Taiaýda Almatyda PEN-klýbtyń uiymdastyrýymen Jazýshylardyń 1-dúniejúzilik forýmy ótti. Taqyryby da ózekti boldy: «Ózgermeli álemdegi qazirgi zamanǵy ádebiettiń roli».
Shynymen de XXI ǵasyr basynyń jańasha, buryn-sońdy bop kórmegen talaptary kúlli adamzatty tarihi-tanymdyq tyǵyryqqa tiregendei boldy-aý. Ol sóz qozǵaǵanda biz kóbinese ekonomika, aqparattyq tehnologiia, kommýnikatsiia týraly jii aitamyz da, rýhani ómir ushyrap jatqan ózgeristerdi umytyp ketemiz (shynyn aitý kerek, qarabas qamy men kúndelikti kúnkórispen miy ashyp, ábden zárezap bolǵan jurttyń ondai biik materiialarmen bas qatyratyn ýaqyty da, múmkindigi de, zaýqy da joq).
Onyń ústine osyǵan deiin ishi men ainalasyndaǵy dramalyq deńgeidegi daý-damaimen ǵana aty shyǵyp, oqyrman qaýymǵa zamanaýi roman, poemalarymen emes, Jazýshylar odaǵyna tiesili úlkendi-kishili menshik tóńiregindegi skandal, sensatsiialarymen ǵana tanymal bop qalǵan qazaqstandyq qalamgerler jahandaný taqyrybyna kóp jolai qoimady. Sondyqtan da osy talqylaýǵa asyqqanym ras. Onyń ústine sheteldiń ataǵy jer jarǵan (arasynda Nobel syilyǵyna nominant bolǵan tulǵalar bar) sóz zergerleri kelip, osy áńgimege atsalyspaq eken. Budan artyq qandai zamanaýi, planetarlyq deńgeide rýhani jańǵyrý kerek?!
Forýmda kóp nárse aityldy, bárin tizip shyǵý múmkin emes.
Men bolsam, bireýge unaǵan, bireýge unamaǵan uzyn-sonar áńgimeniń bir tusyn ǵana aitaiyn: pikirtalas barysynda jahandanýǵa qatysty bir-birine kereǵar, eshbir jerde qabyspaityn eki kózqaras aiqyn kórindi.
Qulaqqa oǵash estilip, kózge qorash kóringen myna nárse boldy: biraz qalamger «jahandaný degen baryp turǵan bále, barshamyzdy qurtyp jiberetin qaýip, oǵan qarsy soǵys jariialap, aiaýsyz kúresip, kózin qurtýymyz kerek!» degen syńaida qara aspandy tóndirip, baibalam salyp, óz basym kútpegen oi aityp jatty. Bárin qoiyp, qazirgi zaman tehnologiialaryna tiisip, noýtbýktardy jahandanýdyń bas qarýy retinde jariialady. Olardyń qorqatyn bir qaýpi mynaý eken: «jahandaný barshany bir qalypqa salyp, ulttardy joiady-mys»!
Bir baiqaǵanym, antijahandaný ritorikasy kóbinese postsotvettik keńistik elderiniń ókilderine ǵana tán bolyp shyqty: damyǵan, batys jáne shyǵys elderiniń ókilderi ondai asyra silteýshi kertartpalyqa bara qoimady. Kerisinshe, jańasha talaptar tusynda ádebiet te jańalaný kerek degendei oryndy oi aityp jatty. Bir baiqasam, olardyń sózderi ǵana emes, kózderi de, ózderi de, kerek deseńiz, kiimi men júris-turystary da bólek, barshany bir standartqa salyp tastaǵan qursaýdan ada eken!
Munyń ózi ómir súrip otyrǵan orta, saiasi júie de shyǵarmashylyq adamdaryna óz áserin tigizip, olardyń dúnietanymy men fálsafalyq paiymdaýyna, qorshaǵan álemdi qabyldaýyna áser etedi degen sóz. Avtoritarlyq, totalitarlyq saiasattyń qolqańdy qabar qolańsa iisi bizdiń jazýshylardyń kástóm-shalbaryna ǵana emes, romandar men povesterine sińip ketken be dep qalasyń!
Onyń ústine postsovettik elder jazýshylary osy kúnge deiin 70 jyl boiyna ádebietti bilep-tóstep kelgen sotsialistik realizm ádisinen qol úze almai keledi (kapitalistik, iaǵni órkenietti realizmge ótýge ne qulqy joq, ne bilimi men parasaty jetpeidi).Bálkim, ondai transformatsiianyń bolmaýynyń bir sebebi mynada shyǵar: naryqtyq ekonomikanyń mindetti túrde janynan tabylatyn bir «qoǵamdyq qosaǵy» bar, onyń aty – demokratiia, saiasi báseke. Al ondai báseke ádebiet, óner jáne mádeniet salasyndaǵy shyǵarmashylyq básekege alyp keledi. Ókinishke qarai, bizdegi báseke basqasha sipatty: aǵymdaǵy bilikke jaǵyp, jaǵympazdanyp, onyń kóńilinen shyǵatyn shyǵarma týdyryp, tiisti júldege (ataqqa, páterge, mansapqa, basqa da materialdyq igilikterge, sonyń ishinde qoldan jasalǵan Panteon tórinen bir oryn) qol jetkizý jarysy, talasy. Al ol úshin saiasi turǵydan biliktiń sózsiz jaqtasy bolýy kerek. Talai talant osy qaqpanǵa túsip qaldy! Bilikke jaǵynamyn dep olar naryqqa da, óz oqyrmany – halyqqa da, onyń ósip-óngen talǵamyna da beiimdele almai qaldy!
Óz basym jahandaný apat ne apokalipsis emes, ol – zaman ózi berip otyrǵan orasan zor, buryn-sońdy bolmaǵan múmkindik dep sanaimyn. Tek ol múmkindikterdi ońtaily paidalanýymyz kerek.
Árine, «zamanyń túlki bolsa, tazy bop shal», naryq zańdary men jańa kezeń talaptary qazaq ádebietine múldem áser etken joq dep aita almaimyz. Ókinishke qarai, kommertsiialaný kezeńinen bizdiń ádebiet pen mádeniet orasan zor, orny tolmas shyǵyndarǵa ushyrap, hal ústindegi jaǵdaida shyǵyp otyr. Onyń ózi kitaptardyń, qala berdi oqyrmannyń, qoǵamnyń turpaiylanýyna alyp keldi.
Jahandanýdyń bir sharty – tsifrlandyrý ekeni málim. Búginde uly qarama-qaishylyqty kórip otyrmyz: intellektini, midy, ratsionaldy oidy tsifrlandyrýǵa bolatyn shyǵar. Al myń qubylǵan kóńil-kúidi, alaburtqan sezimdi qalai tsifrlyq júiege túsiresiń?
Jahandaný jaýlarynyń «bul qaýip tilderdi joiady» degen «aiqaiy» men «attanyna» «Odinochestvo v seti» romanynyń avtory poliak Ianýsh Vishnevskii óte dál jaýap berdi. Ózi birneshe til biletin kópsalaly (fizika, himiia, ekonomist, bioinformatik) ǵalym: «Ǵylymi eńbekterimdi basqa tilderde jaza beremin. Biraq jurtqa aitqym kelgen ishtegi sezimimdi tek qana ana tilimde jetkize alamyn», - dep, osy tendentsiiaǵa naqty da myqty diagnoz qoiyp berdi.
Qarjylyq, taqyryptyq, janrlyq, saiasi jáne basqa da zamanaýi daǵdarystarǵa ushyraǵan ádebietti tyǵyryqtan ne alyp shyǵady? Menińshe, osy kúnge deiin álem ádebieti klassikteriniń shyǵarmashylyǵyna arqaý bop, adamzatty múldem quldyraýdan aman saqtap qalǵan ólmes te óshpes bir taqyryp bar: onyń aty – gýmanizm! Sondyqtan qazirgi qalamgerler de naryqtyq jáne saiasi koniýnktýrany tastap, osy máńgilik taqyrypty qaitadan qolǵa alýy tiis!
Alaida múmkinshilikterdiń de eki jaǵy bar: olar kimniń, qandai kúshterdiń qolyna túsedi? Gýmanistiń be, álde terroristiń be?
Jahandaný tusyndaǵy ultaralyq, memleketaralyq báseke de oń qubylys: naǵyz júirik tek báigede tanylady, jarysta ózin shyńdai túsedi!
Shartty jáne naqty shekaralardyń joiylýy mindetti túrde ulttyq erekshelikterdiń joiylýy emes. Kerisinshe, zamanaýi múmkindikterdi óz paidasyna jaratyp, basqa ulttardyń boiyndaǵy nebir asyl qasietterdi sińirip, jaqsydan úirenip, jamannan jirenip, odan saiyn baii, dami túsýge bolady! Máselen, keshegi Sovet zamanynda biz, 60-jyldardyń túlekteri, kóbinese sovettik ádebietti tanyp-bildik. Sóitip ádebiettanýymyz tym shektelip qaldy. Shetel ádebietinen biren-saran ǵana, onyń ishinde kommýnistik ideologiiaǵa birtaban jaqyn avtorlardy oqyp óstik. Al qazir bolsa, qazaq aýditoriiasy, onyń ishinde, bolashaq qalamgerler álem ádebietinen armansyz sýsyndaidy. Eshqandai shekteý, ideologiialyq jaǵynan retteý joq. Odan artyq qandai múmkindik kerek?
Árine, bul jaittyń ekinshi jaǵy bar. Máselen, osy forýmda aitylǵandai, Túrkiiada shyǵatyn kitaptardyń 30 protsenti ǵana túrik avtorlaryniki eken de, qalǵandary – shetel ádebieti. Eshnárse etpeidi, jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa jaqyndaǵan ult utylmaidy! Onyń ústine, otandyq jazýshylar da shynaiy shyǵarmashylyq báseke alańynda shiryǵyp, biik belesterge umtyla túsedi. Bálkim, sóitip aramyzdan Nobel laýreaty bolar bir qazaq jazýshysy shyǵar?!
Sonymen ne isteý kerek? Meniń eki usynysym bar.
Birinshiden, jazýshyny, kez kelgen shyǵarmashylyq adamdy absoliýttendirýdi doǵarý kerek dep oilaimyn! Adam ómiriniń kez kelgen salasyna, kez kelgen mamandyq pen kásipke talant kerek!
Eknishi retsept óte qarapaiym: bárin qoiyp, ústel basyna otyrý kerek te, oqyrman izdep oqityn jaqsy kitap jazý kerek!
Ámirjan Qosanov, saiasatker.
