Sorly qatynǵa tap bolsań, kúiki ómiriń jutamai, ul-qyzdaryń sorlamai qalmaidy.
Máselen, otbasynda áiel kúieýiniń únemi qulaq etin jep, júike-tamyryn myjyp, tezirek tozýǵa jetkizip, tynysh jatqan jynyn eriksiz qozdyryp, ashý-yzasyn shekten shyǵaryp, túbegeili kúireýge, otbasyndaǵy jylylyq quryp, jaýyǵýǵa túsirmei qoimaityny daýsyz. Sóitip, aqyrynda erkek óz áielin uryp-soǵýǵa májbúrleitin, basqa da adasýshylyq áreketterge itermeleitin tek qana otbasyndaǵy áieldiń kesirli tilinen, tárbiesiz minezinen, aqyl-sanasyzdyqtan, ultsyz, teksiz, tárbiesiz, mádenietsiz, máńgúrt, kórgensiz bolmysynan ekeni aidan da anyq aqiqat.
Aqyly joq adamdardyń – el, ult, urpaqty azdyrmai qoimaityn kesapatty áreketteri zor bolady.
Ol ol ma, qazaq qaýymyndaǵy qyz, áiel bitkenniń bári de qit etse «teń pravolymyn», «ne istesem de ózim bilemin» deituǵyn asa apatty ózimshil aiyqpas dertke ushyrap, ulttyq ozyq qundylyq pen imani asyldyq ataýlynyń bárinen de ajyraý kesapatynan ekeni, sondai-aq, áiel barlyq ýaqytta ózin-ózi tek joǵary sanap, otbasyn ústemdikpen bileýge opasyz qumarlyǵynyń airyqsha artýynyń apaty taǵy bar. Qazaqtyń túbine túbegeili jetip jatqan da osy apattar. Saiyp kelgende, bundai áielderdiń qazaq ultyna, onyń mádenieti men salt-dástúrlerine, otbasyna airyqsha ińkárlikpen kirshiksiz adal bolý, el, ult, urpaq qamy úshin minsiz qyzmettiń eń ozyq ónegesin kórsete bilý degen siiaqty qaǵidaly uǵym-túsiniktiń de, patriottyq qasiettiń de olardyń oi sanasynda, ón boiynda múlde bolmaidy. Jat eldiń erkekterine kúieýge shyǵyp, baitaq eldiń, ulttyń abyroiyn essiz-arsyzdyqpen aiaqqa taptap jatqan da, kórge tirilei kómip jatqanda solar. Sonda bular áke-sheshesiz kúide ósken be, qalai? Bar bolsa, qyzymen qosa, olar qatań jazaǵa nege tartylmaidy? Olar qai betimen, qalaisha jer basyp júr?
Mine, bulardyń bári – bultartqysyz shyndyq.
Sonymen qatar eldi jailaǵan ultsyz, teksiz, tárbiesiz, kúressiz... erkek óz otbasyna da, Otanǵa da tirek bola almaidy.
Shyndyǵynda da ultsyz, jigersiz, kúressiz, máńgúrt erkektiń óziniń otynyń basyna ie bola almaýynyń, bala-shaǵasyn ónegeli utqyrlyqpen basqara almaýynyń kesapattary jaily eń qasiretti áńgime óz aldyna erekshe bir tóbe. Óitkeni búgingi erkekke qatysty másele – ótken tarihymyzda buryn-sońdy bolyp kórmegen soraqy sumdyqqa ainalyp otyrǵan, teńdesi joq joiqyndy ulttyq qasiretke ainalyp otyrǵan, eń ózekti másele, mine, osy.
Bulardy memlekettik dárejede shuǵyl túrde qolǵa alyp, sheshý qajettigi kezek kúttirmeitin strategiialyq ózektitaǵdyrsheshti máselelerdiń biri.
Apyr-ai, shyndyq qanshama asa aýyr bolsa da, istegen opasyz áreketterimizdi der kezinde moiyndai bilýdiń ózi de, bul – erlik. Keiin sol opasyz baǵytty shuǵyl túrde jaqsy jaqqa qarai ózgertýge, jańasha ozyq ómir súrýge, ózin-ózi jetildire bilýge qulshyna bilýdiń ózi de, bul – iri kisilik.
Qazaq qaýymynda «Adasqannyń aiyby joq – qaityp úiirin tapqan soń» deitin ataly sóz bar. Demek, áiel bolsyn, meili erkek bolsyn óz qatesin ózi bilip, aqyl-esin, etek-jeńin yjdahatty kúimen jinap, serippedei serpilis pen silkiniske túsip, ómirlik básekeli jarysynda qatar-qurby, zamandastarynan oq boiy ózin de, bala-shaǵasyn da ozdyryp jatsa, bul – teńdesi joq ǵanibet qoi! Sonda ǵana endigi jerdegi ómirimiz jańa baǵyttyń ozyq jańasha arnasyna tezirek túsetini aqiqat. Qysqasy, búgingi qazaq eline «Alash otbasyn asyldandyrmai ólmeimin!» deitin qairatker, tekti uldar men qyzdardy qaýlata bilý aýadai qajet.
Álbette, qaitken kúnde de, ómirlik aǵymdy ozyq dárejede jańasha jańartý men jaqsarta bilýge yjdahattyqpen qulshyný, biik belesterge ińkárlikpen umtylý, bul – jaqsylyqtyń nyshany.
Eń bastysy áiel baqyty – otbasy baqyty ekenin durys uǵynyp, tereń túsinip, sol aitýly úzdik baqytqa qalai bolǵan kúnde de qol jetkize bilý jolynda janqiiar múddelilikpen kúrese bilý, bul – baqyt ataýlynyń ulysy.
Sondyqtan da endigi aǵymdaǵy ýaqyttyń bárinde adastyrmaityn ulttyq uly komposty qolǵa ala otyryp, danalyq pen ulylyqtyń sara jolyna túsý úshin, tómendegi aqyl-keńesterdi qazaq qyzdarynyń, ásirese otbasyn qurǵan áielderdiń nazaryna usynǵandy jón sanadyq.
Sózdiń shyny kerek, usynǵaly otyrǵan janashyrlyq aqyl-keńesterimiz qazaq qyzdary, ultsyzdyqpen, teksizdikpen, tárbiesizdikpen... máńgúrttenýdiń asa aýyr kesapatty qasiretterinen shuǵyl túrde arylyp, utymdylyqpen jańasha jańǵyrýdyń da, jańarýdyń da, asyldanýdyń da, kemeldenýdiń de eń tóte joly, dana baǵyty ekenin kórsetý.
Álbette óziniń ultsyz, álsiz... dárejedegi áke-sheshesinen, ata-ájesinen mindetti túrde oza bilý úshin aldymen boijetken qyz zaman talabyna sai ózin-ózi tárbielei bilý, tili men minezin qatal tezge sala otyryp, jónge túsirip, dara jolǵa sala bilý, aqyrynda qatar-qurby, zamandastarynan oq boiy oza bilý, bul – tekti kisiliktiń belgisi. Bul – kemel izdenimpaz, qaisarlyqtyń ainasy.
Moldaǵali Matqan
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
Uqsas jazbalar:
