كەشە تامىزدىڭ 2-سٸ كٷنٸ 70 جاسقا قاراعان شاعىندا, گرەك-ريم كٷرەسiنەن تۇڭعىش وليمپيادا چەمپيونى, ەلەم چەمپيونى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرi, «بارىس», «قۇرمەت» «پاراسات» وردەندەرٸنٸڭ يەگەرٸ جاقسىلىق ەمiرەلiۇلى ٷشكەمپiروۆ ٶمٸردەن ٶتتٸ.
وسىعان قاراي, "ۇلت اقپارات" قازاق سپورتىنىڭ دامۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان بٸرتۋار ازاماتىمىزدىڭ e-history.kz پورتالىنا بەرگەن مىنا بٸر سۇحباتىن وقىرمان نازارىنا قايتالاپ ۇسىنۋدى جٶن كٶرٸپ وتىر.
– جاقسىلىق ەمٸرەليۇلى, سپورتقا قالاي كەلدٸڭٸز?
– سپورتپەن كەزدەيسوق اينالىسىپ كەتتٸم. بەرٸ دەنە شىنىقتىرۋ پەنٸنەن تاپسىرماعان سىناقتان باستالدى. 1968 جىلى سەمەي قالاسىنداعى زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتقا وقۋعا تٷسٸپ, سول جىلدىڭ كٷزٸندە دەنە شىنىقتىرۋدان شاڭعىمەن سىرعاناۋدان سىناق تاپسىردىق. ودان ٶتپەي قالدىم. جامبىل وبلىسىندا سۋىق قىس بولماعاندىقتان, شاڭعى تەبۋ ٷشٸن ەشقانداي جاعداي جاسالماعان. تەجٸريبە جەنە تيٸستٸ داعدىلار جوق ەدٸ. بۇل تۋرالى ەركٸن كٷرەس بويىنشا جاتتىقتىرۋشى ۆلاديمير ليۆەنحايمەن اقىلداستىم. قازٸرگٸ تاڭدا ول كٸسٸ رەسەيدە تۇرىپ جاتىر.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر مەن ەركٸن كٷرەس بويىنشا بٸر جٸگٸتتٸ جەڭسەم, ۆلاديمير اعا سىناق تاپسىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ. سول جٸگٸتتٸ, تاعى بٸرەۋدٸ, تاعى دا بٸر جٸگٸتتٸ جەڭدٸم. مۇنى كٶرگەن ليۆەنحاي ون بەس كٷننەن كەيٸن ٶتەتٸن ينستيتۋت تۋرنيرٸ تۋرالى حابارلادى. ەگەر بۇل جارىستا دا ٶزٸمدٸ جاقسى جاعىنان كٶرسەتسەم, ماعان كٶمەكتەسەتٸنٸ تۋرالى ايتتى. ارادا 15 كٷن ٶتٸپ, تۋرنيردە باعىمدى سىناپ, 1-ورىندى يەلەندٸم. جاتتىعۋلارعا كٶپ ۋاقىت جۇمسادىم. بٸر جارىم جىلدان كەيٸن ەرەسەكتەر اراسىندا جەڭٸمپاز اتاندىم. وسىلايشا سپورتقا بەت بۇردىم.
– دەمەك, وسى وقيعالاردان سوڭ كەڭەس وداعىنىڭ بٸرٸنشٸلٸگٸنە قاتىستىڭىز عوي?
– قازاقستان جەڭٸمپازى اتاعىن العان كەزدە ۇلى سپورتشى ەبٸلسەيٸت ايحانوۆ اعا جاتتىقتىرۋشىنىڭ مٸندەتٸن اتقارىپ جٷردٸ. ول كٸسٸ مەنٸ كەڭەس وداعىنىڭ چەمپيوناتىنا المادى.
– ەبٸلسەيٸت ايحانوۆ ٶز شەشٸمٸن قالاي تٷسٸندٸردٸ? جٷرەگٸڭٸزدە ول كٸسٸگە دەگەن ٶكپە-رەنٸش پايدا بولدى ما?
– مەن جاس بولعاندىقتان, ەبٸكە اعا چەمپيوناتقا قاتىساتىن سپورتشىلاردىڭ قاتارىنا مەنٸ قوسپادى. بارلىق قارسىلاستارىم ٶتە تەجٸريبەلٸ بولاتىن. مەنٸ قازاقستاندىق بٸرٸنشٸلٸكتە كەزدەيسوق جەڭدٸ دەپ شەشتٸ. بۇل ەركٸن كٷرەس بويىنشا العاشقى چەمپيوناتىم بولعان ەدٸ, سوندىقتان مەنٸڭ ورنىما باسقا بٸر سپورتشى كەڭەس وداعىنىڭ جارىسىنا قاتىستى. ەرينە, جٷرەگٸمدە رەنٸش پايدا بولدى, الايدا ول تۋرالى ەشكٸمگە تٸس جارمادىم. العا ۇمتىلۋ كەرەك دەپ شەشتٸم. ۋاقىت ٶتە كەلە بۇرىنعى ٶكپە-رەنٸشتٸڭ ٸزٸ دە قالمادى...
– ودان كەيٸن سٸزدٸڭ كەسٸبي مانسابىڭىز قالاي قۇرىلدى?
– بۇدان سوڭ الماتى قالاسىنداعى جاتتىعۋلارعا باردىم. بۇل جەردە قازاقستان سپورتشىلارى كەڭەس وداعىنىڭ چەمپيوناتىنا دايىندالىپ جٷردٸ. اعا جاتتىقتىرۋشى — ۆلاديمير ياكوۆلەۆيچ: «جەكە, ٶز باعىڭدى سىناپ, كلاسسيكالىق كٷرەسكە قاتىسىپ كٶر!» – دەدٸ. الماتىداعى جاتتىعۋلارعا كٶپتەگەن قازاق جٸگٸتتەرٸ قاتىستى. ال بٸر ايدان كەيٸن كلاسسيكالىق كٷرەس بويىنشا قازاقستاننىڭ جەڭٸمپازى اتاعىنا يە بولدىم. مٸنە, سودان بەرٸ كلاسسيكالىق بالۋانمىن...
– سٸز ٷشٸن ەڭ كٷردەلٸ جەڭٸسٸڭٸز تۋرالى ايتىپ ٶتسەڭٸز...
– ەڭ قيىنى, 1980 جىلعى وليمپيادا ويىندارىنداعى جەڭٸس, ٶيتكەنٸ پسيحولوگييالىق جاعىنان قاتتى قىسىم جاسالدى. ەش كەدەرگٸلەرگە قاراماستان, بٸرٸنشٸ بولىپ اتانۋ ٷلكەن ماقتانىش بولدى.
– كەڭەس وداعى كەزەڭٸنەن بەرٸ سپورت قانشالىقتى ٶزگەرگەن?
– بٸزدٸڭ كەزٸمٸزدە وليمپياداعا قاتىسۋ ٷشٸن ٸرٸكتەۋدەن ٶتۋ ٶتە كٷردەلٸ بولعان ەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا كەدەرگٸلەردٸڭ سانى ازايدى. لوندون قالاسىندا سپورتشىلارىمىز 7 التىن مەدالدٸ يەلەندٸ. بۇل قانداي كەرەمەت جەتٸستٸك!
– جاقسىلىق ەمٸرەليۇلى, وتباسىڭىز جايىندا ايتىپ بەرسەڭٸز...
– مەنٸڭ شىنايى اتى-جٶنٸم – ەمٸراليەۆ جاقسىلىق ٷشكەمپٸرۇلى. بٸر جولى ينتەرنەت جەلٸسٸندە جٶنٸم جەنە تەگٸمنٸڭ ورىندارى اۋىسىپ جازىلعان ەدٸ. مەنٸڭ ەكەم – ٷشكەمپٸر, ال مەن ەمٸراليەۆ جاقسىلىق ٷشكەمپٸرۇلىمىن. ەمٸرەلي – مەنٸڭ اتام. وتباسىمىزدا ٷش بالا بار: مەن, ەپكەم, قارىنداسىم. 1976 جىلى شاڭىراق كٶتەردٸم. اللانىڭ قۇدٸرەتٸمەن ٷش ۇلىم دٷنيەگە كەلدٸ. مەن مەسكەۋدەگٸ وليمپيادا ويىندارىندا جەڭٸسكە جەتكەن كٷنٸ ٷشٸنشٸ ۇلىم دا دٷنيەگە كەلدٸ. وليمپيادا سيمۆولىنىڭ (ايۋ) قۇرمەتٸنە جۇبايىممەن بٸرگە بالامىزعا ميشا اتىن قويعىمىز كەلدٸ. دەگەنمەن, جەڭٸس ەسٸمٸن بەردٸك. قازٸرگٸ كەزدە جەڭٸس 35 جاسقا كەلگەن, تٶرت ۇلى بار. سونىمەن بٸرگە, ٷلكەن ۇلىم جاندوس تا بار. 40 جاستاعى ورتاڭعى ۇلىم ەلدوس ەكٸ ۇلى مەن بٸر قىزىن تەربيەلەپ وتىر. بٷگٸندە مەن جەتٸ نەمەرەمنٸڭ اتاسىمىن.
– قازٸرگٸ كەزدە نەمەن اينالىسۋداسىز?
– ٶزٸمنٸڭ ازدى-كٶپتٸ شارۋاشىلىعىم بار. ورتاڭعى ۇلىم ەلدوس مەنٸمەن بٸرگە بالقاش, جامبىل اۋداندارىندا جۇمىس ٸستەيدٸ. مىسالى, بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن 100 اتقا تاڭبا باستىرۋدامىز. بٸر اپتادان كەيٸن جىلقىلاردى جايلاۋعا كٶشٸرەمٸز. جالپى ساناعاندا, شارۋاشىلىعىمدا 100 ادام ەڭبەكتەنٸپ جٷر, ولاردىڭ ەرقايسىسىنا جالاقىسىن تٶلەپ وتىرمىن. شٶپ شاۋىپ, ونى كٶمەككە مۇقتاج ادامدارعا تاراتىپ بەرەمٸن. قازٸرگٸ كەزدە 25 ادام ٶز كەزەگٸن كٷتٸپ وتىر. جامبىل وبلىسىنداعى مىڭباەۆ اۋىلىندا سپورت زالى جەنە 100 بالاعا ارنالعان بالاباقشا اشتىم. مەنٸڭ ويىمشا, مولشىلىقتا تۇراتىن ەربٸر تۇلعا قاسىنداعى ادامدارعا كٶمەكتەسۋگە مٸندەتتٸ. مىسالى, ەگەر ەربٸر ازامات بٸر اعاشتان وتىرعىزسا, قانداي كەرەمەت بولار ەدٸ! بٸز دامىعان 50 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرٸپ, ەلەمدەگٸ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتٸڭ بٸرٸنە دە اينالۋىمىز كەرەك. بۇل ٷشٸن بٸر-بٸرٸمٸزگە قول ۇشىن بەرٸپ, قولداۋ جاساۋىمىز قاجەت.
– «مەڭگٸلٸك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن قالاي تٷسٸنەسٸز?
– مەنٸڭ ويىمشا, سپورتپەن اينالىسۋ — ۇلت دەنساۋلىعىن ساقتاۋ. مىسالى, «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى بار. مەنٸڭشە, 50 ەمحانانىڭ ورنىنا 50 سپورت كەشەنٸن سالۋ كەرەك. ٶزدەرٸڭٸز كٶزگە ەلەستەتٸپ كٶرٸڭٸزدەرشٸ, قانشاما ادام سپورتپەن اينالىسىپ, ٶز دەنساۋلىعىن نىعايتار ەدٸ. سونىمەن بٸرگە, ەلٸمٸزدەگٸ سپورتتىڭ دەڭگەيٸ دە ارتا تٷسەر... جاسىم 64 كەلگەندە, ٶزٸمدٸ جاس جٸگٸت سەكٸلدٸ سەزٸنەمٸن, ٶيتكەنٸ ٷنەمٸ سپورتپەن اينالىسامىن. ەڭ باستى تٸلەگٸم – سوعىس ٶرتٸ قايتا تۇتانباسىن! ٶمٸرٸمٸز مەڭگٸ بولسىن! مەن ٷشٸن وسىنىڭ بەرٸ «مەڭگٸلٸك ەل» ۇعىمىن بٸلدٸرەدٸ.
– قازٸرگٸ جاس بۋىنعا ايتار كەڭەسٸڭٸز...
– بٸرٸنشٸدەن, ەركٸم ٶز وتانىن سٷيۋٸ قاجەت. كٷرەس الاڭىنا شىققان سايىن, ەلٸم ٷشٸن بٸرٸنشٸ بولسام دەپ ارماندادىم... جاس كەزدە اقشانى ويلاماعان ەدٸك. وسى يدەولوگييانى ساقتاپ, ونى جاستارعا جەتكٸزۋٸمٸز كەرەك: قۇرمەتتٸ ادام بولۋ ٷشٸن ٶز وتانىنا سٷيٸسپەنشٸلٸكپەن قاراۋ قاجەت.
– جاقسىلىق ٷشكەمپٸرۇلى, سۇحباتىڭىزدىڭ سوڭىندا ايتىپ قوسارىڭىز بار ما?
– بٸزدٸڭ تاريحىمىز جايىندا باياندايىن دەپ ەدٸم. ەربٸر جاس ادام قازاقستان تاريحىن بٸلۋٸ تيٸس: ٶتكەنٸمٸز, بٷگٸنگٸ جاعدايىمىز, ەلٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸ. بٸز ەڭ ٷزدٸك مەملەكەتكە اينالۋعا تيٸسپٸز! تمد ەلدەرٸنٸڭ اراسىندا قازاقستان – ەڭ كٶرٸكتٸ, باقىتتى, باي رەسپۋبليكا. جاس ادامداردىڭ كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ. بارلىعى جوعارى بٸلٸم الۋدا... بولاشاعىمىز جاس بۋىننىڭ قولىندا. مەن جاستارعا سەنەمٸن! بٸز ەلەمدەگٸ ەڭ دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرەمٸز.
— ۋاقىت بٶلگەنٸڭٸزگە العىس بٸلدٸرٸپ, زور دەنساۋلىق, مول تابىس تٸلەيمٸز!
