Jahandaný úderisterindegi Qazaqstan

HHI ǵasyrda tarihi ýaqyttyń adam aitqysyz jyldamdyqpen ótip jatqany aqiqat. Álemdik qoǵamdastyqtyń mańyzdy bir bóligi retinde Qazaqstan da bul úderisti bastan ótkerýde.

Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategiiasy – qalyptasqan mem­le­kettiń jańa saiasi baǵyty» atty 2012 jyly halyqqa Joldaýy eli­mizdiń HHI ǵasyrdyń birinshi jar­ty­synyń sońyna deiingi tu­raqty da­mýyna baǵyttalǵan alyp jo­ba­lardyń biregeii bolatyn. En­di, mine, sol strategiialyq saiasi-eko­no­­mikalyq jáne áleýmettik máni bar uzaq merzimdi qamtityn jol kar­tasynyń aiasynda qyrýar sharalar tolassyz iske asyrylyp jatyr. Olardyń ishindegi eń súbelisi de ózektisi – Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: ja­handyq básekege qabilettilik» dep ata­latyn halqymyzǵa arnaǵan inno­va­tsiialyq Joldaýy.

Dál búgin álemdik jahandaný úderisterine bolashaqta eshnárse tos­qaýyl bola almaq emes. Bulai deý­ge tolyq negiz bar. Máselen, búkil álem­ge áigili ári jarty ǵasyrdan as­tam tarihy bar «The Economist» degen aidarmen Ulybritaniiada apta saiyn turaqty shyǵyp turatyn ári ǵylymi irgetasqa negizdelgen iri halyqaralyq basylymnyń bilikti sarapshylarynyń jan-jaqty zert­teý­leriniń bir tomdyq nusqasy 2012 jy­ly «Megachange: The World in 2050» («Megaózgerister: 2050 jylǵy álem» ) degen atpen aǵylshyn tilinde, izinshe 2013 jyly orys tilinde jaryq kórdi. «The Economist»-tiń atqarýshy di­rektory Daniel Franklin men bilikti sarapshylar tobynyń qa­la­mynan shyqqan álgi kólemdi zertteýde aldaǵy 40 jylda álemdik geosaiasat pen halyqaralyq qatynastardyń, qar­jy júieleri men ekonomikalyq bai­lanystardyń, sol siiaqty, ǵylym men mádeniettiń, qorshaǵan orta men álemdik qaýipsizdiktiń bolashaqtaǵy bolmysyna kóz jiberip, salmaqty da saliqaly oilaryn ortaǵa salǵan. Olar: Qorshaǵan ortanyń kúi­reýi toqtala ma? Genomika men den­saý­lyq saqtaý salasynda revoliý­tsiia bola ma? Álemniń damyǵan el­derindegi teńsizdiktiń ulǵaiýy jal­ǵasa bere me? Osydan 40 jyldan keiin álemniń qai eliniń ekono­mi­ka­sy basymdyqqa ie bolady? Osy tektes ózekti suraqtarǵa 20 taraýdan turatyn atalǵan týyndyny qurastyrǵan 20 sarapshy túiindi jaýap bere otyryp, álemniń 2050 jyldarǵa deiingi bolmysyna degen boljamdaryn batyl júieleidi. Kitaptyń ón boiynan quras­ty­rýshylardyń bárine ortaq bir sipat aiqyn baiqalady. Óz jazbala­rynda olardyń qai-qaisysy da bo­lashaqqa úńilmes buryn, aldymen, ótken tarihqa kóz júgirtedi. Bul ádis olarǵa búgingi órkeniet bol­mysynda oryn alyp otyrǵan sa­nqily megaózgerister men úde­ris­terdiń máni men aýqymyn baǵa­m­­dap, olardyń dinamikasyn tereń túisinýge múmkindik bergen.

Atalǵan sarapshylardyń piki­rin­she, álem ekonomikasynyń taiaý bolashaqtaǵy qozǵaýshy kúshi, bi­rin­shiden, álemdik jahandaný úde­ris­teri bolsa, ekinshiden, Aziia eko­­nomikasynyń áýel bastaǵy ta­rihi basymdyqtaryna qaita ie bola bastaýy bolyp tabylady. Bul tur­ǵydan kelgende, «jahandaný» degen uǵym álemdik naryqtardaǵy in­tegratsiialyq úderisterdiń ekinshi ataýy deýge laiyq. Ol úderisterdiń ne­gizgi basymdyqtary, birinshiden, kó­lik jáne kommýnikatsiialyq shy­ǵyn­dardy azaitýǵa múmkindik be­retin tehnologiialyq innovatsiia­lar bolsa, ekinshiden, erkin saýda men investitsiialyq klimatty jáne migratsiialyq úderisterdi je­ńildetetin saiasi sheshimder. Bir sózben aitqanda, jahandaný degenimiz – álemdik naryqtardyń memlekettik shekaralardan attap ótip, syrtqa qarai qanat jaiýy. Demek, ol tek ekonomikalyq úderis­te­rmen ǵana shektelmeidi. Budan bylaiǵy jerde «ulttyq shekaralar» men «geografiialyq keńistikter» degen uǵymdar álemdegi jumys qo­ly men taýarlardyń da, kapital men tehnologiialardyń da, tip­ti ideialar men mádeni-rýhani qun­dylyqtardyń da erkin ainalýyna eshbir bóget bola almaityny kózge uryp tur.

Ádil AHMETOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri