylaisha kei aǵaiyndardyń arasynda ilimsizdiktiń saldarynan túsinispeýshilik oryn alyp, dinimizde joq nárselerdi oilap tabý beleń alýda. Sol sebepti de, dinge bet burýshy baýyrlarymyz Allaǵa serik qosýdyń túrlerin mundai dástúrlerden izdemei, kóringenniń aitqanyna ermei, dini ilim alyp baryp aqiqatty túsingeni jaqsy bolar edi. Bizden burynǵy ata-babalarymyz: «Dinim – dástúrim», - dep, din men dástúr sabaqtastyǵyn ushtastyra bilgen.
Mundai ulttyq múddege qarsy kúres áli de júrgiziletin bolsa, onda eldiń qanǵa sińgen qazaqy qundylyqtarynyń tamyryna balta shabylary sózsiz. Eldiń qasieti men jerdiń qadiri qashanda biik turady. Qandai da bir ulttyń ereksheligi joiylatyn bolsa, jeri men bailyǵy tistegenniń aýzynda ketpesine kim kepil!?
Jat aǵym bolyp tabylatyn sáláfizm ideiasy boiyn meńdegen adamnyń psihologiiasy óte kúrdeli. Sanasy ýlanǵandyǵy sonshalyqty aqty – aq, qarany – qara dep óz erkimen ajyrata almaityn jaǵdaiǵa jetken. Ainalasyndaǵy adamdardy musylman dep qabyldai tura, ata-anasyn, týystaryn adasqan, tozaqy dep tanidy. Tula boiyndaǵy tumshalanǵan kózqaras ony adami bolmysynan aiyryp, meiirim men janashyrlyqtan jurdai etedi. Mundai qadamdardan keiin qatigezdikke de barýy yqtimal.
Ǵulama oishyl Shákárim «Bul kezdegi dinderdiń bári nashar» degen óleńinde:
«Din adamdy bir baýyr qylmaq edi,
Ony bólip duspandyq qarý jasar.
«Injil», «Quran» bári aityp tursa-daǵy,
Adasyp, ardan kúsip, qara basar», - degeni beker emes.
«Tolqynnan tolqyn týady, Tolqyndy tolqyn qýady...», - dep Maǵjan aqyn jyrlaǵandai, búgingi tolqyndy jaman áreketterden arashalaý úshin memleket tarapynan barynsha kúsh jumsalyp jatqandyǵy shyndyq. Biz de aram niettilerden seziktengendikten qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendei basaiyq degen niettemiz. Tek jastarymyz jat aǵymdardyń tuzaǵyna túspesin. Jigerleri muqalmasyn, týralyqta bolsyn dep áreket eteiik. Jat aǵymdaǵylardyń da ańdyǵany – tatý eldiń tirligi. El ishine iritki salyp, búlik týdyryp, birligi men tirligin tozdyryp baryp, sonda ǵana kóksegen maqsattaryna jete alady.
Eldi arandatýǵa, aýyzbirlik pen tynyshtyqty buzýǵa niettilerdiń qadamyna tusaý salatyn quzyrly organdar bar. Dese de, «júkti jumyla kótergen áldeqaida jeńil bolar edi», - degen oi. «...Ár qazaq meniń jalǵyzym» dep, baýyrlarymyzdy jat aǵymdardyń shyrmaýynan qorǵap, dástúrli ortaǵa qaitarý – barshamyzdyń ortaq mindetimiz.
Endeshe Qazaqstan azamattaryn alaýyzdyqtyń áserinen basynan baǵy taiyp, soǵys órtine oranǵan alys-jaqyn elderdiń búgininen sabaq alyp, óz elimizde berik ornyqqan tynyshtyq pen kelisimdi, birlikti qadirleýge shaqyrýymyz kerek. Biz tútini túzý shyǵatyn qýatty el bolýymyz úshin ǵylymǵa, bilimge, jańashyldyqqa jaqyn bolyp, elimizdiń tutastyǵy men turaqtylyǵyn ár kezde basty orynǵa qoiýymyz qajet dep bilemin. «Jaqyn talassa – jatqa jem» degen bar. Jatqa jem bolyp ketpei, birligimizge bekem bolaiyq, aǵaiyn!
Turar Ábýov,
QR Din isteri jáne azamattyq qoǵam
ministrligi Din máselelerin
ǵylymi-zertteý jáne taldaý
ortalyǵynyń bólim basshysy
