Keshe tamyzdyń 2-si kúni 70 jasqa qaraǵan shaǵynda, grek-rim kúresinen tuńǵysh Olimpiada chempiony, Álem chempiony, Qazaqstannyń Eńbek eri, «Barys», «Qurmet» «Parasat» ordenderiniń iegeri Jaqsylyq Ámiráliuly Úshkempirov ómirden ótti.
Osyǵan qarai, "Ult aqparat" qazaq sportynyń damýyna ólsheýsiz úles qosqan birtýar azamatymyzdyń e-history.kz portalyna bergen myna bir suhbatyn oqyrman nazaryna qaitalap usynýdy jón kórip otyr.
– Jaqsylyq Ámiráliuly, sportqa qalai keldińiz?
– Sportpen kezdeisoq ainalysyp kettim. Bári dene shynyqtyrý páninen tapsyrmaǵan synaqtan bastaldy. 1968 jyly Semei qalasyndaǵy zooveterinarlyq institýtqa oqýǵa túsip, sol jyldyń kúzinde dene shynyqtyrýdan shańǵymen syrǵanaýdan synaq tapsyrdyq. Odan ótpei qaldym. Jambyl oblysynda sýyq qys bolmaǵandyqtan, shańǵy tebý úshin eshqandai jaǵdai jasalmaǵan. Tájiribe jáne tiisti daǵdylar joq edi. Bul týraly erkin kúres boiynsha jattyqtyrýshy Vladimir Livenhaimen aqyldastym. Qazirgi tańda ol kisi Reseide turyp jatyr.
Onyń aitýynsha, eger men erkin kúres boiynsha bir jigitti jeńsem, Vladimir aǵa synaq tapsyrýǵa kómektesedi. Sol jigitti, taǵy bireýdi, taǵy da bir jigitti jeńdim. Muny kórgen Livenhai on bes kúnnen keiin ótetin institýt týrniri týraly habarlady. Eger bul jarysta da ózimdi jaqsy jaǵynan kórsetsem, maǵan kómektesetini týraly aitty. Arada 15 kún ótip, týrnirde baǵymdy synap, 1-oryndy ielendim. Jattyǵýlarǵa kóp ýaqyt jumsadym. Bir jarym jyldan keiin eresekter arasynda jeńimpaz atandym. Osylaisha sportqa bet burdym.
– Demek, osy oqiǵalardan soń Keńes Odaǵynyń birinshiligine qatystyńyz ǵoi?
– Qazaqstan jeńimpazy ataǵyn alǵan kezde uly sportshy Ábilseiit Aihanov aǵa jattyqtyrýshynyń mindetin atqaryp júrdi. Ol kisi meni Keńes Odaǵynyń chempionatyna almady.
– Ábilseiit Aihanov óz sheshimin qalai túsindirdi? Júregińizde ol kisige degen ókpe-renish paida boldy ma?
– Men jas bolǵandyqtan, Ábike aǵa chempionatqa qatysatyn sportshylardyń qataryna meni qospady. Barlyq qarsylastarym óte tájiribeli bolatyn. Meni qazaqstandyq birinshilikte kezdeisoq jeńdi dep sheshti. Bul erkin kúres boiynsha alǵashqy chempionatym bolǵan edi, sondyqtan meniń ornyma basqa bir sportshy Keńes Odaǵynyń jarysyna qatysty. Árine, júregimde renish paida boldy, alaida ol týraly eshkimge tis jarmadym. Alǵa umtylý kerek dep sheshtim. Ýaqyt óte kele burynǵy ókpe-renishtiń izi de qalmady...
– Odan keiin sizdiń kásibi mansabyńyz qalai quryldy?
– Budan soń Almaty qalasyndaǵy jattyǵýlarǵa bardym. Bul jerde Qazaqstan sportshylary Keńes Odaǵynyń chempionatyna daiyndalyp júrdi. Aǵa jattyqtyrýshy — Vladimir Iakovlevich: «Jáke, óz baǵyńdy synap, klassikalyq kúreske qatysyp kór!» – dedi. Almatydaǵy jattyǵýlarǵa kóptegen qazaq jigitteri qatysty. Al bir aidan keiin klassikalyq kúres boiynsha Qazaqstannyń jeńimpazy ataǵyna ie boldym. Mine, sodan beri klassikalyq balýanmyn...
– Siz úshin eń kúrdeli jeńisińiz týraly aityp ótseńiz...
– Eń qiyny, 1980 jylǵy Olimpiada oiyndaryndaǵy jeńis, óitkeni psihologiialyq jaǵynan qatty qysym jasaldy. Esh kedergilerge qaramastan, birinshi bolyp ataný úlken maqtanysh boldy.
– Keńes Odaǵy kezeńinen beri sport qanshalyqty ózgergen?
– Bizdiń kezimizde Olimpiadaǵa qatysý úshin irikteýden ótý óte kúrdeli bolǵan edi. Qazirgi tańda kedergilerdiń sany azaidy. London qalasynda sportshylarymyz 7 altyn medaldi ielendi. Bul qandai keremet jetistik!
– Jaqsylyq Ámiráliuly, otbasyńyz jaiynda aityp berseńiz...
– Meniń shynaiy aty-jónim – Ámiraliev Jaqsylyq Úshkempiruly. Bir joly Internet jelisinde jónim jáne tegimniń oryndary aýysyp jazylǵan edi. Meniń ákem – Úshkempir, al men Ámiraliev Jaqsylyq Úshkempirulymyn. Ámiráli – meniń atam. Otbasymyzda úsh bala bar: men, ápkem, qaryndasym. 1976 jyly shańyraq kóterdim. Allanyń qudiretimen úsh ulym dúniege keldi. Men Máskeýdegi Olimpiada oiyndarynda jeńiske jetken kúni úshinshi ulym da dúniege keldi. Olimpiada simvolynyń (aiý) qurmetine jubaiymmen birge balamyzǵa Misha atyn qoiǵymyz keldi. Degenmen, Jeńis esimin berdik. Qazirgi kezde Jeńis 35 jasqa kelgen, tórt uly bar. Sonymen birge, úlken ulym Jandos ta bar. 40 jastaǵy ortańǵy ulym Eldos eki uly men bir qyzyn tárbielep otyr. Búginde men jeti nemeremniń atasymyn.
– Qazirgi kezde nemen ainalysýdasyz?
– Ózimniń azdy-kópti sharýashylyǵym bar. Ortańǵy ulym Eldos menimen birge Balqash, Jambyl aýdandarynda jumys isteidi. Mysaly, búgingi kúnge deiin 100 atqa tańba bastyrýdamyz. Bir aptadan keiin jylqylardy jailaýǵa kóshiremiz. Jalpy sanaǵanda, sharýashylyǵymda 100 adam eńbektenip júr, olardyń árqaisysyna jalaqysyn tólep otyrmyn. Shóp shaýyp, ony kómekke muqtaj adamdarǵa taratyp beremin. Qazirgi kezde 25 adam óz kezegin kútip otyr. Jambyl oblysyndaǵy Myńbaev aýylynda sport zaly jáne 100 balaǵa arnalǵan balabaqsha ashtym. Meniń oiymsha, molshylyqta turatyn árbir tulǵa qasyndaǵy adamdarǵa kómektesýge mindetti. Mysaly, eger árbir azamat bir aǵashtan otyrǵyzsa, qandai keremet bolar edi! Biz damyǵan 50 eldiń qataryna kirip, álemdegi eń damyǵan 30 memlekettiń birine de ainalýymyz kerek. Bul úshin bir-birimizge qol ushyn berip, qoldaý jasaýymyz qajet.
– «Máńgilik El» ulttyq ideiasyn qalai túsinesiz?
– Meniń oiymsha, sportpen ainalysý — ult densaýlyǵyn saqtaý. Mysaly, «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy bar. Menińshe, 50 emhananyń ornyna 50 sport keshenin salý kerek. Ózderińiz kózge elestetip kórińizdershi, qanshama adam sportpen ainalysyp, óz densaýlyǵyn nyǵaitar edi. Sonymen birge, elimizdegi sporttyń deńgeii de arta túser... Jasym 64 kelgende, ózimdi jas jigit sekildi sezinemin, óitkeni únemi sportpen ainalysamyn. Eń basty tilegim – soǵys órti qaita tutanbasyn! Ómirimiz máńgi bolsyn! Men úshin osynyń bári «Máńgilik El» uǵymyn bildiredi.
– Qazirgi jas býynǵa aitar keńesińiz...
– Birinshiden, árkim óz Otanyn súiýi qajet. Kúres alańyna shyqqan saiyn, elim úshin birinshi bolsam dep armandadym... Jas kezde aqshany oilamaǵan edik. Osy ideologiiany saqtap, ony jastarǵa jetkizýimiz kerek: Qurmetti adam bolý úshin óz Otanyna súiispenshilikpen qaraý qajet.
– Jaqsylyq Úshkempiruly, suhbatyńyzdyń sońynda aityp qosaryńyz bar ma?
– Bizdiń tarihymyz jaiynda baiandaiyn dep edim. Árbir jas adam Qazaqstan tarihyn bilýi tiis: ótkenimiz, búgingi jaǵdaiymyz, elimizdiń ulttyq erekshelikteri. Biz eń úzdik memleketke ainalýǵa tiispiz! TMD elderiniń arasynda Qazaqstan – eń kórikti, baqytty, bai respýblika. Jas adamdardyń kózi ashyq, kókiregi oiaý. Barlyǵy joǵary bilim alýda... Bolashaǵymyz jas býynnyń qolynda. Men jastarǵa senemin! Biz álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kiremiz.
— Ýaqyt bólgenińizge alǵys bildirip, zor densaýlyq, mol tabys tileimiz!
